Ər psixologiya elminin sürə



Yüklə 5,01 Kb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/50
tarix13.04.2017
ölçüsü5,01 Kb.
#13830
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   50

ə
tdir.  

 
46 
 
 
Xarici  amill
ə
r  v
ə
  t
ə
rbiy
ə
  burada  
ə
h
ə
miyy
ə
tsizdir  v
ə
 b
ə
z
ə
n is
ə
 m
ə
nfi  t
ə
sir
ə
  
malikdir.    Sonrakı    tədqiqatlarında  anketləşdirmə
    yolu    il
ə
    f
ə
rdi    f
ə
rql
ə
ri 
öyrə
nm
ə
k m
ə
qs
ə
dil
ə
 Halton  eksperiment metodunun t
ə
tbiqin
ə
 
başladı. 
1884-
cü ildə
 o, Londonda  beyn
ə
lxalq  s
ə
pgid
ə
  
xüsusi  eksperimental  laboratoriya  
t
əşkil    etdi.  Onun    vasitə
sil
ə
    9    mind
ən    artıq    adamın    fiziki      (boy,    çə
ki) 
göstə
ricil
ə
ri    il
ə
   
yanaşı,    psixi    keyfiyyə
tl
ə
ri  (h
əssaslığın    müxtəlif    növlə
ri, 
qıcığa  reaksiya  müddə
ti  v
ə
 
s.) ölçülmüşdür.  Halton  müxtə
lif 
ə
lam
ə
tl
ər üzrə
 
diaqnostikanın    çoxsaylı    konkret  metodlarının  və
 
onlar  arasındakı 
korrelyasıyanın  (asıllığın)    müə
llifidir.    Bu    metodlar    sonradan    psixologiya  
elminin  z
ə
nginl
əşmə
sin
ə
   
böyük    töhfə
    kimi    faktor    t
ə
hlili    metodunun 
işlənilib  hazırlanmasına  zəmin  yaratmışdır. 
 
 
Haltonun  nailiyy
ə
tl
əri içə
risind
ə
 test metodunun 
işlə
nilm
ə
si  sah
ə
sind
ə
 
xidm
ə
tl
əri  xüsusi yer tutur. Bu  metod  Haltonun  laboratoriyasında  mühüm  
metodikalardan  biri olmuş, sonralar  psixologiya  elminin metodları  sırasına 
ə
b
ədi  daxil  olmuşdur.  Onun   təklif  etdiyi  statistik  yanaşma metodu  çoxlu  
sayda    insanlar  üzə
rind
ə
    testl
ər    seriyasının    tə
tbiqil
ə
,    psixologiyada    bir  
vasit
ə
   
kimi    riyazı    metodların  tə
tbiqin
ə
   
geniş    meydan    açmış,    testlə
rin  
işlə
nilm
ə
si    v
ə
  t
ətbiqi    texnikasının    tə
kmill
əşdirilmə
sin
ə
    t
əkan  vermişdir.  
Halton    t
ə
r
ə
find
ə
n  t
ə
tbiq    edil
ən  test    xarakterli    sınaqlar    1890
-
cı    ildə
  
Amerikan psixoloqu C.Kettenin  
“Əqli  testlə
r v
ə
 
ölçmə
l
ər”
 
adlı mə
qal
ə
sinin  
çap    olunmasından    sonra    psixologiyada    geniş    tətbiqi    imkanlar  qazandı.  
Kettel    bel
ə
   
hesab    edirdi    ki,  böyük    sayda    adamlar    üzə
rind
ə
    statistik  
metod    vasit
ə
sil
ə
   
test   sınaqlarının keç
irilm
əsi   psixologiyanın    də
qiq    elm
ə
  
çevrilməsinin  mühüm  vasitə
sidir. Bununla  bel
ə
  
o,  test  metodunu  özünə
,  
onun    praktik    d
ə
y
ə
rl
ə
rin
ə
   
xüsusi    ə
h
ə
miyy
ət    verir,    onları    yeni    praktik  
psixologiyanın  əsası  hesab  edirdi.
 
 
Test metodunun yaradıcıları sırasında ABŞ psixoloqu 
D.Kettelin (1860-
1944)  xüsusi  yeri  vardır.  V.Vundun  Leypsiqdəki  laboratoriyasını  tə
rk  ed
ə
r
ə

Londona,  sonra  is
ə
 
ABŞ
-
a  qayıdan  Kettel  1891
-ci  ild
ə
  Kolumbiya 

 
47 
 
 
universitetind
ə
   
psixologiya  laboratoriyası  yaratmışdır.  O,  bu  laborat
oriyada 
50-y
ə
 q
ə
d
ər test nümunəsi üzrə
 eksperimentl
ər keçirmişdi. 
 
 
Uşaqların  intellektini
  tez,  d
ə
qiq  v
ə
  et
ibarlı  şə
kild
ə
  
müə
yy
ə
n  etm
ə
y
ə
  
imkan    ver
ə
n    ilk    testl
ərin    hazırlanmasında    fransız    psixoloqu   
Alfred  
Binenin   
xüsusi    xidmə
tl
əri    olmuşdur.  Uşaqlarda    tə
f
əkkürün    inkişafı  
m
ə
rh
ə
l
ə
l
ərini    eksperimental    yolla    öyrə
nm
ə
y
ə
   
çalışan    Bine    onların  
qarşısına    müə
yy
ən    anlayışlara    aid    suallar    qoyurdu.    (mə
s
ə
l
ə
n,    stul  
n
ə
dir?, at  n
ə
dir?  v
ə
  
s).  3,  7  yaşlı  uşaqların  belə
  suallara  cav
ablarını  
ümumiləşdirə
n    Bine    bu    q
ə
na
ə
t
ə
    g
əlmişdir    ki,  uşaqlar    anlayışların  
m
ə
nims
ə
nilm
ə
si  v
ə
  
inkişafı  baxımından  
saymat
ə
svir  v
ə
  interpretasiya 
olmaqla  üç  ə
sas  m
ə
rh
ə
l
ə
d
ən  keçirlə
r. Binenin  bu  t
ədqiqatları  uşaqların  
intellektual  inkişafına  aid  normativlə
rin, t
ə
f
əkkürün
 
formalaşması  prosesinin  
diaqnostikasına  aid metodların işlənilib  hazırlanmasına  güclü təsir etmişdir. 
 
 
XX  
ə
srin  
ə
vv
ə
ll
ə
rind
ə
  
A.Bine  Fransanın  Maarif  Nazirliyi  tə
r
ə
find
ə

yardımçı  mə
kt
ə
bl
ə
r
ə
 q
ə
bul  edil
ə
c
ək  uşaqların seçilməsi  metodunu  işlə
yib  
hazırlamaq  sifarişini  aldı.  Bu  mə
qs
ə
dl
ə
    o,   
əqli  inkişafda  geridə
    qalan  
uşaqların seçilmə
sini    t
ə
min    ed
ə
n  v
ə
   
mürə
kk
ə
blik   d
ə
r
ə
c
əsi  müxtə
lif   olan 
suallar    bloku    t
ərtib    etdi.  Bu    metod    ilk    sınaqdan  uğurla    çıxdı    və
    Bine  
normal    inkişafla  anormal    inkişafı    fə
rql
ə
ndirm
ə
y
ə
    xidm
ə
t    ed
ə
n  testl
ə
rl
ə
  
yanaşı,  3  yaşdan  18    yaşadək    bütün  uşaqların  intellektual    inkişafının  
ümumi  diaqnostikasını
 
keçirmə
y
ə
  imkan  ver
ə
n  testl
ər  yaratmağa da nail  
oldu.   
Haqqında    söhbə
t    ged
ə
n    bu    testl
ər  intellektual    inkişafı    müxtə
lif  
c
ə
h
ə
td
ən (lüğət  ehtiyyatının hə
cmi, say,  hafiz
ə, ümumi  məlimatlılıq, mə
kana  
b
ə
l
ə
dl
əşmə
,    m
ə
ntiqi    t
ə
f
əkkür    və
    s.)    t
ə
dqiq    etm
ə
y
ə
    imkan    verm
ə
kl
ə
 
yanaşı,   yaş  dövrlə
rin
ə
  
görə
 
müxtəlif  çə
tinlik  d
ə
r
ə
c
ə
l
ə
rin
ə
  
bölünürdü. Bine  
h
ər    bir    yaş    dövrü      üçün  beş    tapşırıqdan    artıq    olmaqla    test    bloku  
yaratmışdı. O,  belə
  hesab  edirdi  ki,  intellekt  anadang
ə
lm
ə
  keyfiyy
ə
tdir  v
ə
  
onun  s
ə
viyy
əsi yaşdan  asılı  olaraq  dəyiş
mir.  D
əyişən  yalnız  hə
ll  edil
ə
n  
problemin    m
ə
zmunudur.  Binenin    ir
əli    sürdüyü    bu    müddəa  öz    də
y
ə
rin
ə
  

 
48 
 
 
görə
 
bu gün də
 
aktuallığını  saxlayır və
 yeni testl
ərin işlənib  hazırlanmasında,  
köhnə
  testl
ə
rin  is
ə
  
modifikasiyasında zəruri  şə
rt  kimi  q
ə
bul  edilir.  
 
Uşağın    ağıl    yaşının    hesablanmasında    Binenin    şagirdi  T.  Simonun 
t
ərtib  etdiyi xüsusi  şkaladan  istifadə
  olunurdu.  Bir  q
ə
d
ə
r  sonralar, Alman  
psixoloqu 
Vilyam Ştern
  intellektin  daha  d
əqiq  diaqnostikası  üçün  
 I Q  - 
əqli    inkişa
f   
əmsalını   
t
ə
klif    etdi.  Bu   
əmsal  aşağıdakı    düstur    əsasında  
hesablanır:                     
 
                                        
ağıl  yaşı (MA)
 
                            
İQ =                         
         x  100% 
                                      
xronoloji  yaş (XA)
 
 
 
Əqli  inkişaf  şkalasına  görə
, 70  baldan 130 balad
ə
k  
ə
msallar  norma  
hesab  edilir. 70  baldan  aşağı  göstə
rici 
əqli  inkişafın  geriliyini,  130  baldan  
yuxarı    isə
 
istedadın  göstə
ricisi    kimi    q
ə
bul    edilir.  A.Bine    t
ə
rtib    etdiyi  
şkalanı T.Simonla birlikdə
  3 d
ə
f
ə
 ( 1905, 1908, 1911-ci  ill
ə
rd
ə
)yenil
əşdirmiş  
v
ə
  
modifikasiya  etmişdir. Fransada Binenin  nüfuzu  o  qə
d
ər  yüksə
k  idi ki,  
onun  t
ə
rtib  etdiyi  testl
ər  ölümündən  sonra  da keçə
n  50  il  
ə
rzind
ə
,  y
ə
ni 
1960-
cı    ilə
d
ək  toxunulmaz    qalmışdır.  Qeyd    etmək    lazımdır    ki,    bir    sıra  
nöqsanlarına  baxmayaraq,  müasir  testologiya nə
z
ə
riyy
ə
si  v
ə
  t
əcrübə
sind
ə
 
Binenin  testl
əri  bu  gün də
  
öz  aktuallığını saxlayır  və
  
uşaqların  intellektual  
inkişaf  
s
ə
viyy
əsinin  ölçülmə
sind
ə
 
ən  uğurlu  və
  
münasib testlə
rd
ə
n  biri he- 
  sab  olunur.  
 
Xarici    ölkə
l
ə
rd
ə
    psixoloji  xidm
ə
t    sah
ə
sind
ə
 
işin    praktik    təşkili  
t
əcrübə
sinin    t
ə
hlili    dem
ə
y
ə
   
ə
sas    verir    ki,  tarix
ə
n  h
ər    bir    ölkə
d
ə
    bu  
sah
ə
nin spesifik  
xüsusiyyə
tl
əri  olmuşdur.  Bu  da,  təsadüfi  deyildir. Hə
r  bir  
ölkə
d
ə
  h
ə
min  c
ə
miyy
ə
tin  q
ə
bul  etdiyi elmi-
psixoloji  konsepsiyalar  vardır. 
Dig
ə
r  t
ə
r
ə
fd
ə
n  h
əmin  ölkə
l
ərin  siyası,  iqtisadi,  mə
d
əni  xüsisuyyə
tl
ə
rind
ə
n,  
t
əhsil    ehtiyaclarından,   
t
ə
lim    v
ə
    t
ə
rbiy
ə
nin    m
ə
qs
ə
dl
ə
rind
ən  asılı    olaraq,  
psixoloji    xidm
ə
tin  spesifik    modell
əri    yaradılmışdır.  Bu    cə
h
ə
td
ən    ABŞ
-da  

 
49 
 
 
f
ə
aliyy
ət göstə
r
ə

“Qaydens” psixoloji  xidmə
t  sistemini 
misal  göstə
rm
ə
k  
olar. 
 
“Qaydens”–
ingilisc
ə
 
―rə
hb
ə
rlik  etm
ək‖, ―
istiqam
ə
tl
ə
ndirm
ək‖ demə
kdir.  
Bu  xidm
ə
t  sah
ə
si  XIX 

XX 
ə
srl
ə
rd
ə
 
ABŞ
-
da  kapitalizmin  sürətli  inkişafı  ilə
 
ə
laq
ə
dar    meydana    g
əlmişdir.  Əsasən,  konsultativ    xarakter    daşıyan  
―Qaydens‖ xidmə
ti Amerikan m
ə
kt
ə
blil
ə
rind
ə
 
müə
yy
ən şə
xsiyy
ə
t  keyfiyy
ə
tl
ə
-
rinin aşılanması mə
qs
ədini qarşıya qoymaqla,  onların  sosiallaşmasına  fə
al  
t
əsir  göstərmişdir. ABŞ
-
ın  orta  mə
kt
əb  şagirdlə
rind
ə
  
akademik  uğurların,  
ideoloji    v
ə
    m
ə
n
ə
vi    keyfiyy
ə
tl
ərin    inkişaf    etdirilmə
si,    m
ə
kt
ə
b    h
əyatında  
baş  verə
n konfiliktl
ə
rin  h
ə
ll  edilm
ə
si, bu  v
ə
  ya  dig
ər  peşənin  seçilmə
si  
m
ə
qs
ə
dl
ə
ri    bu    xidm
ət    növünün    prioritet    cə
h
ə
tl
əri  idi.    ―Qaydens‖ 
konsultativ  xidm
ətinin qarşısında  duran  başlıca  və
zif
ə
l
ər  aşağıdakılardır:
 

şə
xsiyy
ə
tin   
ə
traf    al
ə
mi  v
ə
 
özünüdə
rketm
əsi    üçün    ona    kömə
k   
göstə
rilm
əsi,  qazanılmış  biliklə
rin,  t
əlim  müvə
ff
ə
qiyy
ətinin    yüksə
ldil-
m
ə
sin
ə
  xidm
ə
t  etm
əsi,  şə
xsiyy
ətin  inkişafı  və
  
peşəseçmə

-  u
şaqların 
  meyll
ərinin,  xüsusiyyə
tl
ə
rinin,   
gündə
lik   h
ə
yatda   vacib     
   olan keyfiyy
ə
tl
ə
rinin 
formalaşdırılması  üçün söhbə
t  v
ə
  m
ə
sl
ə
h
ə
tl
ə
rin    
    t
əşkili  formalarının  müə
yy
ə
nl
əşdirilmə
si; 
-  
ş
agirdl
ə
rd
ə
  
müsbət  motivasiyanın  yaradılması  metodikalarının  
 
   
müə
yy
ə
nl
əşdirilmə
si; 
-  m
üə
llim  t
ə
r
ə
find
ən  qarşıya  qoyulmuş tə
rbiy
ə
  v
ə
zif
ə
l
ə
rinin  yerin
ə
   
   yetirilm
əsi  metodlarının  işlənib  hazırlanması.  
 
 
ABŞ
-
da    ―Qaydens‖    mə
sl
ə
h
ə
t    xidm
əti  heç    də
    m
ə
kt
əb    bazasında 
meydana    g
ə
lm
əmişdir.    ABŞ
-da    g
ə
ncl
ərin    işə
   
düzə
ldilm
ə
si    il
ə
    ilk  d
ə
f
ə
  
m
əşğul  olan  professor  
F.Parsons  1908-ci  ild
ə
  
Boston  şə
h
ə
rind
ə
  
Peşə
  
Oriyentasiyası  Bürosu
   
açmışdır.  Bu müə
ssis
ə
    g
ə
ncl
əri  peşəyönümünə
 
istiqam
ə
tl
ə
ndirir    v
ə
   
onlara  uyğun    peşə
   
seçmə
kd
ə
   
köməklik    göstə
rirdi.  
Ona  görə
  d
ə,  ABŞ

da  F.Parsons  ―qaydens‖  xidmə
tinin  ilk  t
ə
si
sçisi  kimi  
tanınır.  O,  təcrübə
d
ə
  ilk  d
ə
f
ə
 
“insan
-
iş yeri” nə
z
ə
riyy
ə
sini  t
ətbiq  etmiş,  

 
50 
 
 
şə
xsiyy
ə
tin    f
ə
rdi    keyfiyy
ə
tl
ə
ri    il
ə
 
peşənin    xüsusiyyə
tl
əri    arasındakı  
qarşılıqlı    ə
lq
əni    açmağa    təşəbbüs    göstərmişdir.    F.Parsons    ilk    də
f
ə
    
düzgün    peşə
   
seçiminin    hə
lledici    amill
ərini    müə
yy
ə
n  etm
ə
y
ə
   
çalışaraq  
aşağıdakı  şə
rtl
əri  qeyd  etmişdir:
 
-  i
nsanın  öz şəxsi  imkanlarını,  qabiliyyə
t  v
ə
  
maraqlarını  aydın  başa  
  
   
düşmə
si; 
-  p
eşənin  üstünlüklə
ri  v
ə
 
çə
tinlikl
ə
rini,  t
ə
l
ə
bl
ə
rini, onun  perspektivi  v
ə
   
   
uğurla  yerinə
  yetirilm
əsi  şə
rtl
ə
rini  bilm
ə
si; 
-  y
uxarıda  göstə
ril
ə
n iki amil v
ə
 onlara 
əsaslanan müvafiq peşə
nin  
seçilmə
si   
   
arasındakı  uyğunluğun  obyektiv  qiymə
tl
ə
ndirm
ə
si. 
 
F.Parsonsun    ideyaları    ABŞ
-
da    inkişaf    e
tm
ə
kd
ə
    olan  kapitalizm
ə
  
h
ə
m    iqtisadi,    h
ə
m    d
ə
 
ideoloji    baxımdan    böyük    fayda    gə
tirirdi.    Bu 
praqmatik    ideya   
ə
m
ə
k    m
əhsuldarlığını    yüksə
ltm
ə
y
ə
,   
ə
m
ə
k    ehtiy
atlarını 
düzgün bölüşdürmə
y
ə
  imkan  verm
ə
kl
ə
 
yanaşı,  ideoloji  baxımdan  istehsal  
müə
ssis
ə
sind
ə
  konfiliktl
ər  zamanı  sahibkarlara  işçinin  peşə
  
yararsızlığını 
əsaslandırmağa  imkan  verirdi. Ona  görə
    d
ə,  F.Parsonsun  metodu  çox  
keçmə
d
ən  ABŞ
-da  m
əşhurlaşdı  və
  
bir çox  sənaye  müə
ssis
ə
l
ə
ri  n
ə
zdind
ə
 
peşəyönümü  büroları  tə
sis  olundu. 1913-
cü  ildə
 is
ə
 
ABŞ
-
da  müvafiq  Milli  
Assosiasiya  yaradıldı.
 
―Qaydens‖  psixoloji  xidmə
tinin  meydana   g
ə
lm
ə
sind
ə
    
müstə
sna  rol   
oynamış  alimlə
rd
ə
n  biri  Con  Konant  idi.  O,   psixoloji   testl
əşdirmə
ni  h
ə
r   
bir  insan  f
ə
rdinin,  h
ə
r  bi
r  formalaşan  şə
xsiyy
ə
tin  g
ə
l
ə
c
ək  uğur  və
  
uğursuzluqlarını    müə
yy
ə
nl
əşdirə

ən  etibarlı    vasitə
    hesab  edirdi.  Bu  
ideyanı  ə
ld
ə
  r
ə
hb
ə
r  tutan Con Konant 1947-ci  ild
ə
  
ABŞ
-da  
müvə
ff
ə
qiyy
ə
t  
testl
ə
rinin  
hazırlanması  üzrə
  Agentliyin  t
əşkilində
  f
ə
al  
iştirak  etdi.  1945
-
1960-
cı  illə
rd
ə
  
ABŞ
-da  kaunslerl
ə
rin 
(―qaydens‖ xidməti  üzrə
  m
ə
sl
ə
h
ətçi
-
mütə
x
ə
ssisl
ərin) iş  sistemində
  testl
ə
r  d
əsti  xüsusi  yer  tutmağa  başladı.  
Onlar  f
ə
rdi  f
ə
rql
ərin  obyektiv  xarakteristikasını  (cins, irq,  sosial  və
ziyy
ə
t)  
verm
ə
kl
ə
  
yanaşı,  ―ə
lam
ə
t-
faktor‖  konsepsiyasından  çıxış edə
r
ə
k  f
ə
rdl
ə
rin   

 
51 
 
 
t
əsnifat  bölgüsünü  apardılar. 
 
 
1959-cu    ild
ə
   
ABŞ
-
da    ―şok    effekti‖    yaradan    ―Milli    Təhlükə
sizlik  
namin
ə
  t
əhsilin  inkişafı  haqqında Qanun‖un  qə
bulundan  so
nra  ―Qaydens‖  
xidm
əti  sürə
tl
ə
  
genişlə
n
ə
r
ək  bu  ölkə
nin  t
əhsil  sisteminin  mühüm  tə
rkib  
hiss
ə
sin
ə
  
çevrildi və
  
onun  mövqeləri  xeyli  möhkə
ml
əndirildi,  funksiyaları  
genişlə
ndirildi.  1968-ci  ild
ə
  
ABŞ
-da  71 min  n
ə
f
ər  kaunsler çalışırdı.  19
80-
cı  ildə
  is
ə
,   daha  107 min kaunsler
ə
  
ehyitac  vardı. 
 
 
ABŞ
-
ın  xroniki    sosial    problemlə
rl
ə
  - 
işsizlik    və
    yoxsulluq,    m
ə
nzil  
problemi,  zorakılıq,  irqi  ayrıseçkilik  kimi  problemlə
ri il
ə
 
üzləşdiyi  70
-80-
cı  
ill
ə
rd
ə
  testl
ə
r  vasit
ə
sil
ə
  
uşaqlar  arasında  seçmənin  aparılması təcrübə
si  
daha  böyük  sosial  narazılıqlar  doğururdu. Bu dövrdə
  
yaranmış  böhranlı  
v
ə
ziyy
ə
td
ən  psixoterapiyanın  kömə
yi  il
ə
 xilas  olmaq  t
əşəbbüslə
ri  
ə
halinin  
müxtə
lif    t
ə
b
ə
qal
əri    üçün    ―qaydens‖    ruhlu    müə
ssis
ə
l
ə
rin,    m
ə
rk
ə
zl
ə
rin, 
klinikaların  sürə
tl
ə
  
genişlə
ndirilm
ə
si  il
ə
 
başa  çatmış  oldu.  
 
 
1980-
cı  ildə
  
sonra  ötə
n  onillikl
ə
r  
ə
rzind
ə
  
ABŞ
-
ın  tə
hsil  sistemind
ə
ki  
―qaydens‖–
psixoloji-pedaqoji  xidm
ət sistemi köklü  dəyişikliklə
r
ə
  
uğramışdır.
 
 
Müasir  dövrdə
  
ABŞ
-
ın  orta  tə
hsil  sistemind
ə
  
―qaydens‖  xidməti  üç  
ə
sas  istiqam
ə
ti  
ə
hat
ə
  edir: 
     
1. İqtisadi –
 
peşəseçimi  istiqaməti  üzrə

     2. T
ə
lim

 
şagirdlərin  gücü  çatan fə
nl
ərin  seçilmə
sind
ə
  
onlara  kömə
k  
göstə
rilm
ə
si; 
3. Sosial 

 
şə
xsiyy
ətin  öyrə
nilm
ə
si  v
ə
  
onun  inkişafına  rə
hb
ə
rlik. 
ABŞ
-da  bu  xidm
ə
t  sisteminin  t
ə
rkibin
ə
  bir  qayda  olaraq  

Yüklə 5,01 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   50




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə