Əlisahib ƏROĞUL



Yüklə 3,17 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə5/36
tarix23.12.2016
ölçüsü3,17 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   36

Qeyd:  DaĢnak  üzü  görməyən,  daĢnak  zəhəri  dadmayan  erməni 
ədəbiyyatının  klassiki  Sayat  Nova  özünün  209  Ģeirindən  115-ni  Azərbaycan 
dilində, 60-nı erməni, 34-nü isə gürcü dilində yazmıĢdır. Erməni, gürcü dillərində 
yazdığı Ģeirləri də sanki Azərbaycan dilindən tərcümələrdi... 
Ermənilər üçün ana vətən, ana torpaq anlayıĢı yoxdur. Ermənistan sözü heç 
bir  zaman  köklü  və  stabil  əraziyə  və  ya  torpağa  malik  yer  adı  olmayıb,  coğrafi 
məkan  kimi  səyyar  ad  daĢıyıb.  E.ə.  VIII-VII  əsrlərdə  saklara  məxsus  gəncək  türk 
tayfalarının  Urmiya  gölü  ətrafında,  ərmənək  türk  tayfalarının  isə  Van  gölü 
ətrafında və Fərat çayı hövzələrində yaĢamaları tarix bilicilərinə məlum məsələdir. 
Görünür, sakların Yaxın ġərqdəki hökmranlıqlarının zəiflədiyi dövrlərdə ərmənək 
türk  Babilin  tayfalarının  yaĢadığı  bu  ərazilərdə  Hindistandan  baĢ  alıb  gələn 
qaraçılarla  Vavilonun  sükutundan  sonra  burada  lövbər  salan  dağ  yəhudilərinin 
hibridindən  hayların  cücərtisi  dənzərmiĢ  və  hay  adlanan  erməni  balasının  bic 
doğuĢu  məhz  bu  sayaq  baĢ  tutmuĢdur.  Bu  doğuĢ  akademik  N.Y.Marrın  və 
qafqazĢünas  V.L.  Veliçkonun  elmi  araĢdırmalarında  da,  mifologiyalarda  da  öz 
əksini  tapır.  Erməni  milləti  yeganə  etnikdir  ki,  qaraçıları  öz  içində  əridə  bilir. 
Ermənilərin qanında qaraçı qanı olduğunu göstərənlər çoxdur. Yuxarıda deyilənləri 
təkrar  etmədən  bunları  da  əlavə  etmək  yerinə  düĢərdi.  Böyük  sovet 
ensiklopediyasında yazılır ki, Hindistandan qaçıb gələn qaraçılar Bizansın Ģərqində 
uzun  illər  yaĢamıĢ,  dəmir  və  ağac  emalı  iĢləri  ilə  məĢğul  olmuĢ  və  yerli  əhaliyə 
qaynayıb-qarıĢmıĢlar. Erməni balasının doğuĢu və oxĢar məĢğuliyyəti də məhz bu 
dövrə  və  bu  məkanda  dənzərməsi,  hibridləĢməsi  baĢ  vermiĢdi.  Erməni 
mifologiyasında  isə  rəvayət  olunur  ki,  yəhudilər  daha  güclü  yezuit  yəhudisi 
yaratmaq  üçün  iki  yəhudinin  baĢını bir  qazanda  qaynadırlar. Qapağını  qaldıranda 
isə  qazanın  içindən  erməni  çıxır.  Mifologiyanın  tarixi  keçmiĢi  özündə  əks  etdirən 
hekayətlərdən ibarət olduğu qəbul ediləndir. Ġstər yəhudilərin, istərsə də qaraçıların 
erməni varlığında oturuĢu bu gün də belə adi gözlə görünəndir, dillə deyiləndir. Bir 
nüans da diqqətçəkəndir. Yəhudilərin vətəni olan Ġsraildə bir nəfər də olsun erməni 
yaĢamır. Niyəsi də  hər  kəsə  aydın  məsələdir. Çünki dünyanın baĢqa  ölkələrindən 
fərqli olaraq bu ölkədə ermənilərin fırıldaqları iĢləmir. 

45 
 
Əlqərəz,  dili  yığma,  lüğəti  köklü  söz  ehtiyatından  uzaq,  atası  naməlum, 
vətəni bəlli olmayan, etnik adı hay kimi anılan erməni balasının ilkin dənzərtisi e.ə. 
II  əsrdə  Fərat  çayının  yuxarı  qərb  axarında  Ərzincan  vadisində  AĢağı  Ermənistan 
və  Van  gölü  ətrafında  -  Yuxarı  Ermənistan  əyalətlərində  özünü  göstərir. 
Makedoniyalı  Ġsgəndərin  ölümündən,  onun  dünya  cahangirliyi  süqut  etdikdən 
sonra  yaranan  Selevkilər  dövlətinə  xidmət  edən,  lakin  etnik  mənsubiyyətcə 
kimlikləri  məlum  olmayan  ArtaĢes  və  Zaridar  adlı  sərkərdələr  e.ə.  190-cı  ildə 
Anadolu türkləri demiĢkən, iki küçük aĢağılı, yuxarılı ərmənək türklərinin məskun 
olduqları  əyalətləri  birləĢdirərək  kiçik  ərazili  «Böyük  Ermənistan»  adlandırılan 
dövlət yaratmıĢlar. ArtaĢes ilk erməni çarı olmuĢdur. Böyük Ermənistan dövlətinin 
ömrü ancaq 124 il çəkmiĢdir. Bu dövlət yarandığı gündən qonĢu ölkələrdən torpaq 
qoparmaqla  məĢğul  olmuĢ,  ilk  gündən  bədniyyət  olmasını  büruzə  verən  dövlət, 
xalq  olduğunu  bildirmiĢdir.  Daha  doğrusu,  elə  ilk  gündən  qonĢu  itirib  düĢmən 
qazanmağın, cilddən-cildə girməyin nə olduğunu bu illər ərzində antik dünyada da 
nümayiĢ etdirmiĢdir.  Lakin bu dövlətin qonĢu  haqlarını tapdalamağı,  onlara  qarĢı 
təcavüzkarlıq hərəkətləri uzun sürməmiĢdi. Roma sərkərdəsi Qney Pompey e.ə. 60-
cı  ildə  bu  adda  dövləti  tarix  səhnəsindən  birkərəmlik  silmiĢdi.  Roma  tarixçiləri 
yazırlar ki, Pompey sonuncu erməni çarını - öz hiyləgərliyi ilə seçilən, təcavüzkar, 
özünü  qonĢulara  düĢmən  və  xəyanətkar  sifətində  tanıdan  Tiqranı  əsir  götürüb 
boynuna zəncir saldı. Triumf təntənəsində nümayiĢ etdirmək üçün Romaya apardı. 
Antik  dövr  müəllifi  Plutarx  Tiqranın  əsir  düĢməsi  səhnəsini  çox  biabırçı  Ģəkildə 
təsvir  edir.  O  göstərir  ki,  Tiqran  Pompeyin  qarĢısında  durduqda  sərkərdənin 
ayaqlarından öpmək üçün papağını baĢından çıxardı və çox rüsvayçı bir görkəmdə 
onun  qarĢısında  diz  çökdü.  Görünür,  canını  salamat  saxlamaq  üçün  75  yaĢlı  bu 
qoca  tülkü  bağıĢlanmasını  bu  Ģəkildə  imperator  qarĢısında  da  təkrarlamıĢdı. 
Təsadüfi  deyildir  ki,  115-117  illərdə  metaldan  kəsilən  Roma  pullarının  üstündə 
Tiqran  Roma  imperatorunun  ayağına  yıxılan  qadın  Ģəklində  təsvir  edilir.  Bu  isə 
Ermənistanın  müstəqil  bir  dövlət  kimi  artıq  mövcud  olmadığına,  Ermənistanın 
Romadan  asılılığının  arvadın  kiĢidən  asılılığına  bənzədilməsi  kimi  özünü 
göstərməsinə bir iĢarətdir. Bununla da varlığına son qoyulan kiçik  ərazili «Böyük 
Ermənistan»  öz  mövcudluğunu  bir  daha  bərpa  edə  bilmədi.  2000  il  bundan  öncə 
«Böyük  Ermənistan»  dövlətinin  mövcud  olduğu  bir  ərazidə  bu  gün  bir  nəfər  də 
olsun  erməni  millətinin  nümayəndəsinin  yaĢamaması  erməni  bədnamlığından 
xəbər  verir.  Çünki  erməni  milləti  idarə  edən  deyil,  idarə  olunandır.  Onlar  ancaq 
xidmət  etmək  üçün  yaranmıĢlar.  Müstəqil  dövlətçilik  ənənəsinə  malik 
olmadıqlarından, özgə xalqları idarə etmək bacarığı onlarda yoxdur. Mübarizələrini 
qonĢu düĢmənçiliyi üstə qururlar. BaĢqa millətdən olan etniklər onların idarəçiliyi 
altına düĢərsə,  mütləq zora, zülmə  məruz qalacaqları gün  qədər aydındır. Erməni 
xarakterindəki  xəyanətkarlıq  bu  gün  də  göz  qabağındadır.  Monoetnik  dövlət 
yaratmaq  cəhdləri  artıq  danılmazdı.  Heç  bir  xalq  faĢist  xislətli  erməni 
hakimiyyətini  öz  üzərində  görmək  istəmir.  Bunu  hətta  ermənilərin  özləri  belə 

46 
 
istəsələr də, bir millət olaraq bacarmazlar. Qanlarında, canlarında özünə yer eləmiĢ 
eqoizm,  eyforiya,  millətçilik  həddini  aĢıb-daĢdıran  daĢnak  isteriyası  bu  keyfiyyət 
halından onları məhrum etmiĢdir. HəmiĢə güclülərə yıxılmaq, xəfiyyəçilik, xəyanət 
və  satqınlıq  etmək,  kənar  diqtəylə  oturub-durmaq,  qonĢu  xalqlara  düĢmən 
münasibət  bəsləmək  vərdiĢindən  özlərini  xilas  edə  bilməmiĢlər.  Ötən  iki  min  il 
ərzində  erməni  balası  bir-birini  əvəz  edən  super  güclərə  əyilməklə,  yıxılmaqla, 
yalmanıb yarınmaq hesabına öz varlığını qoruyub saxlamıĢdır. 2000 ildən sonra isə 
özgə gücü, özgə silahı hesabına özgə torpağında - Qərbi Azərbaycanda Rusiyanın 
havadarlığı və himayəsi sayəsində forpost - qucaq dövləti qurmağa nail olmuĢlar. 
Qondarma  Ermənistan  Respublikası  Rusiyasız  mövcud  ola  bilməz  və  zamanı 
gələndə olmayacaqdır da. Bugünkü Ermənistan  Respublikasının  heç bir siması və 
mənliyi  yoxdur.  Super  dövlətlərin  hər  biri  ilə  kəbinə  girmiĢ  qadın  timsalındadır. 
Özgə  dövlətlərlə  apardığı  və  aparacağı  danıĢıqlarda  sözünün  ağası  olacağına  əsla 
inanmaq olmaz. Ermənistan Respublikası tərəfindən imza atılan hər hansı bir yazılı 
anlaĢmadakı  vədinə  də  riayət  edib-etməyəcəyinə  bəri  baĢdan  əminlik  yaratmağın 
da heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Üzdə Ģirin və siyasi etikayla danıĢsa da, lazım gələn 
anda arxadan zərbə endirməyə həmiĢə hazırdır. Məxfi əmrlər verib xəyanət edəcək, 
üzdə  isə  bu  xəyanətdən  xəbərsiz  olmağından  dəm  vuracaqdır.  Erməni  balasının 
ancaq qorxusu super dövlətlərdən və ya özündən güclülərdəndir. Bu gün əlində alət 
olduğu RF-nın zəmanəti və zaminliyi altında Ermənistanla danıĢıqlarda nəyəsə nail 
olmaq olar. Amma bu gün super dövlətlərin himayəsi altında yaĢayan, onun iĢarəsi 
altında  oturub-duran  Ermənistan  Respublikasında  at  oynadan  daĢnak  psixopatları 
çətin  ki  «Böyük  Ermənistan»  sayıqlamasından  əl  çəksinlər.  Onlar  real  faktlara 
deyil, fərziyyələrə üstünlük verirlər. Moskvada hansı bayraq dalğalanırsa, Ġrəvanda 
da həmin bayrağı dalğalandırırlar. Rus orbitinə daxil olacaqları təqdirdə tutduqları 
mövqeyi  heç  vaxt  əldən  verməyəcəklərinə,  «Böyük  Ermənistan»  yolunda  yeni 
zirvələr  fəth  edəcəklərinə  tam  əmindilər,  deməzsən.  Halbuki  nə  1890-cı  ildə 
yaradılan  DaĢnaksutyun  partiyasının,  nə  də  1918-ci  ildə  yaradılan  ilk  erməni 
daĢnak hökumətinin fikirlərində, proqram sənədlərində dənizdən-dənizə (Ağ dəniz, 
Qara  dəniz)  «Böyük  Ermənistan»  dövləti  yaratmaq  ideyası  olmayıb.  Bu  cəfəng 
plan    1919-cu  ildə  Paris  sülh  konfransında  Parisdəki  erməni  diasporunun  böyük 
müttəfiq  dövlətlərinin  rəhbərlərinə  ötürə  bildikləri  və  təqdim  etdikləri 
memorandumda öz əksini tapıb. DaĢnak psixopatları hazır tikəyə böyük dövlətlərin 
əliylə  sahib  duracaqlarına  Ģirnikiblər.  Beləliklə,  bu  sayaq  erməni  bəlası  son  hədd 
tapmaq,  bu  hədlər  çərçivəsində  nəfəs  dərmək  əvəzinə,  «Böyük  Ermənistan» 
xülyasının  sərhədlərini  daha  da  ĢiĢirdiblər.  Köklü  torpağı,  yeri-yurdu  olmayan 
daĢnak  psixopatları  «Böyük  Ermənistan»  sayıqlamasından,  bu  addan  yapıĢaraq 
özlərinə saxta tarix yazmaq xəstəliyinə yoluxublar. Özlərinə böyük vətən yaratmaq 
təĢəbbüsündə  olublar.  Qədim  erməni  tarixçiləri  adlandırılan  kilsə  keĢiĢlərinin 
atalarına rəhmət oxudan lənətullahlara çevriliblər. Erməni xalqı isə iradə nümayiĢ 
etdirib öz yolunu müəyyən etmək əvəzinə, öz yedəyini daĢnak psixopatlarının əlinə 

47 
 
veriblər.  Onlardan  bir  alət  kimi  istifadə  etmək  məsələsində  baĢqalarına  da  əl  yeri 
qoyublar. Bu günün özündə də Rusiya, Fransa, ABġ ermənilərdən bir oyuncaq, bir 
alət  kimi  istifadə  edir.  DaĢnak  psixopatları  hələ  də  dərk  etmək  istəmirlər  ki, 
qonĢuyla  daim  düĢmənçilik  etmək,  ərazi  iddiasında  olmaq  son  anda  öz  varlığına 
belə,  xitam  verməklə  sonuc  tapacaqdır.  Gün  gələcək  Azərbaycan  türkü  öz  tarixi 
torpaqlarını müdafiə etmək, geri qaytarmaq gücünə malik olacaq, bu yolda qətiyyət 
və  əzmkarlıq  nümayiĢ  etdirəcəkdir.  O  zaman  ermənilərin  yeganə  çıxıĢ  yolu 
Azərbaycan torpaqlarından çıxmaq, Cənubi Qafqazı biryolluq tərk etməkdən ibarət 
olacaqdır. Bu gün ermənilər Rusiyaya sadəcə olaraq Qafqaz xalqlarını iĢğal altında 
və öz təsir dairəsində saxlamaq, onların xəyanət və satqınlıqlarından istifadə etmək 
üçün lazımdır. Vaxt gələcək ki, Fransanın Kilikiyada ermənilərin baĢına  gətirdiyi 
oyunu  Rusiya  da  gec-tez  Cənubi  Qafqazda  gətirməli  olacaqdır.  Ermənistan  öz 
müstəqilliyini yaĢatmaq üçün özü öz yolunu tarixi reallığa baxaraq seçməlidir. Öz 
iradəsini ortaya qoymalıdır. Ermənilər tarixi keçmiĢlərindən ibrət dərsi almalıdılar. 
1919-cu  ildə  Paris  sülh  konfransında  «Böyük  Ermənistan»  mandatını  ABġ 
prezidenti Vilson qəbul etdisə də, heç bir il keçməmiĢ səhvini anladı və mandatdan 
əl çəkməli oldu. BaĢqa bir məntiqə isnad edək: Moskvanın qara çuxası dik deyilsə 
və  yaxud  ərazisinin  böyük  qismini  türk  torpaqları  təĢkil  edən  Rusiya  türk 
qardaĢlığını qəbul edərsə, onda Ermənistan görəsən öz baĢı üzərində hansı ölkənin 
bayrağını  qaldırmalı  olacaqdır?!  Gec-tez  erməni  bəlası  yaman  ĢiĢ  kimi  kəsilib 
atılmalı olmayacaqmı?! Bu həqiqəti erməni balası nə üçün dərk etmək istəmir?! 
DaĢnak  psixopatları  öz  «Böyük  Ermənistan»  sayıqlamaları  ilə  bu  gün  də 
beynəlxalq  aləmdə  Türkiyənin  və  Azərbaycanın  mənafe  və  hüquqları  ilə 
oynamaqlarında  davam  edirlər.  Öz  çirkin  oyunlarından,  xəbis  niyyət  və  məkrli 
əməllərindən əl çəkmək istəmirlər. Tarixi ənənələrinə uyğun olaraq RF-nın dəstəyi 
ilə  Azərbaycana  təcavüz  edərək  ərazisinin  20%-ni  iĢğal  altında  saxlayırlar. 
Məqsədyönlü  Ģəkildə  bu  ərazilərdə  də  etnik  təmizləmə  və  soyqırımı  siyasətini 
həyata  keçirmiĢlər.  Türkiyə  ilə  SSRĠ  arasında  bağlanan  sərhədlərə  dair  sülh 
razılaĢmasını  tanımadıqlarını  elan  edərək  hələ  də  cənnət  xülyasında,  «Böyük 
Ermənistan»  sayıqlamasının  dəmində  xumarlanırlar.  Hərgah  biz  dünya  insanlarını 
bir bəĢər, bir insan halında təsəvvürə  gətirsək, erməni balası bir bəla olaraq bəĢər 
mədəsində  bir  xora,  ağrı-acı  yaradan  infeksiya  ocağına  bənzəyir.  Onu  kəsib 
atmasaq, müalicə etməsək, gec-tez bəĢəri çökdürə bilər. Buna görə də ilk növbədə 
biz  dünya  xalqlarını  ayıq  salmalıyıq.  Sözün  tam  mənasında  erməni  xalqını  onu 
yırtıcı  hala  salmağa  can  atan  erməni-daĢnak  faĢizminin  caynağından  qurtarmaq 
barədə  fikirlər  səsləndirməliyik.  Bunun  üçün  dünya  birliyinin  səfərbər  edilməsi 
yolunda  sistemli  təbliğat  iĢi  aparmalıyıq.  Bahəm  özümüzü  düĢünməliyik.  DaĢnak 
yolu  çıxılmaz  yoldur.  Erməni  bəlasının  əslini-kökünü  məhz  burada  axtarmaq 
lazımdır.  Xroniki  xəstəlik  halına  keçmiĢ  erməni  bəlasından  xilas  olmağın  yeganə 
yolu erməni-daĢnak faĢizmini öz yuvasınadək qovmaq və onu təkamül tapdığı ana 
bətnində  boğmaqla  məhv  etməkdir.  Bu  gün  biz  erməni  xəyanətinə,  satqınlığına, 

48 
 
məkr və hiyləsinə, qonĢu nankorluğuna, erməni-daĢnak faĢizminin təcavüzünə yox 
deməyi  bacarmalıyıq.  Erməni  balasından,  erməni  bəlasından  qurtulmağın  yolunu, 
çarəsini  tapmalıyıq.  Buna  qadir  deyiliksə,  əzab  və  məhrumiyyətlərdən  bezib 
azadlığımızı,  müstəqilliyimizi  bir  qarın  çörəyə  dəyiĢməyə  hazırıqsa,  vay  bizim 
halımıza! Təəssüflər olsun ki, nə məntiqimiz, nə birliyimiz, nə qətiyyətimiz, nə də 
qeyrətimiz hələ ki bizə söykək deyil. Milli özünüdərkdən uzağıq hələ. Milli qeyrət, 
milli  mənlik,  ana  torpaq,  gələcək  nəsillər  qarĢısında  məsuliyyət  hissini  yetərincə 
qəbul  edə  bilmirik.  Hələ  də  son  söz  deməyi  bacarmırıq.  Yoxsa  layiq  olduğumuz 
günahlarımızın cəzasını çəkirik, aman Allah! 
Bizi erməni balası və erməni bəlası hələ çoxmu təhdid və təqib edəcəkdir?! 
Biz  Qarabağ  itkisi  ilə  hələ  çoxmu  üz-üzə  duracaq,  baĢ-baĢa  qalacaq,  milli 
faciələrimizin  qurbanlarına  çevriləcəyik?!  Yoxsa  bir  millət  kimi  məhv 
oluncayanadək erməni-daĢnak faĢistlərinin əlində oyuncağamı çevriləcəyik?! 
Biz  ancaq  milli  xarakterimizdə  bərpa  edəcəyimiz  fəzilətlərlə  -  biliyin 
dərinliyinə,  hissin  zənginliyinə,  iradənin  möhkəmliyinə,  əzmin  sarsılmazlığına 
sığınmaqla erməni balasına və bəlasına qarĢı mübarizə apara və son məqsədə çata 
bilərik. Tanrı türkü qorusun! 
HaĢiyə:  Bu  günün  erməni  bəlası  özünü  hələ  də  ermənilərin  milli 
ideologiyası  səviyyəsinə  qaldırılan,  dövlət  siyasəti  ilə  yanaĢı,  hər  bir  erməni 
fərdinin  beynini  zəhərləyən,  onu  son  anda  daĢnak  psixopatına  çevirən  erməni 
insanının  vücudunda  təcəssüm  etdirir.  DaĢnak  ideyasının  hər  bir  daĢıyıcısı  bizim 
potensial  düĢmənimizdir  -  erməni  bəlasıdır.  Daim  türk  ovunun  izindədir.  Tələ 
qurur, marıqda yatır. Girəvə gəzir. Müdam zəhərli quyruğunu dik tutan əqrəb kimi 
fürsət  gözləyir.  Məqamı  çatanda,  vaxtı  yetiĢəndə  iĢini  görür,  vərdiĢindən  qalmır, 
sancır.  Təbiətinə  xilaf  çıxmır.  Bizlərdən  girinə  keçəni  məhv  edir.  Erməni  bəlası 
yaĢayırsa, mövcudsa, imkanı əldən verməz. Hökmən türk qanına bais olacaqdır. 
Artıq iki yüz ildir ki, erməni bəlasının müsibətini, ağrı-acısını çəkirik. Daha 
doğrusu,  erməni  bəlasının  tilovunda  çapalayırıq.  Deməzsən,  ölüm  hökmü  altında 
yaĢayan  məhkumlara  bənzəyirik. Erməni bəlası hər zaman, hər vaxt bizi təqib və 
təhdid  edir.  Kabus  timsalındadır.  Bu  kabusdan  qorunun.  Qorunmağın  çarəsini 
tapın.  Hər  Ģeyə  qadir  erməni  bəlası  varsa,  hökmən  bir  xəta  törədəcək.  Türk 
əleyhinə  bir  iĢ  görəcək.  Fitnə-fəsaddan  o,  xali  deyil.  Ziyan-sədəmə 
toxunduracağını, türkə sitəm edəcəyini yaddan çıxarmayın! 
Erməni bəlasının istəklərindən sətirlər: 
Tarixi  məxəzlər  göstərir  ki,  Azərbaycan  torpaqlarını  iĢğal  edəcəyini,  bu 
torpaqlarda erməni dövlətinin qurulmasına yardım göstərəcəyini bildirdikdən sonra 
iĢğalı tezləĢdirməsi, bu iĢə həvəsini artırmaq üçün erməni iĢbazları, kilsə xadimləri 
erməni xalqı adından hələ XVIII əsrdə I Pyotra qızıl taxt bağıĢlayıblar; 
Bakıda  hakimiyyəti  ələ  alan  «Sentrokaspi»  hökuməti  26  Bakı 
Komissarlarının  sərniĢin olduqları gəmini həbs edərkən  S.ġaumyanın  kayutundan 
80000000 manat qızıl pul götürürlər. Həmin vəsaitin mart qırğınları zamanı daĢnak 

49 
 
terror  qrupları  tərəfindən  qarət  və  soyğunçuluq  yolu  ilə  əldə  etdikləri,  Bakı 
sakinlərindən  toplanan  və  S.ġaumyan  tərəfindən  mənimsənilən  pullar  olduğu 
aĢkarlanır.  S.ġaumyanın  bu  fırıldaqlığını  və  dələduz  hərəkətini  sonralar  xələfi, 
Bakı  Sovetinin  rəhbəri  Sərkis  Ter-Danilyan  təkrarlayır.  Azərbaycanda  sovet 
hakimiyyəti  qurulan  dövrdə  əks-inqilabi  qüvvələrlə  mübarizə  adı  altında  Bakı 
əhalisinin varlı təbəqələrinə qarĢı aparılan qarət və soyğunçuluq tədbirləri zamanı 
toplanan ləl-cavahiratın böyük bir qismini Ģəxsən özü mənimsəyir; 
1941-1945-ci  illərdə  Böyük  Vətən  müharibəsinin  qarıĢıqlığından  istifadə 
edən,  Bakıda  at  oynadan  erməni  mənĢəli,  daĢnak  xislətli  hökumət  məmurlarının 
fitnəsi  və  köməyi  ilə  rus  ordusu  tərəfindən  Azərbaycan  xəzinəsində  toplanan  11 
tonluq qızıl zinət əĢyaları Moskvaya aparılır; 
SSRĠ  hökumətinin  baĢçısı,  ermənipərəst  M.Qorbaçovun  ABġ-a  səfəri 
zamanı  onun  DQMV-ni  Ermənistan  SSR-ə  ilhaq  edilməsinə  Ģirnikləndirmək  və 
həvəsini  artırmaq  üçün  erməni  milli  konqresi  tərəfindən  həyat  yoldaĢı  Raisa 
Maksimovnaya  dəyəri  milyon  ABġ  dolları  ilə  hesablanan  və  qiymətli  daĢ-
qaĢlardan iĢlənmiĢ zinət əĢyası hədiyyə edilir;  
Azərbaycan  SSR-in  dövlət  xəzinəsinə  külli  miqdarda  ziyan  vuran,  11 
milyon rus rublu mənimsəyən KRUNQ-un üzvü, daĢnak fəalı, Qarabağ separatçısı 
A.Manuçarov  göz  altına  alınır.  Lakin  Kremlin  hökmü  öz  iĢini  görür.  Bu  daĢnak 
manqurtunun həbs edilməsi ilə azadlığa buraxılmasının arası heç 11 gün çəkmir; 
Babası  və  atası  müvafiq  olaraq  1905  və  1918-ci  illərdə  daĢnak  terror 
qruplarına  rəhbərlik  etmiĢ  DQMV  Aqrar  Sənaye  Komitəsinin  sədri  Henrik 
Poqosyanın  haqqında  vilayət  prokurorluğu  1  milyon  rus  rublu  dəyərində  dövlət 
əmlakını mənimsəmə faktına görə cinayət iĢi qaldırır. Lakin o tutulmaq, məhkum 
edilmək əvəzinə, Kremlin əliylə 23 fevral 1988-ci ildə Vilayət Partiya Komitəsinin 
I  katibi  vəzifəsinə  seçilir.  Tezliklə  də  özünə  aid  olan  cinayət  iĢinə  dair  müvafiq 
sənədləri məhv edir; 
Bu  gün  Qarabağa  ölüm  və  fəlakət  gətirənlərin,  təhrikçilərin,  icraçıların 
Ģəxsiyyətləri,  kimlikləri  məlum  olsa  da,  haqlarında  heç  bir  qəti  imkan  tədbirləri 
görülmür,  cəzasızlıq  Ģəraiti  erməni  balasını  daha  ağır  cinayətlər  törətməyə  sövq 
edir. Hətta inzibati orqanlar tərəfindən göz altına alınanlar belə, gizli əllər vasitəsi 
ilə tez bir zamanda azadlığa buraxılırlar. 
 
QEYRĠ-TÜRK MÜƏLLĠFLƏRĠ ERMƏNĠLƏRĠ ĠTTĠHAM EDĠR 
 
Açıqlama: Erməni millətçilərinin canına, qanına hopmuĢ və xarakterinə xas 
olan  satqınçılıq,  xəyanətkarlıq,  ikiüzlülük,  arsızlıq,  məkr  və  hiylə  bu  gün  erməni 
millətinin  milli  mentalitetinin  göstəricilərinə  çevrilmiĢdir.  Qoy  bu  xəstəliyə 
yoluxmuĢ erməni təəssübkeĢləri, daha doğrusu, erməni diasporunun yalağına çənə 
söykəmiĢ  baronessa  Koks,  Qalina  Starovoytova,  Andrey  Nuykin,  senator  Robert 
Doul  kimi  adamcıqlar  ermənilərin  bu  imiclərini  ittiham  edən  qeyri-türk 

50 
 
müəlliflərinin  əsərlərini  nəzər-diqqətlərindən  qaçırmasınlar,  haqqa,  ədalətə 
söykənsinlər.  Erməni  məkr  və  hiyləsinin,  ikiüzlülüyünün  nə  demək  olduğunu, 
nədən qaynaqlandığını, qidalandığını dərk etsinlər. Heç olmazsa Müqəddəs Atanın 
-  Aleksandr  Dümanın  «Qafqaz  səfəri»,  XI  əsr  fars  müəllifi  Unsur-əl-Məali  ibn 
Ġsgəndərin  (1021-1098)  1082-ci  ildə  qələmə  aldığı  «Qabusnamə»  kitablarını 
oxusunlar. Erməni xəstəliyinə yoluxmadan, erməni təəssübkeĢliyindən xilas olmaq, 
qərəzdən qurtulmaq istəklərini öz vicdanlarının (əgər varsa) ixtiyarına buraxsınlar. 
Bu  gün  özləri  üçün  millətçi,  baĢqaları  üçün  kosmopolit  olan,  lakin  Azərbaycan 
türkü  üçün  qəti  düĢmənə  çevrilən  erməni-daĢnak  faĢistlərinin  vandalizmindən 
xəbər  tutsunlar.  Axı,  erməni-daĢnak  faĢizminin  bütün  fitnə-fəsadları  göz 
qabağındadır.  Bu  gün  Ermənistan  adlanan  Qərbi  Azərbaycanda  və  20%-i  iĢğal 
olunmuĢ Mərkəzi Azərbaycan torpağında, Qarabağda bir nəfər də olsun aborigen, 
köklü  türk  əhalisi  yaĢamır.  Türklər  ana  yurdlarından  didərgin  salınaraq  erməni-
daĢnak faĢizminin etnik təmizləmə siyasətinin günahsız qurbanlarına çevrilmiĢlər. 
Erməni-daĢnak  faĢizminin  törətdiyi  türk  soyqırımının  dəhĢətinə  məruz  qalmıĢlar.  
Ġkiəsrlik  bir  müddətdə  üzdə,  sözdə  dost,  əməldə  düĢmənçilik  siyasəti  yeridən 
ermənilərin  qonĢu  haqqını  tapdalamaları,  ədalətsiz  ərazi  iddiaları,  zorla  torpaq 
mənimsəmək təcavüzləri, qonĢu malına hərislik və cinayətkar hərəkətləri səngimək 
bilməmiĢdir.  Zaman-zaman  arzuolunmaz  qonaq  kimi  Azərbaycan  torpağına  ayaq 
basmıĢ,  bu  torpaqda  yuva  qurmuĢ  erməni-daĢnak  faĢistləri  Azərbaycan  varlığına 
qənim  kəsilmiĢlər.  Heç  bir  vəhĢilikdən,  rəzillikdən,  alçaqlıqdan,  riyadan,  Ģər  və 
böhtandan  çəkinməyərək  bir  qarıĢ  tarixi  torpağı  olmayan  bir  ərazidə  maddi  və 
mənəvi  terrorlarını  yeritmək  və  pərdələmək  üçün  ardı-arası  kəsilməyən  qırğınlar 
törədib  və  riyakar  yazılar  çap  etdirmiĢlər.  Dünya  ictimaiyyətinin  gözü  qarĢısında 
Azərbaycan  türkünü  zorla  iğtiĢaĢlara  çəkib,  qanlı  toqquĢmalara  sürükləyiblər. 
Ġkiüzlülük,  riyakarlıq,  məqsədə  çatmaq  üçün  hər  cür  alçaq  vasitə  və  yollardan 
istifadə  edən  ermənilərin  bu  kimi  xəyanətkar  xislətləri,  çirkin  niyyətləri,  təbii  ki, 
dünyanın  ayrı-ayrı  iĢıqlı  insanlarının,  habelə,  tarixi  faktları  təhrif  etməyən, 
siyasiləĢmədən  uzaq,  həqiqətpərəst  tarixçilərin,  ürfan  sahiblərinin  nəzər-
diqqətlərindən kənarda qala bilməzdi. Erməni xislətinə bələd olan bu sayaq müdrik 
insanların,  millət  sərraflarının  ermənilər  haqqında  dedikləri,  yazdıqları  haqqa 
söykənən  təməl  sənədlərdi.  Mayası  Ģərdən  tutulmuĢ,  xəmiri  fitnə-fəsaddan 
yoğrulmuĢ, kündəsi yalandan intiĢar tapmıĢ, xisləti böhtan və iftiradan möbürbənd 
olmuĢ ermənilər və erməni milləti barəsində öz fikir və düĢüncələrini, mülahizə və 
qənaətlərini ümumi Ģəkildə qələmə almıĢlar. Bu gün bu müəllifləri biz ancaq dərin 
minnətdarlıq  hissləri  ilə  xatırlayır,  yad  edir,  həqiqəti  vəsf  edən  səslərini  haqq 
səsimizə  qatırıq.  Haqq  dünyasına  köçmüĢlərə  isə  Allahdan  rəhmətlər  diləməklə 
kifayətlənirik. 
1.
 
Qədim  Roma  tarixindən  bir  səhifə:  «Ġmperator  Avqustin  dövründə 
Ermənistanın  iĢğalına  həsr  olunmuĢ  metal  manatlarda  II  Tiqran  alleqorik  tərzdə  - 
məğlub olmuĢ öküz və ya gənc hökmdar timsalında, əl-ayağı bağlı, imdad diləyən 

51 
 
əsir  erməni  döyüĢçüsü  Ģəklində  təsvir  olunur.  115-117-ci  ilin  metal  manatlarında 
isə  Ermənistan  dövləti  Roma  imperatorunun  ayaqları  altında  oturmuĢ  qadın 
Ģəklində təsvir edilir»; 
2.
 
Romalı  mühərrir  ermənilər  haqqında  demiĢdir:  «Ermənilər  də 
insandılar, lakin evlərində dörd ayaq üzərində gəzirlər»; 
3.
 
Bizans  imperatoru  IX  Konstantin  Monomax  (1042-1055)  üsyankar 
ermənilərin Qirqorian kilsəsini «fitnə-fəsad yuvası» adlandırmıĢdı; 
4.
 
XI  əsr  fars  müəllifi  Unsur-əl-Məali  Keykavus  ibn  Ġsgəndər  (1021-
1098) 1082-ci ildə qələmə aldığı «Qabusnamə» kitabəsində yazır: «Ermənilərin 
eybi:  bədfel,  kündəbədən,  oğru,  gözügötürməyən,  bir  ayağı  qaçmaqda  olan,  əmrə 
baxmayan,  yersiz hay-küy  salan, vəfasız, riyakar, söyüĢçül, ürəyi xıltlı və ağasına 
düĢmənçilik  edəndir.  Ümumiyyətlə,  baĢdan-ayağa  müsbətdən  çox,  mənfiyə 
yaxındır»; 
Yenə  orada  -  «Yer  kürəsindəki  mövcud  xalqlardan  ermənilər  ona  görə 
fərqlənirlər ki, onların təbiətində və xarakterində murdarlıq var»; 
5.
 
Erməni  xalq  məsəli:  «Varteğ  hay,  aynteğ  vay»  -  «Harda  erməni  var, 
orda vay var»; 
6.
 
Gürcü  atalar  sözü:  «Ermənilər  gəldilər,  özləri  ilə  yeni  bəlalar 
gətirdilər»; 
7.
 
Rus  tarixçisi  S.M.Solovyov  «Rusiya  tarixi  üzrə  mühazirə  və 
hekayələr»  kitabında  yazır:  «1701-ci  ildə  Ġzrail  Ori  adlı  erməni  keĢiĢi 
boyar  Qolovnikin  yanına  gəlir.  O,  çara  məktub  yazaraq  Ġran  Ģahını  məğlub  etmə 
yollarını,  ermənilərin  bu  iĢdə  ona  kömək  edəcəyini,  Rus  dövlətinin  Qafqaza 
yiyələnəcəyini inandırıcı faktlarla göstərir. Minas Vartapet 1718-ci ildə ermənilərin 
xilas olması, daha doğrusu, rusların himayəsinə keçməsi barədə ayrıca bir məktub 
hazırlayıb  çara  göndərir.  Erməni  yepiskopu  isə  yazıb  bildirir  ki,  100  min  erməni 
silahlısı imperatorun yolunu gözləyir»; 
Yenə  orada  (səh.719)  -  «Bu  xəritədən  aydın  olur  ki,  bütün  dövlət 
ərazisində  Ġrəvan  qalasından  baĢqa  qala  yoxdur.  Allah  özü  bütün  qoĢunlarımıza 
onu tutmağa kömək eləsin»; 
8.
 
XIX əsr rus tarixçisi P.Q.Butkov yazır: «I Pyotr ölümündən qabaq, 10 
noyabr  1724-cü  ildə  üç  ermənini  katolikos  Ġsayya  ilə  birlikdə  qəbul  edir. 
«Ermənilərə  əl  tutmaq  və  Xəzəryanı  əyalətlərdə  yerləĢdirmək»  barədə  onların 
xahiĢini  dinləyir.  Elə  o  gündəcə  I  Pyotr  erməni  xalqının  orada  yerləĢdirilməsi 
haqqında general-leytenant MatuĢkinin və briqadir LevaĢovun adına buyruq verir»; 
9.
 
Moskvada  nəĢr  edilən  tarix  kitablarında  oxuyuruq:  «ĠĢğalçılıq 
siyasətində ermənilərdən bir alət kimi istifadə etməyi qarĢıya məqsəd qoyan I Pyotr 
1724-cü  il  noyabr  ayının  10-da  üç  erməni  katolikosunu  qəbul  edir.  Onların 
Xəzəryanı əyalətlərdə yerləĢdirilmək barədəki xahiĢlərini dinləyir və fərman verir: 
«Ermənilərin  Gilan,  Mazandaran,  Bakı,  Dərbənd  və  baĢqa  ərazilərdə 

52 
 
yerləĢdirilməsinə  çalıĢın,  bu  bölgələrdəki  yerli  əhalini  isə  imkan  düĢdükcə 
sıxıĢdırıb oradan çıxarın»; 
10.
 
Fars Ģairi Sədi ġirazi: 
 
Ermənidir yer üzünün əhri məri,  
İnsanlığın düşmənidir, düşməni. 
 
11.
 
Knyaz  V.Dolqorukin  7  may  1727-ci  ildə  yazırdı:  «Saqanas 
toplumundan  olan  ermənilər  onun  hüzuruna  vəkillərini  göndərib  ondan  xahiĢ 
edirlər  ki,  onların  hamısı  imperatriça  həzrətlərinin  təbəəliyində  olsun  və  ona 
məxsus  olan  əyalətlərdə  yerləĢmək  üçün  (onlara)  torpaq  verilsin;  bu  torpaqlar 
onlara göstərilmiĢ və ermənilər oranı gördükdən sonra bəyənib razı qalmıĢlar»; 
12.
 
Rusiya  imperatriçası  II  Yekaterina  1783-cü  il  aprel  ayının  6-da 
göstəriĢ verir: «Ġbrahim xanı devirməli və Qarabağda müstəqil erməni əyaləti təsis 
etməli»; 
13.
 
19 may 1783-cü ildə knyaz Q.A.Potyomkin II Yekaterinaya yazırdı: 
«Fürsət  düĢən  kimi Qarabağda  hakimiyyəti ermənilərə  verəcək  və  bunlar vasitəsi 
ilə  Asiyada  xristian  dövləti  yaradacağımız  barədə  erməni  məliklərinə  göstəriĢlər 
vermiĢəm»; 
14.
 
Qraf  V.Zubov  tabeliyində  olan  bütün  yüksək  rütbəli  zabitləri 
xəbərdar edərək (II Yekaterinanın Türkiyə ilə sərhəd yaĢayıĢ məntəqələrinin 
xristianlaĢdırılması  tapĢırığı  ilə  bağlı)  bildirirdi:  «Ġrəvan  xanlığının 
xristianlaĢdırılması məsələsi çox gizli saxlanılmalıdır. Ona görə ki, bütün gələcək 
planlarımızın  məqsədinin  açıqlanması  və  bu  barədə  hər  hansı  bir  xəbərin 
müsəlmanlara əvvəlcədən çatması onlan oyadar və təlatümə gətirər»; 
15.
 
Çar  I  Aleksandr  1802-ci  il  sentyabr  ayının  26-da  Azərbaycan 
xalqının  cəlladı,  gürcü  mənĢəli  çar  generalı  P.D.Sisianova  yazırdı:  «Nəyin 
bahasına  olursa-olsun  Azərbaycanın  bu  və  ya  digər  xanlıqlarına  hücumda 
ermənilərdən geniĢ istifadə etmək lazımdır. Xüsusilə, bu adam Rusiyaya sədaqətli 
Ģəxs, erməni keĢiĢi Danil ola bilər»; 
16.
 
Gəncəni  3  yanvar  1804-cü  ildə  al  qanına  boyayan  P.D.Sisianov 
erməni  arxiyepiskopu  Ohana  yazırdı:  «Çoxlu  boĢ  qalmıĢ  evlər  var,  onlar 
(azərbaycan türkləri - Ə.Ə.) buranı tərk edib getmiĢlər. Sizdən Ġrəvan ermənilərinin 
təcili  buraya  köçürülməsini  xahiĢ  edirəm.  Mən  hər  bir  ailəyə  ev,  bağ  və  həyət 
verilməsini əmr edəcəyəm. Üç il müddətində ermənilərdən tövcü güzəĢtlə yığılacaq 
və onlar heç bir mükəlləfiyyət daĢımayacaqlar»; 
P.D.Sisianov  1805-ci  il  22  may  tarixli,  19  saylı  raportunda  yazırdı: 
«Qarabağı  özünün  coğrafi  mövqeyinə  görə  Azərbaycanın,  eləcə  də  Ġranın  qapısı 
hesab  etmək  olar  və  buna  görə  buranın  əldə  saxlanılmasına  və  bizim  üçün 
möhkəmləndirilməsinə daha çox səy göstərilməlidir»; 

53 
 
17.
 
Sisianovun  xələfi,  erməni  fitnəsinə  uymuĢ  Ġ.V.Qudoviç  mərkəzə 
müraciətində  yazırdı:  «Rusiyada  yaĢayan  ermənilərin  siyahısı  tərtib  olunmalı, 
onların  harada  yaĢamasından  asılı  olmayaraq  Azərbaycana  gəlməsinə  imkan 
yaratmaq lazımdır. Burada erməni dövləti yaratmaq üçün ermənilərin sayı kifayət 
qədər olmalıdır. Xristianlıq naminə biz bu iĢi sürətləndirməliyik»; 
18.
 
Rus  yazıçısı  Valtin  Pikur  özünün  «Fovarit»  kitabında  qraf 
Q.Potyomkinlə  imperatriçə  II  Yekaterina  arasında  belə  bir  dialoqu  qələmə 
almıĢdır: «Potyomkin: 
-
 
 Hə,  bir  də  ermənilərdən  Lazarev  və  Arqutinski,  iĢ  bacaran  ermənilər 
artıq özlərinə paytaxt gözaltı etmiĢlər - Ġrəvan Ģəhərini. 
-
 
Paytaxtdan nə çıxar, əgər hələ ölkə yoxdursa? 
-
 
Ġndi yoxdur, bizdən sonra bulunacaq - deyə Potyomkin cavab verdi»; 
19.
 
Rus  generalı  Zubovun  özünə  köməkçi  seçdiyi  erməni  keĢiĢi  Ġosif 
Stepanoviç  Davudyan  1796-cı  il  may  ayının  2-də  rus  ordusunun  Dərbəndə 
girməsi  münasibəti  ilə  soydaĢlarına  bəyan  etdi:  «Ali  baĢ  komandanı  Allah  özü 
göndərmiĢdir.  Biz  onun  vasifəsilə,  ona  sədaqətimizlə  Qafqazı  azərbaycanlılardan 
təmizləyə bilərik»; 
20.
 
Roma tarixçisi Korneli Tasit yazır: «Bu. xalq (ermənilər - Ə.Ə.) istər 
xasiyyətinə,  istərsə  də  coğrafi  vəziyyətinə  görə  qədimdən  ikiüzlü  və  riyakardır. 
Bunlar daim romalılara nifrətdən, parfiyalılara isə həsəddən az qala partlayırdılar»; 
21.
 
Antik hökmdar Bisütun rəvayətinə görə demiĢdir: «Mən əsir düĢmüĢ 
ermənilərə Bisütun qayalarını çapdırıb əbədiqalar məskənlər saldırıram. Erməniləri 
taqətdən düĢənə qədər iĢlədib sonra öldürmək lazımdır»; 
22.
 
Rus  tarixçisi  Potto  yazır:  «Lazarev  (Qarabağın  Tuğ  kəndində  anadan 
olmuĢ,  azərbaycanlıların  qanını  içməyə  hazır  olan  erməni  mənĢəli  beĢ  çar 
generalından  biri;  bu  məlun  vergi  toplamaq  adı  altında  azərbaycanlıları  istismar 
etməklə  yurdlarını  tərk  etməyə  vadar  edir,  yerlərinə  erməniləri  köçürürdü  -  Ə.Ə.) 
Ermənilərin  dağınıq  olmasından  narahat  idi.  O  bilirdi  ki,  ermənilər  bir  yerdə 
olmalıdılar ki, dənizdən-dənizə keçmək üçün onlara imkan yaransın. Buna görə də 
«Böyük Ermənistan» yaratmaq arzusu ilə bütün imkanlardan istifadə edirdi»; 
23.
 
Rusiyada  yaĢayan  ermənilərin  baĢ  arxiyepiskopu  Ġosif  Arqutinski 
1795-ci  il  noyabr  ayının  27-də  Gürcüstan  çarı  II  Ġrakliyə  göndərdiyi 
məktubda  yazırdı:  «Ruslarla  din  qardaĢlarıyıq.  Onlar  Qafqazda  yaĢayan 
xristianları  darda  qoymazlar.  Bizim  də  borcumuz  odur  ki,  Qafqazda  rusların  kök 
salmasına imkan yaradaq»; 
24.
 
XVII  əsr  tarixçisi,  milliyyətcə  erməni  olan  Arakel  Təbrizli  (Arakel 
Davriyetsi.  «Kniqa  istoriy».  -  M.,  1973)  yazır:  «Erməni  xalqının  özü  öz 
barmaqları  ilə  gözlərini  çıxarmıĢdı.  Belə  ki,  azğınlığı  və  dikbaĢlığı  ilə  çarlığını 
məhv etmiĢdi, onu ayaqları ilə tapdalamıĢdı, o, baĢqa çarların və tayfaların əsiri və 
qulu olmuĢdu»; 

54 
 
25.
 
Ġbrahimxəlil  xanın  qaynı,  Qarabağ  xanlığının  təsərrüfat  iĢlərinə 
baxan  Məlik  CümĢüd  nankorluq  edərək  rus  imperatriçası  II  Yekaterinaya 
xəyanətkarcasına  yazırdı:  «Qarabağ  gözəl  diyardır.  Sərvətli  ölkədir.  Buranın 
xristianların hakimiyyətində olması çox vacibdir»; 
26.
 
XIX  yüzilliyin  70-ci  illərində  alman  ĢərqĢünası  doktor 
A.D.Mordman  yazırdı:  «Məlumdur  ki,  ermənilər  Hind-Avropa  mənĢəli  xalqdır, 
amma onların dili turan dilinin güclü təsirinə məruz qalmıĢdır. Mən həmin ifadə ilə 
heç də çoxəsrlik kontakt nəticəsində Osmanlı türkcəsindən alınmıĢ sözləri nəzərdə 
tutmuram.  Söhbət  IV,  V,  VI,  VII  əsrlərdə  erməni  ədəbi  dilinə  keçmiĢ  turan 
elementlərindən  gedir.  Halbuki  o  zaman  bir  kimsə  Səlcuqlar,  Osmanlılar  və 
baĢqaları haqqında hələ bir Ģey eĢitməmiĢdi»; 
27.
 
Udin  tarixçisi  Quqasyan  VoroĢil  yazır:  «Erməni  ədəbi  dilinə  turan 
elementləri  III-XII  yüzilliklərdə  keçmiĢdir.  V  yüzilliyin  ortalarında  erməni  dilinə 
tərcümə edilmiĢ «Ġncil»də də bu elementlər özünü göstərir»; 
28.
 
Erməni  tarixçisi  N.Adons  yazır:  «Fərat  çayının  yuxarı  axarında  - 
ermənilərin yaĢadığı ərazi - Böyük Armeniya, Fərat çayının aĢağı axarındakı ərazi 
isə Kiçik Armeniya kimi coğrafi adlar almıĢdı»; 
29.
 
Erməni  müəllifi  B.ĠĢxanyan  «Qafqaz  xalqları»  (S.Peterburq,  1916, 
səh.18)  kitabında  yazır:  «Antik  dövrdə  ermənilərin  əsl  vətəni  olan  Böyük 
Ermənistan Kiçik Asiyada, yəni Rusiyadan kənarda yerləĢirdi»; 
Yenə  orada  -  «Qarabağın  dağlıq  hissəsində  yaĢayan  ermənilər  Türkiyə  və 
Ġrandan  gəlmiĢ  qaçqınlardır.  Azərbaycan  torpağı  onlar  üçün  təqiblərdən  və 
təhdidlərdən sığınacaq yeri  olmuĢdur»; 
30. a) Engels yazır (K.Marks, F.Engels. SeçilmiĢ əsərləri, III c, səh.275): 
«BəĢəriyyətə ilk dəfə fahiĢəliyi yayan ermənilər olub»; 
b)  Engels  yazır  (K.Marks,  F.Engels.  SeçilmiĢ  əsərləri,  2-ci  nəĢr.  M., 
1966,  39c,  səh.271):  «Əgər  açıq  danıĢsaq,  mənim  bu  barədə  fikrim  belədir: 
«Ermənilərin türklərdən, həmçinin ruslardan azad edilməsi o zaman mümkün olar 
ki, Rusiya çarizmi devrilmiĢ olsun»; 
31.
 
Amerikalı  U.S.Monroy  yazır:  «Cəsarət,  qəhrəmanlıq,  döyüĢkənlik 
göstəricilərinin  çatıĢmazlığı,  ermənilərin  tarixi  qədər  erməni  xalqının  xarakteri 
üzərində öz təsirini göstərmiĢdir»; 
32.
 
XIX  əsrdə  yaĢamıĢ  məĢhur  ĢərqĢünas,  Ġsveç  alimi  Adam  Mets 
özünün  «Müsəlman  renessansı»  əsərində  («Elm»  nəĢriyyatı,  Moskva,  1973, 
səh.144) yazır: «Ermənilər ağ qulların içərisində, zəncilər isə qara qulların içində 
ən  pisidir.  Çox  yaramaz  ayaqları  olur  və  utanmaq  bilmirlər.  Oğurluq  etmək 
peĢələridi. Bunlarda yazığı gəlmə hissi müĢahidə olunmur. Onların naturası və dili 
kobuddur.  Əgər  erməni  qulunu  bircə  saat  iĢsiz  qoysan,  onun  naturası  elədir  ki,  o 
saat  bir  ziyan  vurmaq  haqqında  düĢünəcək.  O,  həmiĢə  dəyənək  və  qorxu  altında 
yaxĢı  iĢləyir.  Əgər  görsən  ki,  o,  tənbəllik  eləyir,  bil  ki  zəifliyə  görə  yox, 

55 
 
ona  ləzzət  verdiyinə  görə  iĢləmir.  Dərhal  onu  öz  iĢini  yerinə  yetirməyə  məcbur 
etmək lazımdır»; 
33.
 
Mark  Ferron:  «Hədsiz  məğlubiyyətlər  görmüĢ  ermənilər  öz  tarixini 
həvəslə mübaliğələĢdirir, ideallaĢdırır, onu əzabkeĢliyin parlaq obrazına çevirir»; 
34.
 
Ġngilis jurnalisti Skotlan Liddel özünün «Müsəlmanlarla müharibə, 
ermənilər yenə hücum  edir» (Tiflis, 30 yanvar 1919-cu il)  məqaləsində yazır: 
«Ermənilər  həmiĢə  özləri  savaĢ  axtarır  və  nə  vaxt  ki  onu  tapdılar,  onlar  öz 
təbliğatlarında  bunu  «sıxıĢdırma»  adlandırırlar.  Əslində  isə  bu,  onların  özlərinin 
qazandıqları növbəti cəzadır»; 
Yenə orada - «Bu terror təĢkilatı (daĢnaklar - Ə.Ə.) uzun illərdən bəridir ki, 
erməniləri  qəsdən  müsəlmanların  üstünə  qaldırır,  onların  üzərinə  basqınlar 
törətməyə təhrik edir»; 
Yenə orada - «DaĢnaklar üçün öldürülmüĢ erməni çox qiymətlidir. Əgər bu 
hadisədən  necə  lazımsa  istifadə  edə  bilsələr,  onda  o,  təbliğat  üçün  çoxlu  xeyir 
gətirə bilər»; 
Yenə orada  -  «... ermənilər  nəinki haqsızdılar, həm də azlıq təĢkil edirlər. 
Bir  gün  gələcək  ki,  bütün  müsəlmanlar  birləĢəcək,  bir  nəfər  kimi  onları 
sıxıĢdıranlara  qarĢı  qalxdığı  zaman  erməni  xalqını  heç  bir  Ģey  xilas  edə 
bilməyəcək»; 
35.
 
Aleksandr  Düma  «Qafqaz  səfəri»  kitabında  yazır:  «Ermənilər  əmin 
olmuĢlar ki, doğru söz deməyin axırı ölümə gətirib çıxarır. Nəticədə öz fikir, niyyət 
və  duyğularını  gizli  saxlayan  hiyləgər  və  kələkbaz  adamlara  çevrilmiĢlər.  Dünən 
onlara  hayan  olan,  kömək  edən  bir  adam  bu  gün  gözdən,  etibardan  düĢəndə  ona 
kömək etdikdə boyunlarının vurulacağından qorxub nankora çevrilirlər»; 
Yenə orada - «Ermənilər xain, hiyləgər, həm də qorxaq millətdilər»; 
Yenə  orada  -  «Ləzgilər  ġilda  kəndinə  basqın  edərkən  kəndin  baĢçısı 
Dadayevin evinə soxulurlar. Bu adamın Yefrem Sukyazov adında bir erməni katibi 
varmıĢ.  DöyüĢün  Ģiddətli  yerində  o,  xilas  olmaq  arzusu  ilə  özünü  ölülüyə  vurub 
yerə  yıxılır.  Ləzgilərdən  biri  ona  iliĢir  və  onun  sol  qolunu  kəsir.  Erməni 
qorxusundan cınqırını belə çıxarmır. Ləzgi çölə çıxarkən səhvini baĢa düĢür, sol əli 
kəsdiyi üçün xəcalət çəkir. Qayıdıb onun sağ qolunu da kəsir»; 
36.
 
Fransız  səyyahı  Qraf  de-Solye  yazır:  «...  mən  onlarla  (ermənilərlə  - 
Ə.Ə.)  heç  zaman  dil  tapa  bilmədim.  Onların  hiyləgərliyi  olduqca  iyrəncdir, 
alçaqlıqları olduqca dözülməzdir, əclaflıqları olduqca təəssüfləndiricidir»; 
37.
 
Alman səyyahı Alfred Kyort özünün «Anadolu eskizləri» kitabında 
yazır:  «Demək  olar  ki,  bu  əyalətlərdə  kim  xalqın  özəyi  ilə  ünsiyyətdə  olursa, 
türklərə  hörmət etməyi və  onlara  məhəbbət bəsləməyi  özünə  borc bilir, yunanları 
alçaq tutur, ermənilərə nifrət edir... Hər yerdə özünü doğruldan zərbi-məsəl var ki, 
bir yunan iki yəhudini, bir erməni isə iki yunanı aldadır. Tərəddüdsüz demək olar 
ki, əgər sizi Anadoluda kimsə haradasa aldadıbsa, deməli, siz ermənilərlə bağlı bir 
iĢə düĢübsünüz»; 

56 
 
Yenə  orada  -  «Nə  vaxt  mən  bir  iĢ  barədə  türklə  sövdələĢirəmsə,  söz 
verməsi kifayətdir, onunla yazılı müqavilə bağlamağa ehtiyac duymuram. Yunanla 
yazılı müqavilə bağlayıram, onlara bu lazım və faydalıdır. Erməni ilə hətta, yazılı 
Ģəkildə iĢ aparmıram, çünki onların yalançılığı və intriqası yazılı müqavilənin belə 
etibarlı olmasına təminat vermir»; 
38.
 
Klassik rus Ģairi A.S.PuĢkin Ģeirlərinin birində yazır: «Tı trus, tı rab, 
tı  vor,  tı  armenin»  -  sətri  tərcüməsi  -  «Sən  qorxaqsan,  sən  köləsən,  sən  oğrusan, 
çünki sən ermənisən»; 
39.
 
Rus Ģairi Nekrasov isə Ģeirlərinin birində yazır: 
 
«Jenixu s solidnım çinom  
Otkazala, oserdyas.  
İ s kakim-to armyaninom  
Obvençalas, ne sprosyas». 
 
Sətri  tərcüməsi  -  «Ciddi  oğlanın  təklifini  rədd  etdi.  Ermənisifət  birisiylə 
niĢanlandı»; 
40.
 
Humanist  rus  Ģairi  Jemçujnikov  Ģeirlərinin  birində  ermənilərin 
fasıqyana bağırtısından bəhs edir: 
 
«Na uzkoy krovati  
Leju ya odin,  
V sosedney palate  
Kriçit armyanin». 
 
Sətri  tərcümə  -  «Mən  dar,  ensiz  çarpayıda  sakitcə  uzanmıĢam.  QonĢu 
palatada isə bir erməni fasıq-fasıq bağırır»; 
41.
 
Rus  tarixçisi  V.L.Veliçko  «Qafqaz,  rus  mənafeyi  və  xalqlararası 
problemlər»  (Tiflis,  1904)  kitabında  yazır:  «Ermənilər  haqqında  qədim 
dövrlərdən  pis  fikirlər  formalaĢıb  ki,  bunun  da  əsassız  olmadığı  öz-özünə 
aydınlaĢır.  Belə  olmasaydı  müxtəlif  zamanlarda,  müxtəlif  xalqlarda  ermənilər 
haqqında bu cür fikirlər meydana gəlməzdi: «Ermənilərin zəhlətökən fırıldaqçılığı, 
iyrənc eybəcərliyi, biabırçı alçaqlığı var» və ya «satqın» sözünü iĢlətmədən erməni 
tarixini və erməni xislətini xarakterizə etmək olmaz»; 
Yenə  orada  -  «Erməni  məhəllə  məktəblərində  Ģagirdlər  «Böyük 
Ermənistan»ın  xəritələrini  öyrənirlər  ki,  onun  da  ərazisi,  demək  olar  ki,  Voronejə 
qədər çatır və paytaxtı da Tiflisdir»; 
Yenə  orada  -  «Rus  xalqı  ermənilərin  alçaqlığına  çoxdan  bələddir,  onlara 
nifrət edir, ələ salırlar... Bizim qərəzsiz nəsrimizdə də ermənilərə mənfi münasibət 
bəslənilir»; 

57 
 
Yenə  orada  -  «Gəlmə  ermənilər  yerli  müsəlman  əhalisinin  Ģan-Ģöhrətini 
korlamaq  siyasəti  yeridirlər  ki,  gələcəkdə  onları  qovub  torpaqlarına  sahib  ola 
bilsinlər»; 
Yenə orada - «Erməni qadınları digər xalqların kiĢiləri ilə zorən, məcburən 
də olsa əlaqədə olmuĢlar. Dövlətini və Ģərəfini çoxdan itirmiĢ erməni qadınları ilə 
münasibətdə  Ġran  əsgərləri,  türklər,  gürcülər  və  dağlılar,  görünür,  heç  bir  ədəb-
ərkan gözləməmiĢlər. Bu səbəbdən ermənilərin damarlarında hər cür qan axır»; 
Yenə  orada  -  «Qədimdən  bəri  yer  üzündə  ikiüzlü,  yaltaq,  satqın  kimi 
bədnam  ad  çıxarmıĢ  erməni  millətçi  rəhbərləri  bir  tərəfdən  özlərini  məzlum 
kütlələrin, onların inqilabçı təĢkilatlarının tərəfdarı və müttəfiqi kimi göstərir, digər 
tərəfdən  «xalqlar  həbsxanası»  kimi  ad  çıxarmıĢ  çar  Rusiyasının  müstəmləkəçilik 
siyasətinin bir alətinə çevrilmiĢlər»; 
Yenə orada - «Onları (erməniləri - Ə.Ə.) özgə evinə buraxmadıqda, yaxud 
hər  hansı  bir  hiylələrinin  üstünü  açdıqda,  ya  da  oğrularını  məhkəməyə  verdikdə 
təkcə  özləri  hay-küy  qoparmırlar,  həm  də  özgə  xalqdan  olan  səfeh,  yaxud  satqın 
adamları da hay-küy qoparmağa məcbur edirlər»; 
Yenə  orada  -  «Bütün  qafqazlılar  bilirlər  ki,  ermənilər  burada  köklü  xalq 
kimi yox, xeyli miqdarda Türkiyə və Ġrandan qaçanlar kimi XIX yüzilliyin birinci 
yarısında yaĢamağa baĢlamıĢlar»; 
Yenə orada - «Gücsüzlər yanında lovğalıq, təkəbbürlük, qəddarlıq, güclülər 
qabağında  isə  qul  kimi  quyruq  bulamaq,  nəhayət,  özlərini  reklam  etməkdə 
müstəsna bacarıq və hədsiz Ģöhrətpərəstlik ermənilərdə daha kobud Ģəkildə nəzərə 
çarpır»; 
Yenə  orada  -  «Dünyada  milli  dili  və  vətəni  olmayan  ancaq  iki  xalq 
mövcuddur.  Nə  Asiya  istibdadı,  nə  orta  əsrlərin  amansız  təqibləri,  nə  də  hətta 
humanist  mədəniyyət  onları  baĢqa  xalqlarla  assimilyasiya  edə  bilməmiĢdi. 
Asiyada,  yaxud  Avropada,  köhnə  və  yeni  dünyada  qaraçı,  qaraçı  olaraq,  yəhudi 
yəhudi olaraq qalır. Qaraçıları assimilyasiya etmək yalnız erməni xalqına müyəssər 
olub»; 
42.
 
a)  ABġ-ın  məĢhur  sovetĢünası,  Azərbaycan  tarixi  üzrə  mütəxəssis 
Tadens  Svyatoxovski  «Rusiya  Azərbaycanı  1905-1920-ci  illər»  kitabında  yazır: 
«ġaumyanın dilində Azərbaycan kəlməsi məsxərə ilə səslənirdi»; 
b)  T.Svyatoxovskinin  1989-cu  ilin  fevralında  erməni  mərkəzinin 
Kolumbiya  universitetində  təĢkil  etdiyi  Dağlıq  Qarabağ  məsələsi  ilə  bağlı 
Azərbaycan-erməni  millətlərarası  münaqiĢənin  ildönümünə  həsr  olunmuĢ 
konfransdakı  çıxıĢından:  «Azərbaycanda  yaĢayan  ermənilər  də  daxil  olmaqla 
Zaqafqaziyada  yaĢayan  bütün  ermənilər  köklü  xalq  deyil,  gəlmədilər.  Onların 
böyük  hissəsi  XIX  əsrdə  Ġran  və  Türkiyədən  köçürülüblər...  Mənim  fikrimcə, 
ermənilərin tələbləri ədalətsiz tələbdir. Burada yaĢayan yerli ermənilər də Qarabağ 
və Gəncə xanlıqlarının tərkibində yaĢamıĢlar. Gəncə kimi Qarabağ da, Ģübhəsiz ki, 
Azərbaycan torpağıdır»; 

58 
 
c)  T.Svyatoxovski  Azərbaycana  səfəri  zamanı  Bakıda  nəĢr  olunan 
«Kommunist»  qəzetinin  3  avqust  1989-cu  il  tarixli  sayında  dərc  olunmuĢ 
müsahibəsində  deyir:  «Dağlıq Qarabağın erməni  əhalisi buraya  mühacirət etmiĢ 
ermənilərin nəvə və nəticələridir»; 
Yenə  orada  -  «Zaqafqaziya  siyasətinin  müəyyənləĢdirilməsində  ġaumyan 
görkəmli  daĢnak  liderləri  ilə  əlbir  fəaliyyət  göstərirdi.  Zaqafqaziyanın  baĢqa 
yerlərinə  nisbətən  Bakıda  daĢnak-bolĢevik  qarĢılıqlı  anlaĢması  iĢgüzar  xarakter 
daĢıyırdı»; 
43.
 
DaĢnakların  1918-ci  ildə  törətdikləri  Mart  qırğınından  sonra  Bakı 
Ģəhərindəki vəziyyətin təsviri ilə bağlı rus jurnalistləri «NaĢ qolos» qəzetində 
dərc  etdirdikləri  icmalda  yazırlar:  «Hər  yerdə  meyitlər  eybəcər  hala  salınmıĢ, 
yandırılmıĢdır.  Bəzi  yerlərdə  qalaq-qalaq,  bəzi  yerlərdə  isə  tək-tək  kiĢi,  qadın  və 
uĢaq meyitləri görünür. Təzəpir məscidinin yanında ağır mənzərə var. Məscid top 
atəĢindən zərər çəkib. Ziyarətgahın təhqiri geniĢ kütlələrin qəlbini ağrıdır, meyitlər 
onları  daha  çox  həyəcanlandırır.  Nifrət  və  təhqir  zəhərinin  necə  dərinliyə  iĢlədiyi 
hiss olunur. Bu düĢmənçiliyi aradan qaldırmaq, bu nifrətin qəzəbli intiqam hissinə 
çevrilməsinin qarĢısını almaq üçün çox iĢ görmək lazım gələcəkdir»; 
44.
 
Bakı Ģəhər sakini, rus millətindən olan A.N.Kvasnik Mart qırğını ilə 
bağlı Ģahid ifadəsində yazır (ARDA, f.1061, s.1, iĢ 95, v.2): «Bu il martın 30-31-
ində  Bakıda  baĢ  vermiĢ  hadisələri  əsla  vicdan  əzabı  çəkmədən  belə  Ģərh  etmək 
olar: müsəlman əhalisinin (azərbaycanlıların - Ə.Ə.) əvvəlcə Bakı Ģəhərində, sonra 
isə  ətrafda  cismən  məhv  edilməsi,  onların  hamısının  qarət  olunması,  bütün  mal-
dövlətlərinin  və  siyasi  üstünlüyün  ermənilərin  əlinə  keçməsi  məqsədi  ilə 
ermənilərin müsəlmanlara (azərbaycanlılara - Ə.Ə.) qarĢı təĢkil etdikləri qanlı qəsd 
idi»; 
Yenə  orada  -  «Bu  dəhĢətli  günlərdə  təqribən  30  minə  yaxın  azərbaycanlı 
qətlə yetirildi, Ģəhərin bütün məhəllələri dağıdılıb yandırıldı»; 
45.
 
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti FTK-nın üzvü, rus millətindən olan 
A.Y.KIuqe  «Bakı  Ģəhərinin  müsəlman  əhalisinə  qarĢı  zorakılıqlara  dair» 
məruzəsində  yazır  (ARD  SPĠHA,  f.z  77,  s.2,  iĢ  16,  v.20):  «YaxĢı  silahlanmıĢ, 
təlim görmüĢ erməni əsgərləri çoxlu miqdarda pulemyotların müĢayiəti ilə hücum 
edirdilər...  Ermənilər  müsəlmanların  evlərinə  soxulur,  bu  evlərin  sakinlərini  qırır, 
onları qılınc və xəncərlərlə doğram-doğram və süngülərlə deĢik-deĢik edir, uĢaqları 
yanan evin alovları içinə atır, 3 4 günlük çağaları süngülərin ucunda oynadır, qətlə 
yetirdikləri  valideynlərin  südəmər  körpələrinə  belə  rəhm  etmir,  hamısını 
öldürürdülər»; 
46.
 
AXC  FTK-nin  üzvü,  rus  millətindən  olan  N.Mixaylov  1918-19-cu 
illərdə Qarabağ bölgəsində erməni vəhĢiliklərinə dair hazırladığı məruzəsində 
yazır (ARDA, f.100, s.2, iĢ 791, v.94): «Hər yerdə olduğu kimi ġuĢa qəzasında da 
ermənilər öz taktikalarına həmiĢəki kimi sadiqdirlər. O yerdə ki onlar çoxluq təĢkil 
edirlər, onda onlar özgə xalqlara qarĢı zülm etmək və güc iĢlətməkdə amansızdılar. 

59 
 
O vaxt ki onlar azlıq təĢkil edirlər, kimə istəsəniz və necə istəsəniz qulluq etməyə 
həmiĢə hazırdılar»; 
47.
 
DaĢnak  qulduru  Amazaspın  Qubada  törətdiyi  cinayətlərə  görə 
Ģikayətə  gəlmiĢ  Ģəhər  rəisini  qəbul  edən  S.ġaumyan  sifətində  sevinc  ifadəsi 
alaraq onu dinləyir və deyir (ARDA, f.1061, s.1, iĢ 96, v.38): «Müsəlmanlar və 
türklər  yüz  minlərlə  ermənini  öldürüblər,  indi  nə  olub  ki,  Qubada  ermənilər  iki 
müsəlmanı öldürən kimi müsəlmanlar Ģikayət edir və göz yaĢı axıdırlar»; 
48.
 
Erməni Ģairi Hovanes Tumanyan «Kavkazskoye slovo» qəzetinin 28 
mart  1918-ci  il  tarixli  sayında  yazırdı:  «Bir  vaxt  vardı  düĢünürdüm  ki,  yalnız 
tatarlar  belə  vəhĢiliyə  qadirdilər.  Lakin  yazıqlar  olsun  ki,  həm  zaman,  həm  də 
hadisələr  təkzibedilməz  Ģəkildə  isbatladı  ki,  biz  bu  anlamda  onlardan  geri 
qalmırıq»; 
Ġrəvan  qalasının  iĢğalı  ilə  bağlı  isə  yazır:  «Ġrəvan  ermənilər  üçün 
cəhənnəm  qalası  idi.  Qalanın  süqutu  ilə  erməni  xalqı  cəhənnəm  əzabından  xilas 
oldu. Ermənilər öz arzularına çatdılar. Onların həyatında və tarixində yeni mərhələ 
baĢladı» (H.Tumanyan. Seçilmiş əsərləri, IVc, İrəvan, 1959, səh. 178); 
Yenə orada - «Bizim xilasımızın həqiqi yolu içimizdən keçir, ona görə ki, 
ağrılarımız daxildədir» (Seçilmiş əsərləri, İrəvan, 1977, səh.201); 
Yenə  orada  -  «Məgər  biz  rus  adamının  sadə  və  xeyirxahlığını,  gürcünün 
açıqürəkliliyini,  türkün  comərdliyini  bilmirik?  Bütün  bu  xüsusiyyətləri  baĢqa 
xalqlarda müĢahidə etməklə onlara açıq, təmiz ürəklə yanaĢmaq lazımdır. Əgər biz 
bax belə, yanlıĢ fikir olmadan xalqın ən sadə nümayəndəsinə yanaĢmıĢ olsaq, onda 
mütləq o kəsdə daha böyük hörmət və sədaqət cizgiləri aĢkar etmiĢ olarıq. Bütün 
xeyirxahlıqları  hər  hansı  bir  Ģəkildə  meydan  oxumaqla  deyil,  ancaq  mehriban 
münasibətlər  göstərilən  hallarda  aĢkar  etmək  mümkündür»  (Seçilmiş  əsərləri, 
İrəvan, 1977, səh. 187); 
49.
 
Tiflisdə dərc olunan «Zarya Vostoka» qəzetinin 11 aprel 1923-cü il 
tarixli  sayında  yazılır:  «Ermənilər  tərəfindən  azərbaycanlıların  qırılması  çoxdan 
baĢlamıĢ,  dövlət  siyasəti  səviyyəsinə  qaldırılmıĢ,  Azərbaycanın  hüdudlarından 
kənara  çıxmıĢdır.  Onda  təəccüblənməyə  dəyərmi  ki,  may  1918  -  noyabr  1920-ci 
illərdə  mövcud  olduğu  dövrdə  -  30  aylıq  hakimiyyəti  ərzində  Ermənistan  daĢnak 
hökuməti Ermənistandakı azərbaycanlı əhalisinin 60%-ni qırmıĢdır»; 
50.
 
DaĢnaksutyun partiyası MK-nın öz orqanı «DroĢak» qəzetində dərc 
etdirdiyi və yerli təĢkilatlara göndərdiyi və verdiyi ilk əmri: «Türkü, kürdü hər 
yerdə,  hər  cür  Ģəraitdə  vur.  Mürtəceləri,  dinindən  dönənləri,  erməni  xəfiyyələrini, 
xainləri öldür. Ġntiqam al»; 
51.
 
Erməni  müəllifi  A.Lalayan  özünün  1936-cı  ildə  Moskvada  nəĢr 
etdirdiyi  «Əks-inqilabçı  «DaĢnaksutyun»  və  1914-1918-ci  illərin  imperiya 
müharibəsi»  kitabında  yazır:  «Könüllülər  hərəkatı  qana  həris  xmbabetlər 
(Andronik,  Hamazasp  və  baĢqaları)  baĢda  olmaqla  daĢnak  dəstələrinin  türk  qadın 
və  uĢaqlarının,  qoca  və  xəstələrin  məhv  edilməsində  maksimum  «Ģücaət» 

60 
 
göstərmələri  ilə  xarakterizə  olunur.  DaĢnak  dəstələrinin  tutduqları  türk  kəndləri 
canlı  insanlardan  «azad  olunur»  və  eybəcər hala  salınmıĢ  meyitlərlə  doldurulmuĢ 
xarabalıqlara çevrilirdilər»; 
Yenə  orada  -  «1918-ci  ildə  Göyçə  qətliamında  cəllad  Andronikin  quldur 
dəstəsində iĢtirak etmiĢ AĢağı Bəyaziddən olan Bəhram adlı daĢnak 1920-ci ildə öz 
«igidliyini»  belə  təsvir  edir:  «Mən  Basarkeçərdə  türk  əhalisini  fərq  qoymadan 
məhv edirdim. Amma bəzən gülləyə heyfim gəlirdi. Bu itlərə qarĢı ən yaxĢı vasitə 
odur  ki,  döyüĢdən  sonra  salamat  qalanların  hamısını  yığıb  su  quyularına 
doldurasan və üstlərinə də ağır daĢlar tökəsən ki, daha yer üzündə qalmayalar. Mən 
elə  də  edirdim.  Bütün  kiĢiləri,  qadınları  və  uĢaqları  quyulara  doldurub  daĢqalaqla 
məhv edirdim»; 
Yenə  orada  -  «Digər  «qəhrəman»  (daĢnak  terrorçusu  -  Ə.Ə.)  arvadları, 
anaları, bacıları tam soyunmağa və əvvəlcədən hazırlanmıĢ gölməçəyə salıb bütün 
camaatın qarĢısında ördək kimi üzməyə məcbur etmiĢdir. Bu alçaq çılpaq qadınları 
döymüĢ  və  saatlarla  orada  qalmağa  məcbur  etmiĢdir.  Sonra  əmr  etmiĢdi  ki, 
qadınlar həbs olunsun, gecə cavan qadınları və qızları yanına çağırıb təhqir etmiĢ, 
onları keĢikçilərə paylamıĢdı»; 
52.
 
1895-96-cı  illərdə  Rıısiya  Xarici  ĠĢlər  naziri  iĢləmiĢ  Lobanov-
Rostovski  demiĢdir:  «Rusiya  hüdudlarında  ermənisiz  Ermənistan  yaratmağına 
dəyər»; 
53.
 
Ġstanbuldakı Amerika kollecinin müdiri Qurus Hamlin 1893-cü ildə 
Bostonda  nəĢr  olunan  «Konqresçilər»  jurnalına  göndərdiyi  məktubda  yazır: 
«Çox  mədəni  və  ingilis  dilində  erməni  dili  qədər  sürətli  və  düzgün  danıĢan  bir 
erməni, rusların Anadoluya girərək oranı iĢğal etmələri üçün Ģərait hazırladıqlarını 
dedi.  Buna  çox  böyük  ümidləri  olduğuna  məni  inandırdı.  Bunun  necə  olacağını 
sorduğum zaman, bütün Türkiyə imperatorluğunda təĢkil edilmiĢ dəstələrin (silahlı 
quldur  dəstələri)  türkləri  və  kürdləri  öldürmək  üçün  fürsət  gəzdiklərini  bildirdi. 
Onlar  kəndləri  yandıracaq,  sonra  dağlara  çıxacaqlar.  O  zaman  müsəlmanlar 
müdafiəsiz  ermənilərə  hücum  edəcəklər.  Rusiya  insanlıq  və  xristianlıq 
mədəniyyətini müdafiə etmək üçün Türkiyəyə girəcək və Anadolunu iĢğal edəcək. 
Bu hərəkətin erməni adını dünyaya nifrətlə xatırladacağını ona anlatmağa çalıĢdım. 
Cavab olaraq «bunu mütləq edəcəyik» - dedi»; 
54.  «Nyu-York  Herald»  qəzetinin  müxbiri  Sidney  Uitmen  yazır: 
«Ġngiltərənin Ərzurum konsulu Qrivedən soruĢdum: 
-  Əgər  bu  məmləkətə  (Türkiyəyə)  heç  bir  erməni  komitəçisi  gəlməsəydi 
və erməniləri üsyana cəlb və təĢviq etməsəydi, bu qırğın olardımı? 
-  Əlbəttə ki, yox. Güman etmirəm ki, bircə erməni də öldürüləydi»; 
55.
 
Fransız alimi Baron de-Bay yazır: «Bu kilsə (Üçmüəzzin) bir müddət 
saxta  pul  düzəldənlərin  yuvası  olmuĢdur.  Mənim  bütün  minnətdarlıqlarıma 
baxmayaraq,  mən  səmimi  olmalıyam.  Bu  monastır  məndə  dini  mərkəzdən  çox, 
siyasi mərkəz təəssüratı oyadır»; 

61 
 
56.
 
Rus  diplomatı,  general  Mayevski  «Ermənilərin  törətdiyi  kütləvi 
qırğınlar»  adlı  kitabında  yazır:  «Erməni  din  xadimləri  haqqında  bir  neçə  söz 
demək istəyirəm. Onların dini fəaliyyəti olduqca cüzidir. Erməni din xadimlərinin 
fəaliyyəti  Allah  kəlamını  xalqa  çatdırmaqdan  çox,  müsəlmanlarla  xristianlar 
arasında nifaqı qızıĢdırmaqdan ibarətdir»; 
Yenə  orada  -  «Türkiyənin  müxtəlif  Ģəhərlərində  erməni-müsəlman 
toqquĢmaları barədə Ģəxsən mənə məlum olan Ģeylər məni o qənaətə gətirib çıxarır 
ki, hər yerdə qanlı toqquĢmalar məhz ermənilərin təĢəbbüsü ilə baĢlanmıĢdır»; 
Yenə orada - «Əgər türklər qəzet və jurnal səhifələrində müxbirlərin onları 
təsvir etdikləri kimi olsaydılar, əgər Türkiyədə xristianların həyat Ģəraiti həqiqətən 
də  xristian  təĢviqatçılarının  təsvir  etdikləri  kimi  ağır  olsaydı,  onda  hal-hazırda 
həmin xristianların burada yaĢaması mümkün olardımı?»; 
Yenə  orada  -  «1895-ci  ilə  qədər  ermənilərin  Türkiyədəki  narahatlığının 
hamısı xəyali və mübaliğəli uydurmalardır. Türkiyədəki ermənilər digər yerlərdəki 
ermənilərdən daha fəna bir halda deyildilər... Ermənilər arasında nə milliyyət fikri, 
nə  də  müstəqillik  fikri  mövcud  deyildi...  Ermənilərdə  «müstəqillik  fikri»  sadəcə 
onların arasına soxulan çar Rusiyası agentlərinin, bir qisim kilsə keĢiĢlərinin və bir 
ovuc aldanmıĢ azlığın baĢlarında idi»; 
57.
 
Ermənilərin  1896-cı  ildəki  Van  üsyanı  barədə  ingilis  konsulu 
Uilyams  yazır:  «Bütün  bu  hallara  sərsəm  ermənilər  səbəb  oldular.  Bu  ağılsız 
təhrikdən  özlərinə  bir  fayda  olmayacağını  dəfələrlə  izah  etdim.  Müsəlmanların 
səbirlərini  son  həddə  qədər  təhdid  etdilər.  Amma  artıq  ümidləri  qalmadı. 
Qəzetlərdə erməni məsələsinə dair yazılanlar yalandır. Üsyan edən erməni baĢçıları 
arasında  Amerika,  Rusiya,  Bolqarıstan  təbəələri  var.  Türklər  yalnız  Anadoludakı 
müsəlmanların  deyil,  digər  millətlərin  də  ən  yaxĢılarıdılar.  Rus  və  Avropa 
qəzetlərinin iftiralarına layiq deyildilər»; 
58. Ərzurumdakı  ikinci  topçu  rus  alayının  komandiri,  polkovnik-
leytenant  Tverdoxlebov  müfəssəl raportunda yazır:  «Bütün baĢqa  avropalılara 
nisbətən ermənilərlə ən yaxın təmasda olan ruslar bu xalqın mədəniyyəti və əxlaqı 
haqqında  bambaĢqa  bir  qənaətə  gəlmiĢlər.  Bunları  həris,  pul  düĢkünü  və 
baĢqalarının zərərindən faydalanan bir xalq kimi tanımıĢlar»; 
Yenə orada - «Erməni daĢnakı Murad Sivasetsinin komandası altında olan 
daĢnaklar  Ərzincan  və  onun  ətrafındakı  kəndlərdə  törətdikləri  bu  vəhĢiliklərin 
günahını öz üzərlərindən götürmək üçün daĢnak hərbi hissələri rus ordusunun hərbi 
paltarlarını  geymiĢdilər. Ərzincandan Ərzuruma  geri çəkilən erməni-daĢnak hərbi 
hissələri yol boyu müsəlman-türk kəndlərinin əhalisini qırıb-çatmıĢlar. Hadisələrin 
Ģahidi olmuĢ rus ordusunun  generalı OdiĢelidze Ərzincandan Ərzuruma  gedərkən 
yol kənarında yerləĢən Ġliç adlı türk kəndində körpə uĢaqlardan tutmuĢ ağsaçlı ahıl 
qocalara  kimi  bütün  kənd  əhalisinin  küt  baltalarla  parça-parça  doğranmıĢ 
cəsədlərini görmüĢdü»; 

62 
 
59.
 
Alman generalı Bronzart ġellendorf yazır: «Ermənilər cəbhədə ruslar 
tərəfindən  əhatəyə  alınmıĢ  türk  ordusuna  cinahdan  və  arxadan  təsir  göstərməklə 
kifayətlənməyib,  ərazilərindəki  dinc  müsəlmanları  da  məhv  edirdilər.  ġahidi 
olduğum erməni zülmü, sonralar türklərin adına çıxarılan günahlardan daha çox və 
daha dəhĢətli idi»; 
60.
 
Amerika  generalı  Harburt  Amerika  senatına  verdiyi  16  oktyabr 
1919-cu il tarixli məlumatında yazır: «Qara dənizdən Ġrana qədər ərazini gəzdik. 
Lakin erməni məlumatlarını təsdiq edəcək heç bir Ģey tapmadıq»; 
61.
 
DaĢnaksutyun  partiyasının  rus  çarı  II  Nikolaya  müraciətindən: 
«Əziz  vətəninizin  payına  düĢən  sınağın  rus  silahının  yeni  Ģöhrəti  və  Rusiyanın 
ġərqdə  tarixi  vəzifələrinin  həlli  ilə  baĢa  çatması  bizim  ürəyimizin  ən  qızğın 
istəyidir.  Qoy  rus  bayrağı  Bosforda  və  Dardaneldə  azad  dalğalansın.  Böyük 
hökmdar, qoy sizin iradənizlə Türkiyənin köləliyi altında qalan xalqlar azadlıq əldə 
etsinlər»; 
62.
 
Fransanın  Ġstanbuldakı  səfiri  Müsyö  Kambonun  1897-ci  ildə 
Fransanın  Xarici  ĠĢlər  naziri  Qanota  yazdığı  məktubdan:  «Bağımsız 
Ermənistan  haqqında  düĢünməyinə  dəyməz.  Əgər  ağlagəlməz  Ģərtlər  daxilində 
Avropanın  təklif  etdiyi  Ermənistan  qurulsa,  bu  yeni  dövlətin  sərhədlərini  cızmaq 
belə mümkün olmayacaqdır»; 
Yenə  orada  - «Ermənilər bolqarlar və   yunanlar kimi təbii sərhədləri olan 
bir dövlət yarada bilməzlər»; 
63.
 
Ġngilis müəllifləri S.C.ġou və E.K.ġou «Osmanlı imperiyasının tarixi 
və müasir Türkiyə» (London, 1979, 2 c.) kitabında yazırlar: «Rusiyanın Qafqaz 
ordusu  hücuma  keçəndə  tərkibinə  çox  miqdarda  erməni  könüllüləri  daxil  edildi. 
Onlar 14 mayda Vanı ələ keçirdilər və son iki gün ərzində Ģəhərin yerli müsəlman 
əhalisini  kütləvi  Ģəkildə  qırıb-çatdılar.  Rusların  himayəsi  altında  Vanda  erməni 
dövləti  qurdular.  Bölgəni  bütünlüklə  müsəlman  əhalisindən  təmizləyən  ermənilər 
Ģəhərin  qapılarını  rus  ordusunun  üzünə  açdılar.  18  may  1915-ci  il  tarixdə  II 
Nikolay  sadiqlik  nümayiĢ  etdirdiklərinə  görə  Vanın  erməni  əhalisinə  öz 
təĢəkkürünü bildirdi. Aram Manukyan Vanın rus qubernatoru təyin edildi»; 
Yenə  orada  -  «Erməni  inqilabçılarının  erməni  muxtar  vilayəti  qurmaq 
cəhdləri  boĢa  çıxsa  da,  müsəlman  əhalisini  məhv  etmək  yolu  ilə  erməni  azlığını 
əksəriyyətə çevirmək istəkləri baĢ tutdu. Onlar rusların köməyi ilə əl-qol açır, hər 
dəfə bu üsulla öz istəklərinə nail olurdular... Ruslar Ərzurumu götürdükləri zaman 
bütün  müharibə  ərzində  ən  dəhĢətli  qırğın  hadisəsi  baĢ  verdi.  Milyondan  çox 
müsəlman  dinc  əhali  qırğınla  üz-üzə  qalaraq  məcburi  köçkünlüyə  düçar  oldular. 
Onlardan  minlərlə  insan  Ərzincana  çəkilən  Osmanlı  ordusunun  ardınca  qaçmağa 
can atarkən tikə-tikə doğrandı»; 
64.
 
Almaniyanın  tanınmıĢ  tarixçi-ĢərqĢünası  Erix  Fayqlın  «Soyqırım 
xurafatı»  kitabından:  «Erməni  fanatikləri  çalıĢırlar  ki,  bağımsız  Ermənistan 
barəsindəki  utopik  və  tamamilə  təhrif  edilmiĢ  ambisiyalarını  cəmiyyətə  əxz 

63 
 
etdirsinlər.  Bu  ambisiyalar  artıq  iflasa  uğramıĢ,  həyata  keçirilməsi  əsla  mümkün 
olmayandır, ona görə ki, Osmanlı imperiyasının heç bir yerində və heç bir zaman 
ermənilər  əksəriyyət  təĢkil  etməmiĢlər.  Ekstremistlər  həya  bilmədən,  müsəlmana, 
erməniyə fərq qoymadan terrora baĢladılar. I Dünya  müharibəsinin baĢlanması ilə 
bahəm onlar açıq Ģəkildə vətəndaĢ müharibəsinə ayaq verdilər»; 
65.
 
Professorlar 
(ABġ) 
C.Makkarti, 
K.Makkarti 
«Genosid 
olmuĢdurmu?»  kitabında  yazırlar:  «Ermənilər  geri  çəkilən  rusların  arxasınca 
gəlib  rus  idarəsi  altındakı  Ġrəvan  quberniyasına  yerləĢdilər  və  beləliklə,  əvvəllər 
türk əyaləti olan bu yeri ermənilərin məskunlaĢdığı bir vilayətə çevirdilər»; 
Yenə  orada  -  «Lakin  biz  dəqiq  bilirik  ki,  1820-ci  ildən  1920-ci  ilədək 
təxminən  600  min  erməni  rus  imperiyasının  ərazisinə  köçürülmüĢdür.  Ġki  milyon 
müsəlman (azərbaycanlı - Ə.Ə.) isə Rusiyadan getmiĢdir»; 
Yenə  orada  -  «Maraqlıdır  ki,  müsəlmanları  genosid  təĢəbbüsçüsü  kimi 
görmək istəyənlər heç vəchlə onların özlərinin genosid qurbanları olduğunu etiraf 
etmək istəmirlər»; 
Yenə  orada  -  «Ġnsan  bədbəxtlikləri  haqqında  həqiqətin  yerini  hansısa  bir 
əfsanə  tutmuĢdur:  zalım  türk  və  xeyirxah  erməni  haqqında  əfsanə!  Əfsanədə 
erməni  əzabları  haqqında  hekayətlər  əbədiləĢdirilmiĢdir,  lakin  onlar  bir  dəfə  də 
türklərin daha böyük əzabları barədə söz açmırlar. Erməni olmayan millətlər də bu 
əfsanəyə inanmıĢlar, çünki o, vəhĢi türk haqqında qədim əfsanə ilə səsləĢir. BeĢ əsr 
ərzində  türk  görəndə  tük  tökən  avropalı  üçün  bu  erməni  əfsanəsi  haradasa  öz 
ünvanına düĢür»; 
66.
 
a)  A.S.Qriboyedov  «Ermənilərin  Ġrandan  Azərbaycan  ərazisinə 
köçürülməsinə  dair  qeydlər»  əsərində  (SeçilmiĢ  əsərləri,  II  cild,  səh.341. 
Moskva, 1971) yazır:  «Ermənilərin ilk dəfə buraxıldıqları torpaqlara  əbədi sahib 
olacaqlarından  müsəlmanlar  arasında  yaranan  qorxunu  aradan  qaldırmaq  və 
(sonuncuların)  düĢdükləri  ağır  vəziyyətin  uzun  sürməyəcəyini  bildirməklə  onları 
sakitləĢdirmək məsələsini biz dəfələrlə götür-qoy etmiĢik»; 
Yenə orada - «Müsəlmanlar etiraz etməsin deyə onlara belə bir fikir təlqin 
edilməlidir ki, ermənilər bu bölgələrdə müvəqqəti yerləĢdirilirlər»; 
Yenə  orada  -  «Ermənilər  əsasən  müsəlman  mülkədarlarının  torpaqlarında 
yerləĢmiĢlər»; 
b)  A.S.Qriboyedov  Rusiya  çarına  göndərdiyi  məktubda  yazır: 
«Əlahəzrət, ermənilərin mərkəzi rus torpaqlarında məskunlaĢmasına izin verməyin. 
Onlar elə tayfadılar ki, bir neçə on il yaĢadıqdan sonra dünyaya hay-küy salacaqlar 
ki, bura bizim qədim dədə-baba torpaqlarımızdır»; 
c)  A.Qriboyedov  1828-ci  ilin  dekabr  ayındakı  məktublarının  birində 
yazır:  «Mən  indi  köçürülən  ermənilərin  bütün  iĢləri  üzrə  bir  baxıcı  məmur 
olmuĢam,  onların  evləri,  bağları,  dəyirmanları  üçün  ora-bura  getməliyəm.  Çox 
iĢləri mən artıq görüb baĢa çatdıra bilmiĢəm»; 

64 
 
67.
 
S.Qlinka  «Ġran  ermənilərinin  ġimali  Azərbaycana  köçürülməsinin 
təsviri»  (1831-ci  il,  Moskva)  əsərində  yazır:  «Təzəcə  iĢğal  olunmuĢ  əyalətlərə 
ermənilərin  gözlənilməz  axını  oralarda  çörək  qıtlığına  səbəb  oldu.  Bu  zaman 
Lazarev  göstəriĢ  verdi  ki,  köçkünlərin  yolunu  Naxçıvan  və  Ġrəvan  xanlıqları 
əvəzinə  bol  ehtiyatı  zənn  edilən  Qarabağ  xanlığına  yönəltməyə  çalıĢın...  Üç  ay 
yarım  ərzində  8000-dən  çox  ailə  (40000  nəfər)  Arazı  adlamıĢdı...  Ərazidə 
yerləĢdirilmiĢ  xristianlar  Rusiya  ilə  həmsərhəd  torpaqların  sakinlərinin,  xüsusi  ilə 
türklərin,  iranlıların,  dağlıların  bədxah  əməllərinin  qarĢısında  etibarlı  dayaq  ola 
bilərlər»; 
Yenə orada - «Ermənistan obrazı Rusiyada çoxdan formalaĢdırılmıĢdı»; 
Yenə  orada  -  «Maddi  yardım  və  qabaqcadan  nəzərdə  tutulmayan  xərclər 
üçün onlara (Arazı keçən 8000 erməni ailəsi nəzərdə tutulur - Ə.Ə.) 14000 qızıl pul 
və 400000 manat gümüĢ pul verildi»; 
68.
 
Ġ.ġopen  «Erməni  vilayətinin  (əslində  söhbət  Qərbi  Azərbaycandan 
gedir  -  Ə.Ə.)  Rusiya  imperiyasına  birləĢdirilməsi  dövrünü  əks  etdirən  tarixi 
abidə»  (S.Peterburq,  1852)  əsərində  məlumat  verir:  «Erməni  vilayətində  1111 
yaĢayıĢ məntəqəsi olmuĢdur ki, bunlardan cəmisi 62 kənddə erməni məskunlaĢmıĢ, 
bunun  da  ancaq  14-ü  erməni  mənĢəlidir.  Həmin  müharibədə  359  azərbaycanlı 
kəndi 
xaraba 
qoyulmuĢdur.  1828-ci  ildə  Ġrəvanı  Erivanla,  Gümrünü 
Aleksandropolla (1840), Kəvəri Nor Bəyazidlə (1837) əvəz etmiĢlər»; 
69.
 
1804-cü  il  iyul  ayının  2-də  Ġrəvana  ilk  yürüĢ  edən  çar  generalı 


Yüklə 3,17 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   36




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə