DƏrs vəSAİTİ (İKİNCİ buraxiliş)


IV FƏSİL. MALİYYƏ SİSTEMİ



Yüklə 2,33 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə7/41
tarix07.06.2020
ölçüsü2,33 Mb.
#31840
növüDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   41
Maliyye
Lobbicilik - Salehov Hsn.docx

 

IV FƏSİL. MALİYYƏ SİSTEMİ 

 

4.1. Maliyyə sisteminin mahiyyəti 

 

Maliyyə  sisteminin  iştirakı  ilə  məcmu  daxili  məhsul  müxtəlif 

təsərrüfat  subyekti  arasında  və  məqsədli  istiqamətlərdə  bölüşdürülür  və 

nəticədə  hər  bir  təsərrüfat  subyektləri  zəruri  maliyyə  resursları  ilə  təmin 

olunur.  Beləliklə,  maliyyə  sistemi  iqtisadi  kateqoriya  kimi  ümumi  daxili 

məhsulun  və  milli  gəlirin  bölgüsü  və  yenidən  bölgüsü  məhz onunla  həyata 

keçirilir ki, bunun nəticəsində pul vəsaiti fondları yaradılır və istifadə edilir. 

Pul  fondlarının  başlıca  maddi  mənbəyi  kimi  ölkənin  milli  gəliri,  yəni 

yaradılmış  dəyər  çıxış  edir.  Onun  həcmi  həmçinin  milli  gəlirin  bölündüyü 

yığım  və  istehlak  fondları  arasındakı,  iqtisadiyyatın  inkişafındakı  və 

strukturundakı nisbətləri də müəyyən edən obyektiv bir amildir. 

Maliyyə  sistemi  müxtəlif  pul  vəsaiti  fondlarının  formalaşdırılması  və 

istifadəsi  ilə  əlaqədar  olan  iqtisadi  münasibətləri  əhatə  edir.  Qeyd  edək  ki, 

pul  vəsaiti  fondları  mərkəzləşdirilmiş  və  mərkəzləşdirilməmiş  fondlara 

ayrılır. 

Mərkəzləşdirilmiş  pul  vəsaiti  fondlarına  müəssisələrin  fondları 

daxildir.  Buraya  yığım  fondunu,    istehlak  fondunu  və  ehtiyat  fondunu  aid 

etmək olar. 

Yığım 

fondunun 



vəsaitləri 

kapital 


qoyuluşlarının 

maliyyələşdirilməsinə,  istehsal  fondlarının  tamamlanmasına  və  s.  xərcləri 

qarşılamaq  üçün  istifadə  edilir.  İstehlak  fondu,  zəruri  və  izafi  məhsulun 

dəyəri  hesabına  formalaşır.  Ehtiyat  fondu  izafi  məhsulun  dəyəri  hesabına 

təşkil  olunur  və  müvəqqəti  yaranan  ehtiyaclar  həmin  fondların  vəsaiti 

hesabına maliyyələşir. 

Bəli, maliyyə sisteminin bir sıra həlqələrə bölünməsi bu həlqələrin hər 

birinin 


yerinə 

yetirdiyi 

vəzifələrin 

fərqli 


olmasından, 

həm 


də 

mərkəzləşdirilmiş  və  qeyri-mərkəzləşdirilmiş  pul  vəsaiti  fondlarının  təşkili 

və istifadəsi metodlarının müxtəlifliyindən irəli gəlir. Mərkəzləşdirilmiş pul 

vəsaiti  fondları  milli  gəlirin  bölüşdürülməsi  yolu  ilə  formalaşdırılır. 

Dövlətin iqtisadi və sosial sahələrdə yerinə yetirdiyi funksiyaların vacibliyi 

maliyyə  resurslarının  mühüm  hissənin  və  əlində  cəmləşdirilməsini, 

mərkəzləşdirilməsini  zəruri  edir.  Bu  resurslardan  istifadə  forması  isə 

dövlətin  iqtisadi,  siyasi  və  sosial  vəzifələrini  yerinə  yetirməsi  tələbatını 

təmin edən dövlət büdcəsi və büdcədənkənar fondlardır. 

Maliyyə  sistemi  vasitəsi  ilə  kredit  və  sığorta    həlqələri  pul  vəsaiti 

fondlarının  təşkili  və  istifadəsində  digər  forma  və  metodlardan  istifadə 


 

55

edirlər.  Qeyri-mərkəzləşdirilməmiş  pul  vəsaiti  fondları  isə  müxtəlif 



mülkiyyət  formasında  olan  təsərrüfat  subyektlərinin  pul  gəlirləri  və 

yığımları hesabına yaradılır. 

Maliyyə  sistemi  əsas  həlqələrinin  qarşılıqlı  əlaqəsi  və  bir-birləri  ilə 

qarşılıqlı təsiri  məhz  maliyyənin  mahiyyətindən doğur. Müxtəlif  mülkiyyət 

formasında  olan  təsərrüfat  subyektlərinin  maliyyəsi  ölkələrin  iqtisadi 

sisteminin  əsası olmaqla ümumi daxili məhsul və milli gəlir yaradılması və 

bölüşdürülməsinə  xidmət  edir.  Mərkəzləşdirilmiş  pul  fondlarının  maliyyə 

vəsaiti  ilə  təmin  edilməsi  təsərrüfat  sahələrinin  maliyyəsindən  asılıdır. 

Maliyyə  sisteminin  həlqələrinin  bir-birləri  ilə  əlaqəli  şəkildə  fəaliyyət 

göstərməsi  maliyyə  resurslarının  səmərəli  istifadəsini  şərtləndirir  ki,  bu  da 

aktiv maliyyə siyasəti vasitəsilə mümkündür. 

Bir  tərəfdən  ümumdövlət  maliyyəsinin  əsas  həlqəsi  olan  dövlət 

büdcəsinin mənbəyi istehsalda yaradılan milli gəlirdir. Digər tərəfdən geniş 

təkrar istehsal prosesi təkcə müəssisələrin xüsusi vəsaiti hesabına deyil, həm 

də büdcə təxsisatları və bank kreditlərindən istifadə formasında ümumdövlət 

pul  vəsaitləri  fondundan  maliyyələşdirilir.  Təsərrüfat  subyektlərinin  xüsusi 

vəsaiti  artmadıqca  o  pay  haqları  əsasında  səhmdar  kapitalı  yaxud  qiymətli 

kağızlarla  əməliyyatlar  şəklində  borc  vəsaitlərini  bu  isə  cəlb  edə  bilər. 

Sığorta  təşkilatları  vasitəsi  ilə  müqavilə  bağlanması  əsasında  sahibkarlıq 

riskini sığortalamaq mümkündür və s. 

Maliyyə  sistemi  mahiyyətini  anlamaq  üçün  ona  müəyyən  subyektlər 

arasında  meydana  gələn  pul    münasibətlərinin  ifadəsi  şəklində  baxmaq 

məqsədəuyğun olardı: 

1.  Müəyyən  əmtəə-material  dəyərləri  əldə  edən  məhsullarını  və  ya 

xidmətlərini reallaşdıran müəssisələr arasında; 

2.  Mərkəzləşdirilmiş  pul  vəsaiti  fondlarının  yaradılması  və 

bölüşdürülməsi zamanı müəssisələrdə yuxarı təşkilatlar arasında; 

3. Büdcə tədiyyələrinin ödənilməsi və məsrəflərin maliyyələşdirilməsi 

zamanı dövlətlə müəssisələr arasında; 

4.  Vergilərin  və  digər  tədiyyələrin  ödənilməsi  zamanı  dövlətdə 

vətəndaşlar; 

5.  Tədiyyələrin  ödənilməsi  və  ehtiyatların  yaradılması  zamanı, 

müəssisələr vətəndaşlar və büdcədənkənar fondlar arasında; 

6. Büdcə sisteminin müxtəlif səviyyələri (həlqələri) arasında; 

7.  Sığorta  haqqının  ödənilməsi  və  sığorta  hadisəsi  baş  verdikcə, 

zərərin  əvəzinin  ödənilməsi  müəssisələrin  fondlarının  dövranına  vasitəçilik 

edilən zaman sığorta təşkilatları, müəssisələr və əhali arasında. 

  Azərbaycan  Respublikası  maliyyə  sisteminin  tərkibinə  daxildir:  dövlət 

büdcəsi,  büdcədənkənar  fondlar,  dövlət  krediti,  sığorta  fondları  və  müxtəlif 

mülkiyyət formalarında olan müəssisələrin maliyyəsi. 



 

56

  Dövlət  büdcəsi  –  ümumi  daxili  məhsulun  və  milli  gəlirin  bölgüsündə 



iştirak  etməklə  dövlətin  mərkəzləşdirilmiş pul  vəsaiti  fondu  və əsas  maliyyə planı 

kimi çıxış edir. 

  Büdcədənkənar  fondlar  -  dövlətin  məqsədli  pul  vəsaiti  fondlarının 

yaradılması və istifadəsi ilə əlaqədar olan maliyyə münasibətlərini həyata keçirir. 

  Dövlət  krediti -   dövlətlə  hüquqi  və fiziki şəxslər arasında yaranan   kredit 

münasibətlərinin xüsusi  formasıdır. Burada əsasən dövlət borc alan (debitor), əhali 

yaxud hüquqi şəxslər isə borc verən (kreditor) kimi çıxış edir. 

  Sığorta  -  əsasən  ictimai  istehsal  prosesində  yaranan  maddi  itkilərin  və 

fövqəladə hadisələrdən şəxslərə dəyən zərərlərin  əvəzinin  ödənilməsi  ilə əlaqədar 

maliyyə münasibətləridir. 

  Təsərrüfat  subyektlərinin  maliyyəsi  -  müxtəlif  mülkiyyət  formalı 

müəssisələrin  maliyyə  münasibətlərini təşkil  etməklə  ÜDM  və MG-in  yaradılması 

və bölgüsü prosesini əhatə edir. 


 

57

Pul münasibətləri 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

P

U

L

 M

Ü

N

A

S

İB

ƏT

L

ƏR

İ 

M

ц

əс

си

сə

 и

лə

 

иш

чи

лə

р 

a

рa

сı

нд



пул

 

м

ц

н

a

си

b

əт

лə

ри

 

 

 



M

ц

яс

си

ся

ля

р 

ар

ас

ында 

пул

 

м

ц

нас

ибя

т-

ля

ри

 

 

 



M

ц

яс

си

ся

ля

рл

я 

дюв

ля

тл

яр

 

ар

ас

ында

 пул

 

м

ц

нас

ибя

тл

яр

и 

 

D



ö

вл

əт

лə

р-

ар

ас

ı 

пул

 

м

ц

на

-

си

б

əт

лə

ри

 

 

 



F

из

ик

и 

şə

х

сл

əр

 

ар

ас

ıнда

 йа

-

ранан

 пул

 

м

ц

нас

иб

əт



əр

и 

 

 



 

58

Pul fondları 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Maliyyə sistemi 

 

P

P

U

U

L

L

 

 

 

 

F

F

O

O

N

N

D

D

L

L

A

A

R

R

I

I

 

 

 

 

 

 

n

n

i

i

z

z

a

a

m

m

n

n

a

a

m

m

ə

ə

 

 

f

f

o

o

n

n

d

d

u

u

 

 

 

 

i

i

n

n

v

v

e

e

s

s

t

t

i

i

s

s

i

i

y

y

a

a

 

 

 

 

f

f

o

o

n

n

d

d

u

u

 

 

 

 

 

 

i

i

s

s

t

t

e

e

h

h

l

l

a

a

k

k

 

 

f

f

o

o

n

n

d

d

u

u

 

 

 

 

ə

ə

m

m

ə

ə

k

k

 

 

h

h

a

a

q

q

q

q

ı

ı

 

 

 

 

f

f

o

o

n

n

d

d

u

u

 

 

 

 

b

b

ü

ü

d

d

c

c

ə

ə

 

 

 

 

ö

ö

d

d

ə

ə

m

m

ə

ə

l

l

ə

ə

r

r

 

 

 

 

f

f

o

o

n

n

d

d

u

u

 

 

 

 

s

s

a

a

i

i

r

r

 

 

f

f

o

o

n

n

d

d

l

l

a

a

r

r

 

 

 

 

 

 

e

e

h

h

t

t

i

i

y

y

a

a

t

t

 

 

k

k

a

a

p

p

i

i

t

t

a

a

l

l

ı

ı

 

 

 

 

 

 

ə

ə

l

l

a

a

v

v

ə

ə

 

 

 

 

k

k

a

a

p

p

i

i

t

t

a

a

l

l 

 

 

59

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Azərbaycan Respublikasında iqtisadi islahatlar nəticəsində 

formalaşmış maliyyə sisteminin strukturu 

 

 

 

 

MALİYYƏ SİSTEMİ 

 

DÖVLƏT VƏ 

BƏLƏDİYYƏLƏRİN 

MALİYYƏSİ 

 

TƏSƏRRÜFAT 

SUBYEKTLƏRİNİN 

MALİYYƏSİ 

 

Azərbaycan 

Respublikasının maliyyə 

sistemi 

 

Dövlət 


maliyyəsi 

 

Müəssisə və 



təşkilatların 

maliyyəsi 

Kredit – 

bank sistemi 

 

Dövlət maliyyə 



orqanları 

sistemi 


 

60

 



 

 

61

Struktur həlqələrin qarşılıqlı əlaqəsi 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Maliyyə sisteminin həlqələri 

 

 

 

əs



Q

eyr

i-

Yüklə 2,33 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   41




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2022
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə