ÀÇßÐÁÀÉÚÀÍ ÔÎËÊËÎÐÓ кцллиййаты



Yüklə 3,9 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/15
tarix26.05.2017
ölçüsü3,9 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI 

FOLKLOR İNSTİTUTU 

_______________________________________ 

 

 

ÀÇßÐÁÀÉÚÀÍ 

ÔÎËÊËÎÐÓ 

КЦЛЛИЙЙАТЫ 

 

XIV úèëä 

 

 



 

 

ДАСТАНËÀР

 

IV êèòàá 

 

 



 

 

 



 

 

ÁÀÊÛ - 2009 

 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 



www.pdffactory.com

 

 



ÀÌÅÀ Ôîëêëîð Èíñòèòóòó 

Åëìè Øóðàñûíûí ãÿðàðû èëÿ няшр îëóíóð 

 

ÐÅÄÀÊÑÈÉÀ ÙÅÉßÒÈ 

 

Ùöñåéí Èñìàéûëîâ, ôèëîëîýèéà åëìëÿðè äîêòîðó (ñÿäð); 

Òåéìóð Áöíéàäîâ, àêàäåìèê; 

Àçàä Íÿáèéåâ, ÀÌÅÀ-íûí ìöõáèð öçâö; 

Òîôèã Ùàúûéåâ, ÀÌÅÀ-íûí ìöõáèð öçâö;  

Èñðàôèë Àááàñëû, ôèëîëîýèéà åëìëÿðè äîêòîðó, ïðîôåññîð; 

Ãàðà Íàìàçîâ, ôèëîëîýèéà åëìëÿðè äîêòîðó, ïðîôåññîð;  

Ìÿùÿððÿì Úÿôÿðëè, ôèëîëîýèéà åëìëÿðè äîêòîðó, ïðîôåññîð; 

Мухтар Иманов, ôèëîëîýèéà åëìëÿðè äîêòîðó; 

Фцзули Байат, ôèëîëîýèéà åëìëÿðè äîêòîðó; 

Рàмил ßлèéåâ, ôèëîëîýèéà åëìëÿðè äîêòîðó;  

Îðóú ßëèéåâ, ôèëîëîýèéà åëìëÿðè íàìèçÿäè; 

ßçèç ßëÿêáÿðëè, ôèëîëîýèéà åëìëÿðè íàìèçÿäè; 

Àüàâåðäè Õÿëèë, ôèëîëîýèéà åëìëÿðè íàìèçÿäè;  

Ñåéôÿääèí Ðçàñîé, ôèëîëîýèéà åëìëÿðè íàìèçÿäè (ìÿñóë êàòèá). 

 

ÒßÐÒÈÁ ÅÄßÍËßР ô.å.ä. Ùöñåéí ÈÑÌÀÉÛËΠ



 

 

 

 

ô.å.í. ßçèç ßËßÊÁßÐËÈ 

 

ÍßØÐÈÍß ÌßÑÓË:   ô.å.í. ßçèç ßËßÊÁßÐËÈ 

 

Àçÿðáàéúàí ôîëêëîðó êöëëèééàòû, XIV úèëä, Дастанлар (IV êè-



òàá), “Короьлу” дастаны (Яли Камали архивиндяки вариантлар), Áà-

êû, “Íóðëàí” íÿøðèééàòû, 2009, 400 ñÿù. 

 

“Короьлу” дастанынын Яли Камали архивиндяки вариантлары илк дяфя 



Азярбайъан  МЕА  Фолклор  Институтунун  ямякдашы  Яли  Шамил  тяряфин-

дян ишляниб чапа щазырланмышдыр. 

À

   


4603000000

 

 



Qrifli íÿøð

  

   



 Í-098-2009

  

  



             ©Ôîëêëîð Èíñòèòóòó, 2009 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com


 

 



FOLKLORUMUZUN ÜFÜQLƏRİ 

 

Dunay  üçüncü  minilliyə  başqa  bir  ovqatla  daxil  oldu.  Bir  za-



manlar  yer  üzündən  bəzi  xalqları  silən,  onların  mədəniyyətini 

məhv edən və ya az bir qismini özününküləşdirməyə çalışan, necə 

deyərlər, dünyaya meydan oxuyan dövlətlər belə kiçik xalqlara və 

etnik  qruplara  belə  sayqı  ilə  yanaşmağa  çalışır,  onların  dillərini, 

mədəniyyətlərini  qorumalarına  səy  göstərirlər.  Onlar  sanki  indi 

qəflət  yuxusundan ayılmışlar; anlayırlar ki, kiçik bir xalqın  və  ya 

etnik  qrupun  məhv  edilməsi  ümumbəşər  mədəniyyətinə  vurulmuş 

zərbədir.  Bu  zərbə  dolayısı  ilə  gəlib  onların  özlərinə  dəyir.  Bunu 

özləri görməsə də övladları, nəvə-nəticələri görür.  

Ümumdünya mədəniyyətini qoruyub saxlamaq, təbliğ etmək və 

dəyərləndirmək  üçün  onlarla  təşkilatlar,  içtimai  birliklər  yaradıl-

mışdır  ki,  bu  qurumlar  da  hər  il  milyardlarla  manat  vəsait  xərc-

ləyir. Onların xərcləri bir çox dövlətlərin illik büdcəsindən çoxdur. 

Bunu YUNESKO-nun timsalında aydın görmək olar. YUNESKO-

nun Azərbaycan mədəniyyətinin qorunmasında və təbliğindəki ro-

lu geniş bir mövzudur. Biz isə Azərbaycan folklorunun toplanma-

sı, nəşri, tədqiqi və təbliğindən söz açacağıq. 

Zəngin mədəniyyətimiz olmasına baxmayaraq ata-babalarımız onu 

gərəyincə  qoruyub  təbliğ  edə  bilməmişlər.  Ötən  yüzilliklərdə  Av-

ropada sənayenin inkişafı elmin, mədəniyyətin inkişafına güclü təkan 

verdiyi  bir  halda  yaşadığımız  bölgədə  məhəlli  müharibələr,  qüdrətli 

dövlətlərin çöküşü və parçalanması baş vermişdi. XIX yüzildən ziya-

lılarımız bu geriliyi aradan qaldırmaq, necə deyərlər, dünya ilə ayaq-

laşmaq  üçün  Avropa  dəyərlərini  yaşatmağa  və  təbliğ  etməyə  başla-

mışlar.  Folklorumuzun toplanması, təbliği  və tədqiqi  də XX  yüzilin 

əvvəllərindən Avropa metodlarıyla aparılmağa başlanmışdır.  

Folklor – xalqın yaddaşıdır: fərd yaddaşı, etnos yaddaşı, millət 

yaddaşı və xalq yaddaşı...  

Xalqın  varlığı  söz  və  sənət  kodları  ilə  onun  yaddaşında  inikas 

olunur... 

Yaddaş «qalar-qopar» dünyada «gəlimli-gedimli» ritmlə öz ya-

şamını gerçəkləşdirən xalqın fiziki-mənəvi mövcudluğunun fövqü-

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com



 

 



nə  qalxır:  yaddaşı  yaradan  xalqın  mövcudluğu  yenə  də  birbaşa 

onun yaddaşına müncər olunur...  

Milli  yaddaşda  millətin  tarixi  bütöv  xalqın  taleyindən  keçdiyi 

kimi, hər bir fərdin taleyindən də keçib gələcəyə gedir...  

Folklor xalqın taleyidir: hər bir etnosun taleyi onun milli yadda-

şa nə dərəcədə bağlılığından asılıdır. Yaddaşına qayıda bilən xalq 

onu millətlər içində millət edən zirvəyə qalxa bilir... 

Hər  bir  xalqın  bir  millət  kimi  bütövlüyü,  ölkə  kimi  tamlığı  və 

təhlükəsizliyi  etnokosmik  yaddaşın onu hansı şəkildə ayaqda sax-

lamasından birbaşa asılıdır... 

XX  yüzilin  əvvəllərində  Azərbaycan  folklorunun  toplanması 

uğrunda  millətin  fədai  ziyalıları,  sözün  gerçək  anlamında  ağır  bir 

mübarizə  apardılar.  «Yoxdur  millətimin  xətti  bu  imzalar  içində» 

məfkurəsini  əldə  rəhbər  tutub,  millətimizin  mənəviyyat  imzasını 

imzalar içində bərqərar etmək üçün hər cür çətinliyə sinə gərdilər. 

Çoxsaylı folklor mətnləri toplandı və çap edildi. 

20-30-cu illərdə isə Azərbaycan folklorşünaslıq elmi nəzəri ba-

xımdan  inkişaf  etdi.  Türkiyədə  və  Avropada  təhsil  alan  gənclər, 

xüsusən də Azərbaycana dəvət edilmiş sovet alimləri burada özlə-

rinin  tədqiqatlarını  davam  etdirməklə  gənc  Azərbaycan  folklorşü-

naslarının nəzəri biliklərinin formalaşmasına həm mənəvi, həm də 

təcrübi  baxımdan  istiqamət  verdilər.  Çox  təəssüf  ki,  bu  proses 

uzun sürmədi. 30-cu illərdə millətin intellektual potensialının qay-

maqları, o cümlədən folklorşünasları amansız şəkildə məhv edildi 

və Azərbaycan folklorşünaslığının bütün səviyyələr üzrə mütərəq-

qi inkişafına balta çalındı. 

Sovet imperiyasına sədaqətlə qulluq edən manqurt folklorşünas-

lar isə Azərbaycan folklorunu sovet-sosialist ideologiyasının stan-

dartlarına  uyğunlaşdırmağa,  bu,  alınmadıqda  isə,  ümumiyyətlə, 

saxta folklor mətnləri yaratmağa başladılar.  

Həmin dövrdə Azərbaycanın mütərəqqi folklorşünasları öz fəa-

liyyətləri çərçivəsində folkloru və folklorşünaslığımızı xilas etmə-

yə cəhd göstərsələr də, onların təşəbbüsləri kütləvi fəaliyyətə çev-

rilərək azsaylı folklor nəşrləri və tədqiqatlarından irəli getmədi. 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com



 

 



XX  yüzilin  70-80-ci  illərindən  rejimdə  yumşalma  hiss  olunmağa 

başlasa da,  folklorşünaslıqda kök atmış  və hər  yanı bürümüş  «avto-

ritetlər»in  sovet  elmi  düşüncə  stereotipləri  dirçəlməyə  imkan  ver-

mədi. Folklor mətnlərinin saxtalaşdırılması, ümumiyyətlə, əsli olma-

yan yalançı mətnlərin yaradılması təcrübəsi daha da inkişaf etdi. 

Bununla yanaşı Sovetlərin İrana təzyiq göstərmə, onu xof içəri-

sində saxlama strategiyasından yararlanan milli mənəviyyatlı ziya-

lılarımız Cənubi Azərbaycan folklorundan nümunələr də çap etdirə 

bildilər. Əslində, bu, dəryadan damla kimi bir şeydir. 

Azərbaycan folkloru və folklorşünaslığını məhv girdabından XX əs-

rin sonunda AMEA-nın Folklor İnstitutu xilas etdi. O, tarixin süzgəci 

rolunu oynayaraq XX əsrlə XXI əsrin, II minilliklə III minilliyin ara-

sında dayanıb, bütöv bir epoxanı öz içindən keçirdi və millətin gələcə-

yinə gedən işıqlı yolun əsasını qoydu. Azərbaycan Folklor antologiya-

larının nəşrinə başlandı. Bu, yalnız Azərbaycan Respublikası sərhədləri 

daxilində  yaşayan  xalqımızın  bölgəsəl  folklor  toplusu  deyil,  həm  də 

Azərbaycan  türklərinin  yaşadığı  bütün  bölgələri  əhatə  edir.  Belə  ki, 

antologiyanın  2-ci  cildi  İraq-Türkman  folkloruna,  14-cü  cildi  Rusiya 

Federasiyasının Dağıstan Respublikasında toplum yaşayan soydaşları-

mız - dərbəndlilərin folkloruna, III, VII, VIII, X, XII, XV, XIX cildləri 

isə Ermənistan Respublikasından qovulmuş göyçəlilərin, qaraqoyunlu-

ların, ağbabalıların, irəvanlıların, zəngəzurluların, dərələyəzlilərin folk-

loruna həsr edildi. Beləcə, indiyədək Azərbaycan Folklor Antologiyası-

nın 19 cildi işıq üzü gördü. Elə bölgələrimiz oldu ki, oradan toplanmış 

folklor nümunələri 2-3 kitaba sığmadı. Bu iş hələ davam edir. 

Folklor  daşıyıcılarının  qocalıb  dünyalarını  dəyişmələri,  şəhərləş-

mə, radio-televizya və mətbuat, Avropa və Rusiyaya aludəçilik və s. 

amillər folklor nümunələrimizin getdikcə azalmasına səbəb olmuşdur. 

İran  İslam  Respublikasında  yaşayan  soydaşlarımız  arasında  isə 

folklorumuzun  yaşaması və folklor söyləyicilərinin sayı Azərbaycan 

Respublikası ilə müqayisədə olduqca çoxdur. Nə yazıq ki, orada milli 

dildə təhsil qadağan olunduğundan və bəzi yasaqlar ucbatından folk-

lorumuzu elmi əsaslarla toplayıb nəşr edəcək kadrlarımız yoxdur. 

AMEA-nın Folklor İnstitutu yarandığı gündən bu məsələni diq-

qətdə saxlamış, kadr hazırlığına xüsusi önəm vermişdir. Siyasi sə-

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com


 

 



bəblərdən bu proses uzun sürdüyündən institutumuz gözləmə möv-

qeyi  tutmamışdır.  Yeni  folklorşünaslar  nəsli  fəaliyyətə  başlaya-

nadək  biz  İrandan  toplanmış  və  Sovet  İttifaqında  çap  olunmuş 

folklor nümunələrini, İranda çap olunmuş və ya toplansa da müəy-

yən  səbəblərdən  çap  olunmamış  folklor  nümunələrini  elmi  əsas-

larla yenidən çap etməklə layihəmizə başlamağı qərara aldıq. Layi-

həmizin  sonrakı  mərhələlərində  istər  İran  İslam  Respublikasında 

yaşayan, istərsə də bu gün müxtəlif siyasi, iqtisadi və s. səbəblər-

dən dünyanın hansı güşəsində olursa-olsun yaşayan folklorşünasla-

rın və folklor həvəskarlarının toplamış olduqları nümunələri, eləcə 

də  İran  İslam  Respublikasında  soydaşlarımızın  toplu  yaşadıqları 

bölgələrdən toplanmış nümunələri çap edəcəyik. 

İran İslam Respublikasında yaşayan soydaşlarımız sayca Azər-

baycan Respublikasında yaşayanlardan daha çox və oradakı folklor 

söyləyiciləri daha  fəal olduğundan çap edəcəyimiz kitabların  sayı 

50-ni keçəcəkdir. 

Layihəmizdə S.Behrəngi, M.Fərzanə, Ə.Kamali və başqalarının 

arxivindəki  folklor  nümünələrini  çap  etməklə  bölgələrdən  topla-

nanların çap edilməsi paralel aparılacaqdır. İlk olaraq ixtisasca və-

kil  olmuş,  mənalı  ömrünün  çoxunu  folklorumuzun  toplanmasına 

həsr  etmiş  Əli  Kamalinin  arxivindəki  “Koroğlu”  dastanını  nəşr 

edirik.  Əminik  ki,  dünya  dastanşünaslarının  diqqət  mərkəzində 

olan “Koroğlu” dastanının yeni nəşri maraqla qarşılanacaqdır.  

Bu layihə, əslində, dünya mədəniyyətinə xidmət etməkdə və yo-

xa çıxmaqda olan folklor nümunələrini qorumaqla ümumbəşər mə-

dəniyyətinə  xidmət  deməkdir.  Əminik  ki,  İran  İslam  Respublika-

sının  qabaqcıl  ziyalıları,  dünyanın  gedişini  aydın  görən  hökumət 

məmurları belə bizə yaxından kömək göstərəcək, beynəlxalq təşki-

latlar isə layihəmizi dəstəkləyəcəklər. 

 

Hüseyn İSMAYILOV 



filologiya elmləri doktoru, professor 

 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com


 

 



“KOROĞLU” DASTANININ (ƏLİ KAMALİ ARXİVİNDƏKİ 

VARİANTLAR) TƏKRAR NƏŞRİNƏ ÖN SÖZ 

 

Universiteti bitirəndə məni təyinatla “Şərq qapısı” qəzetində iş-



ləməyə  göndərdilər  (1973-1992).  Qəzet  Kommunist  partiyasının 

Naxçıvan vilayət komitəsinin orqanı idi. Buna görə də yazılar əsa-

sən Kommunist partiyasının göstəriş və qərarlarının yerinə yetiril-

məsi mövzusunda olurdu. 

Mən kəndlərə kolxoz-sovxozlardan, kənd sovetlərindən, partiya 

təşkilatlarından,  məktəblərdən  yazmaq  üçün  göndəriləndə  imkan 

tapıb  qocalardan,  qarılardan  folklor  nümunələri  də  toplayırdım. 

Aşıqlarla da tez-tez görüşürdüm. 1980-ci illərdə aşıq Həmid Ağa-

malıyev “Koroğlu” dastanından aşağıdakı gəraylını söylədi:  

Bir qıznаn cəngə çıхdım,  

Kəmənd аtıb tutdu məni. 

Tаnrı qəzəbinə gəlmiş, 

Bir yumruğа yıхdı məni. 

 

О, еlə bir qızıydı, 



Özü mənnən хırsızıydı, 

Yumruх vurmаğı аzıydı,  

Diz аltında sıхdı məni. 

 

Аtım аtınа yеtmədi, 



Şеşbər аtdım tutmаdı,  

Kоrоğlu gücü çаtmаdı, 

Yаlvаrdım burахdı məni. 

Аşıq Həmid (1925-1986) Ermənistan SSR-nin Əzizbəyov rayo-

nunun  Kotanlı  kəndində  anadan  olmuşdu.  Gənclik  illərində  Nax-

çıvana köçərək o zamankı İliç (indiki Şərur) rаyоnunun Təzəkənd 

kəndində  yaşayırdı.  Şeirdən  açıq-aydın  görünürdü  ki,  Koroğlu 

özündən də güclü bir qızla qarşılaşıb.  

Aşıq  Həmidi  çox  sorğu-suala  tutsam  da  əlavə  bir  bilgi  ala  bil-

mədim. Həmin illərdə məşhur olmayan bəstəkarların mahnısının efir-

də səsləndirilməsinə, ekranda göstərilməsinə  icazə verilmədikdə çox 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com


 

 



vaxt xalq mahnısı adıyla oxuyurdular. Aşıqlar da bu metoddan istifa-

də edirdi-lər. Özlərinin şeirlərini bəzən məşhur klassik aşıqların adına 

oxuyurdu-lar. Aşıq Həmid də yaradıcı aşıqlarımızdan idi. Bəzən dü-

şünürdüm ki, bu, Koroğlunun qızla görüşməsi haqqında dastanda qol 

olsaydı belə asanlıqla unudula bilməz. Yəqin Aşıq Həmid öz yazdığı 

gəraylını “Koroğlu” dastanından nümunə kimi çap etdirmək istəyir.  

Sonralar həmin şeirin aşağıdakı variantı ilə araşdırmaçılarımızın 

kitablarında rastlaşdım: 

Yоlum düşdü Gürcüstаnа, 

Dəli qız аrаdı, tutdu məni. 

Tаnrı qəzəbinə gəlmiş, 

Yumrıхnаn yıхdı məni. 

 

Bilmirəm nеcə qızıydı?!  



О dа mənnən хırsızıydı! 

Yumruх vurmаğı аzıydı, 

Diz аltındа sıхdı məni. 

 

Qılıncı vurdum tutmаdı, 



Şеşbəri аtdım yеtmədi, 

Kоrоğlunun gücü çаtmаdı,  

Yаlvаrdım burахdı məni. 

Mənim  üçün  qəti  aydın  oldu  ki,  gəraylını  Aşıq  Həmid  qoşma-

yıb. “Şərq qapısı” qəzetində “Elimizin söz boğçası” səhifəsi açmış-

dıq. Ara-sıra çap olunan səhifədə folklor nümunələri verirdik. Aşıq 

Həmidin  söy-lədiyi  gəraylını  jurnalist  Əli  Həsənov  də  yazıya  al-

mışdı. Onu “Elimizin söz boğçası” səhifəsində çap etdik. Düşünür-

düm ki, gəraylını oxuyan-ların  yadına  “Koroğlunun qızla görüşü” 

rəvayəti yaxud qolu yada düşər və redaksiyaya göndərərlər. Böyük 

əzmlə  “Koroğlunun  qızla  qarşılaşması”  qolunu  axtarmağa  başla-

dım. Lakin heç yerdə bir iz tapa bilmədim.  

1990-cı  ildə  İran  İslam  Respublikasına  gediş-gəliş  başlandı. 

Mən  də  tez-tez  İrana  gedir,  hər  gedişimdə  də  folklor  nümunələri 

toplamağa çalışır, xüsusən də “Koroğlunu bir yumruğa yıxan xırsız 

qız”la bağlı qolu axtarırdım. 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com



 

 



Savənin Bəndəmir kəndində doğulub Tehranda vəkil işləyən və 

bölgədən  çoxlu  folklor  nümunələri  toplayan  Əli  Kamali  ilə  görü-

şəndə  də  Aşıq  Həmiddən  eşitdiyim  gəraylını  yada  saldım.  Ondan 

bölgədən  topla-dığı  folklor  nümunələri  arasında  “Koroğlunu  bir 

yumruğa  yıxan  qız”  haqqında  rəvayət  olub-olmadığını  soruşdum. 

Mövzumuz çox uzandı. Nəticədə o, Koroğlu dastanı ilə bağlı top-

ladığı bəzi qaynaqları mənə verdi.  

Mənim  üçün  çətin  olsa  da  Folklor  İnstitutunun  direktoru  Hüseyn 

İsmayılovun  təkidindən  sonra  Əli  Kamalinin  arxivindəki  “Koroğlu” 

dastanını çapa hazırlamağa başladım. Qarşıya çıxan problemləri aradan 

qaldırmaq üçün filologiya elmləri namizədi Əfzələddin Əsgərlə bəzən 

saatlarla  müzakirələr  apardıq.  Mətnin  üzərində  işi  2003-cü  ildə  başa 

çatdırsam da, dastan kitab halında 2009-cu ildə işıq üzü gördü

1



Kitab çap olunduqdan sonra dövri mətbuatda haqqında maraqlı 

rəylər  yazıldı.  “Koroğlu  dastanı”  (Əli  Kamali  arxivində)  kitabını 

çağdaş  Azərbaycan  türkcəsinin  orfoqrafiyasına  uyğun  çap  etmiş-

dik. Nəşrdən sonra bəzi yanlışlıqlara və uyğunsuzluqlara yol verdi-

yimizi gördük.  

Aşıq  Əliəkbər  Qurbani  dastanı  Qəzvin  türklərinin  ləhcəsində 

danışdığından bəzi sözlərdə bizim alışdığımız, ədəbi dildə normal 

sayı-lan  səslər  eşidilmir.  Əvəzində  səs  uzadılır.  Məsələn,  bizim 

“şəhər”  dediyimiz  və  yazdığımız  sözü  aşıq  [h]  səsini  işlətmədən, 

[ə] səsini  isə uzadaraq deyir. Biz onu orfoqrafiyamıza uyğun ola-

raq “şər” səklində yazmışdıq. “Şər” sözü də böhtan, iftira anlamın-

da  başa  düşülür.  Bu  da  oxucunu  çaşdırır.  Ona  görə  də  bu  nəşrdə 

oxucunun asan başa düşməsi üçün “şəər” şəklində verməyi qərara 

aldıq. Həmçinin kövşən sözünü kööşəngətirəm sözünü gəərəm, 



istəyirəm sözünü istiirəm və s. kimi verməyi münasib saydıq. 

Köhnə nəşrdə məhəlli sözlər, dialekt sözlərinin bəziləri ərəb və 

ya fars sözləri kimi izah edilməyə çalışılmış və ya ərəb-fars sözləri 

yanlış çevrilmişdir. İnstitutumuzun elmi işçisi Səkinə Qaybalıyeva 

                                                

1

 Koroğlu dastanı (Əli Kamali arxivindəki variantlar). “Koroğlu” dastanının 



Əli  Kamali  arxivindəki  variantlari.  (Ön  söz.)  “Nurlan” nəşriyyatı,  Bakı-  2009, 

səh.396. 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com



 

 

10 



kitabın söz-lüyü üzərində  yenidən diqqətlə  işləyərək bu  yanlışlıq-

ları aradan qaldır-mağa çalışmışdır.  

Azərbaycanda  kiril  əlifbasından  latın  qrafikalı  əlifbaya  keçil-

dikdə  makina və bilgisayarların klavyaturaları Azərbaycanda  işlə-

dilən  makina  klavyaturalarına  uyğun  latın  qrafikasına  uyğunlaş-

dırılmışdı.  Bu  da  mətn-ləri  internetdə  yerləşdirərkən  və  ya  inter-

netlə başqa bir yerə göndərərkən çoxlu dolaşıqlıq yaradırdı. Bəzən 

bu  dolaşıqlıq  o  qədər  çox  olurdu  ki,  mətn  oxunmaz  hala  gəlirdi. 

Azərbaycanda bu nöqsanı aradan qaldırmaq üçün klavyatura rəsmi 

surətdə “Times New Roman” şrifti əsasında quruldu.  

“Koroğlu  dastanı”  (Əli  Kamali  arxivindəki  variantlar)  kitabı 

müxtəlif  şriftlərlə  yığıldığından  onu  internet  saytlarında  yerləş-

dirmək problem yaradırdı. Bu problemi aradan qaldırmaq üçün ki-

tabın mətnini “convertor” proqramıyla “Times New Roman” şrifti-

nə keçirdik. Nəticədə “j” hərfi gah “c”, gah “y” kimi; “ö” hərfi “ğ” 

və  ya  “ü”  kimi  görünməyə  başladı.  Dolaşıqlığın  qarşısını  almaq 

üçün  Səkinə  Qaybalıyeva  Gülnar  Mirzəyeva  ilə  birlikdə  kitabı 

yenidən  diqqətlə  oxuyaraq  səhvlərini  də  aradan  qaldırdılar.  Bilgi-

sayar  variantının  yenidən  işlənməsində  Aysel  Cəfərova  da  yaxın-

dan iştirak etmişdir. Kitabın təkrar nəşrini hazırlayarkən bizə yar-

dımçı olanlara minnətdarlığımızı bildiririk.  

 

 Əli ŞAMİL 

 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 



www.pdffactory.com

 

 

11 



«KOROĞLU» DASTANININ  

ƏLİ KAMALİ ARXİVİNDƏKİ VARİANTLARI 

 

Tehranda  vəkil  işləyən  Əli  Kamalinin  (1944-1996)  1991-ci  ildə 

qonağı  oldum.  Ofisin  bir  tərəfində  yüzə  yaxın  qovluq  vardı.  Bunlar 

ofisdəki  məhkəmə  üçün  hazırlanan  yaşıl  rəngli  qovluqlardan  fərq-

lənirdi. Müştərilərinin məhkəmə işləri ilə bağlı qovluqları rəfə dikinə 

yığılmış  və arxalarındakı ağ kağızda  nömrələr  yazılmışdı. Ağ rəngli 

kağızdan  hazırlanmış  qovluqlar  isə  ayrıca  bir  rəfdə  üst-üstə  qalan-

mışdı. 


Biz  ədəbiyyatdan,  folklordan,  tarixdən  söhbət  edəndə  Əli  Ka-

mali  əl  atıb  üst-üstə  qalanmış  qovluqlardan  birini  götürüb  açaraq 

oradakı  vərəqlərə  baxar  və  ya  fikrinin  doğruluğunu  isbatlamaq 

üçün  oradan  parçalar  oxuyardı.  Qovluqların  bir  neçəsində  XVIII-

XIX  yüzillərdə  yaşamış  Telimxanın  şeirləri,  şeirlərin  makina 

yazıları  və  xəttatların  səliqə  ilə  köçürdükləri  mətnlər  idi.  O,  bu 

qovluqlara daha çox önəm verir və onlara tez-tez müraciət edirdi. 

Ciddi-cəhdlə  Telimxan  divanını  çapa  hazırlayırdı.  Divana  geniş 

izahlar və sözlük də yazdığını söyləyirdi. 

Qovluqların bir neçəsində də «Koroğlu» dastanının əlyazmalar, 

çap üçün hazırladığı mətnlər, maqnitofon lentinə yazılmış kasetlər 

vardı. 


Əli  Kamali  ilə  söhbət  edərkən  qovluqlardakı  materialların  bəzi-

lərinin surətini çıxarıb mənə verirdi ki, Azərbaycan mətbuatında çap 

etdirim  və  ya  məqalələrimdə  istifadə  edim.  Mən  də  onun  arzularını 

yerinə yetirməyə çalışırdım. Həmin illərdə mətbuatda Telimxanın bir 

neçə şeirini çap etdirməklə haqqında bilgilər də vermişdim.  

Onun  verdiyi  materiallar  mənim  üçün  çox  önəmli  olsa  da  çap 

etdirməyə o qədər də səy göstərmirdim. Düşünürdüm ki, Əli Kamali-

nin  zəhmətinin  bəhrəsi  olan  bu  materialları  özü  çap  etdirər.  Buna 

maddi  imkanı  da  vardı,  böyük  həvəsi  də. Topladığı  materialları  çap 

etdirmək üçün Azərbaycan türkcəsinin yazı qaydalarını özündən yax-

şı bilənlərdən, Tehranda yaşayan gənclərin gücündən istifadə edirdi.  

1996-cı  ilin  avqustun  31-də  qəfil  ölüm  Əli  Kamalini  yaxaladı. 

Dəfnində iştirak edə bilməsək də bir qrup ziyalı ilə birlikdə qırxın-

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com


 

 

12 



da iştirak etmək üçün Tehrana və doğulduğu Bəndəmir kəndinə də 

getdik


2

Əli  Kamalinin  yasından  geri  döndükdən  sonra  mənə  vermiş 



olduğu  folklor  nümunələrini  Azərbaycan  MEA  Folklor  İnstitutu-

nun arxivinə vermək istədim. Arzu edirdim ki, folklorşünaslarımız 

həmin materiallardan araşdırmalarında istifadə edəcəklər.  

AMEA Folklor İnstitutunun direktoru, f.e.d. Hüseyn İsmayılov 

Əli  Kamalini  Azərbaycan  Respublikasında  daha  yaxşı  tanıtmaq 

üçün bir kitabça hazırlamağı tapşırdı və “Koroğlu” dastanının Əli 

Kamali arxivindəki nüsxələri mövzusunu iş planıma daxil etdi. Be-

ləliklə, beş ilə yaxın bu materiallar üzərində işlədim. 

Əli  Kamali  peşəkar  folklorçu  deyildi.  Ətrafındakı  dar  düşüncəli-

lərin  «Türklərin  ədəbiyyat  və  folkloru  yoxdur.  Bu  dildə  gözəl  bədii 

nümunələr  yaratmaq  olmaz!»  dedi-qoduları  onu  doğulub  boya-başa 

çatdığı bölgənin ədəbi nümunələrini toplamağa təhrik etmişdir. Sanki 

zəngin  bir  xəzinə  ilə  rastlaşdığını  görən  gənc  hüquqşünas  sonralar 

dairəni genişləndirmiş, İranın güneyində və doğusunda yaşayan türk-

lərdən də folklor nümunələri toplamağa başlamışdı.  

İranda islam inqilabından sonra türkcə qəzet və jurnalların nəş-

ri, xüsusən də “Varlıq” jurnalı onu bu sahədə ardıcıl işləməyə hə-

vəsləndirmişdi.  Həmişə  deyirdi  ki,  xarici  ölkədə  hüquq təhsili  al-

mış  və  doktorluq  dissertasiyasını  müdafiə  edərək  İrana  qayıtmış 

Həmid Nütqinin ədəbiyyatımız, dilimiz, tariximiz haqqında məqa-

lələri ona ana dilini dərindən öyrənməyə güclü təkan göstərmişdi. 

“Varlıq” jurnalı Əli Kamalinin ömür yolunu dəyişmişdi.  

Beləliklə, Savə, Həmədan, Qəzvin, Xorasan, Şiraz və b. bölgə-

lərdən  XVII-XX  yüzillərdə  yaşamış  şairlərin,  aşıqların  heç  yerdə 

çap olunmamış şeirlərini, dastanlar, nağıllar, bayatılar, atalar sözlə-

ri və s. toplamağa başlamışdı. Özü gedə bilmədiyi yerlərə başqala-

rını  göndərmiş,  onların  məsrəflərini  ödəmiş,  söyləyicilərə  də  hə-

vəsləndirmək  üçün  müəyyən  məbləğdə  pul  vermişdi

3

.  Bunu  Aşıq 



                                                

2

 Şamil  Əli.  Əli  Kamali  Tehranda  və  Bakıda.  “Tanıdığım  insanlar”  kitabı, 



Birinci kitab, “Sumqayıt” nəşriyyatı, Bakı, 2000, səh. 110. 

3

 Məmmədxani Hüseyin. Rəhmətlik Əli Kamali.(Əlyazma hüququnda) The-



ran,  1993,  səh.12,  .Güneyli  Məmmədxani  Hüseyin.  Ustad  Əli  Kamali 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com


 

 

13 



Əliəkbərin  “Koroğlu” dastanını  lentə köçürərkən işlətdiyi  yarı za-

rafat, yarıgiley dolu ifadədən də aydın görmək olur. 

Topladığını  araşdırmağa  səy  göstərən,  «Varlıq»  jurnalına  20-

dək  məqalə  yazan,  bir  kitab  çap  etdirən  Əli  Kamali  nə  yazıq  ki, 

uzun  illər  üzərində  işlədiyi  və  nəşrə  hazırladığı  «Telimxan  diva-

nı»nın, «Dastanlar»ın işıq üzü görməsinə nail ola bilməmişdir

4

.  


Sağlığında  Əli  Kamalinin  topladığı  materiallar  və  elmi  fəaliy-

yəti Azərbaycanda, Türkiyədə, İranda, İsveçdə yaşayan ziyalıların 

və elm adamlarının da diqqətini özünə çəkmiş, haqqında məqalələr 

yazılmışdır. Lakin onun topladığı materialların nəşri çox ləng get-

mişdir. Səbəbi də Ə.Kamalinin bu işlə davamlı məşğul ola bilmə-

məsi idi. Kitablar çap etdirmək və ailəsini dolandırmaq üçün vax-

tının çoxunu vəkilliyə həsr edir, insanların haqqını qoruyurdu. 

Ölümündən sonra isə onun arxivi araşdırıcıların üzünə bağlandı. 

Ə.Kamalinin  doğulub  boya-başa  çatdığı  bölgə  Mərkəzi  İranda 

yerləşsə  də,  daha  çox  Savə  şəhərinin  adı  ilə  tanınır.  XX  yüzilin 

başlanğıcınadək burada soykökü Xələc, Əfşar və Şahsevən tayfala-

rına bağlı türklərin 800-ə yaxın kəndi olmuşdu. Yüzilliyin sonları-

na yaxın isə hökumətin yeritdiyi siyasət və şəhərləşmə nəticəsində 

kəndlərin  sayı  450-yə  enmişdi

5

.  Ə.Kamali  folklor  materiallarının 



çoxunu məhz bu kəndlərdən toplamışdı.  

Şahsevənlər deyəndə, öncə nəzərimizə Azərbaycan Respublika-

sında  və  İran  İslam  respublikasının  Savalan  dağı  ətrafında  toplu 

yaşayan Şahsevənlər gəlir. Lakin İran İslam Respublikasının ayrı-

ayrı bölgələrində də şahsevənlərin yaşadığını unutmamalıyıq. Şah-

sevənlərin  hamısının  soykökü  eyni  tayfalara  dayanmır.  Səfəvi 

hökmdarı I Şah Abbasın (1587-1629) siyasi məqsədlərlə formalaş-

                                                                                                         

əbədiyyətə  qovuşdu.  «Ümide  Zəncan»  qəzeti,  1375-ci  il,  21  şəhrivərd  (11 

sentyabr 1996), 1375-ci il, 28 şəhrivərd(18 sentyabr 1996) 

4

Şamilov  Əli.  Bakıya  bir  də  dönməyinə  əcəl  aman  vermədi.  “Müxalifət” 



qəzeti, 1996, 21 avqust, №63 (463), s.8.  

5

 Kamali Əli. Qara bulutdan çıxan ay-Telimxan. «Varlıq» jurnalı (Tehran), 



1981,  sayı  25,  səh.51,  Kemali  Ali.  Save  türklərinin  böyük  şairi:  Tilimhan-1,  2 

(Kara  bulutdan  çıkan  ay).  Aktaran  nəşrə  hazırlayan:  Yavuz  Akpınar.  Kardaş 

edebiyyatlar (Erzurum), 1997, sayı 38, 39, səh.9-17, 26-29.  

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com


 

 

14 



dırdığı  Şahsevən  elləri  ayrı-ayrı  tayfalardan  ibarətdir.  Belə  ki, 

Azərbaycanda  Şahsevən  eli  dursunxocalılar,  məstalibəylilər,  zər-

cərdlilər, quzatlılar, inanlılar, rzabəylilər, poladbəylilər, talışmika-

yıllılar,  novruzbəylilər,  qocabəylilər  və  b.  tayfa,  tirə  və  qoldan 

ibarətdirsə,

6

 Savə bölgəsində yaşayan Şahsevən eli əfşar, xələc, ba-



yat, qaraqoyunlu, dögər, mosul, bozçalu, əlqutlu, lək, aruxlu, inan-

lı, satlı, çələbi, sulduz, qarluq və b. tayfa və tirələrdən formalaşıb

7



400  ilə  yaxın  bölgənin  əsas  gücü  olan,  elat  həyatı  yaşayaraq 



yayda  yaylağa,  qışda  qışlağa  köçən  şahsevənlərin  tayfa  qanunları 

XX  yüzillikdən  zəifləməyə  başlayır  və  onlar  İkinci  Dünya  Sava-

şından sonra tədricən oturaq həyata keçirlər. 

Qafqaz Rusiya tərəfindən işğal ediləndən sonra Azərbaycanın qu-

zeyi ilə güneyi arasında əlaqələr zəifləsə də tam kəsilməmişdi. Amma 

Xorasan, Şiraz, Savə ətrafında yaşayan türklərlə əlaqələr, demək olar 

ki,  tamamilə  kəsilmişdi.  Həmin  bölgələrdə  yaşayan  qacarların,  qaş-

qayların, şahsevənlərin, əfşarların, xələclərin və b. tayfaların dialekt-

ləri, folkloru, adət-ənənələri layiqincə öyrənilib təhlil edilməmişdi.  

Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra da əlaqələrimizi la-

zımi səviyyədə qura bilmədik. Hələ də araşdırıcılarımız həmin böl-

gələrə  ekspedisiyaya  gedib  materiallar  toplaya  bilmirlər.  Buna 

görə də Əli Kamalinin topladığı materiallardan yararlanmaq olduq-

ca önəmlidir.  

Əli  Kamalinin  arxivində  gördüyüm  «Koroğlu»  dastanının  ma-

teriallarını aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar: 

1. Qara mürəkkəblə, səliqəli xətlə A-4 formatlı kağıza yazılmış, 

üzərində işlənmiş bir mətn. Mətnin ilk iki səhifəsi əlyazmanın pas-

portu  rolunu  oynayır.  Birinci  səhifənin  başında  «tarix  12.4.1353» 

(miladi  3  iyul  1974-Ə.Ş.)  yazılıb.  Ardınca  nəzmlə  14  misrada 

dastanın yazıya alınma səbəbi və şəraiti təsvir edilir.  

Yazacağam mən bu hekayəti bu gün qardaşuma, 

İki ildür ki, salub dörd dəfə minnət başuma. 

                                                

6

 ASE. X cild, «ASE» nəşriyyatı,Bakı,1987, s.478 



7

 Kamali  Əli.  Qara  bulutdan  çıxan  ay-Tilimxan.  «Varlıq»  jurnalı  (Tehran), 

1981, sayı 25, s.53 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com


 

 

15 



Əhd edüb üç gecədə vəxtimi dutdum özüm, 

Yazmuşam, var bu kitab içrə nə həngamə sözüm –  

misraları ilə başlayan nəzm bitdikdən sonra nəsrlə yazır: «Ay das-

tanum oxuyan və talib olan din qardaşlarum! «Koroğlı» dastanı 12 

məclisdür. Hər məclisi bir dastan, eşidməli hekayətlər var. 11 das-

tanunı  yazmuşam.  On  ikiminci  cildi  ta  kənun  yazılmamuşdı.  Bu 

tarixdən onı yazaram».  

Buradan aydın olur ki, «duste-əzizəm, ağaye Qulamhəsən,  fər-

zənde Məhəmmədhəsən, sakene Musaxanı  Bulağı» deyə tanıdılan 

şəxsin sifarişi ilə yazılmış “Koroğlu” dastanının bu qolu üç gecəyə 

yazdığı və «bu hekayət ta kənun heç aşıq bilməyüb». 

Mətn üzərindəki üç tarix isə .... yazıya almanın 2 ilə yaxın çək-

diyini göstərir. 

Bu qeydlərlə yanaşı katib özünü nəzm parçasında «taniyullar mə-

ni, aləmdə cəhan əncüməni», nəsrlə isə İslam Əfşar Xələci kimi təq-

dim edib. Sonda «tarix 29.8.1354» (miladi 20 noyabr 1975-cı il-Ə.Ş) 

qeydini qoyub. Sonda isə “İslam Əfşar. Fi tarixe 9.8.1354” yazılıb. 

Əlyazmadakı şeirlərdən ikisində Əfşarın adı aşağıdakı kimi hal-

lanır:  


Sözlərümi Əfşar çəkər əşarə, 

Oxuyanlar şerü-qəzəl diyəllər.  

    

        * * * 

Əşarı yazulur Əfşar zəmanı, 

Oxu sən xəttü–inşanı, Koroğlı. 

Əfşar bu dastanı heç bir aşığın bilmədiyini yazsa da, ona inam-

sız  yanaşmamaq  olmur.  Belə  ki,  özünün  yazdığı  məclisdə  aşa-

ğıdakı bəndlər var.  



Koroğlı yetişüb bu saət cana, 

Vurun, çapun, dəlilərim, hər yana

Desün Abbas bu sözləri yazana,  

Ondan bircə xəbər alun gətürün. 

 

 * * * 

Mənəm həqiqət aşığı,  

Məclislərün yaraşığı, 

 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com


 

 

16 



Abbasun qəlbi, işığı, 

Dua oxur səhər sənə. 

 “Desün  Abbas  bu  sözləri  yazana”  və  “Abbasun  qəlbi,  işığı” 

misraları  açıq-aydın  dastanı  Aşıq  Abbasın  söylədiyini  və  hətta 

misralar arasında özünü də tanıtdığını göstərir.  

«Koroğlınun Türkmən səfəri» qolunun katibi yazır: «Qərar bu-

dur, dastan əvvəldən ta axıracək yazulsun. Çün Aşıq Cunun Çamlı-

beldən  qəhr  edüb  getmişdi  Türkmən  vilayətinə,  onun  dastanun 

yazmuşam. Aşıq Abbas nəvarə salub». Bunlar da əsas verir ki, Əf-

şarın Aşıq Abbasın ya özündən, ya da lentə yazdırdıqlarından ya-

rarlanaraq  bu  qolu  qələmə  aldığını  söyləyək.  Çox  təəssüf  ki, 

«aləmdə cəhan əncüməni» olan İ.Ə.Xələcini nə biz tapa bildik, nə 

də Əli Kamali ilə birgə işləyənlər. 

«Koroğlınun  Türkmən  səfəri»  qolunun  başlanğıcındakı  katib 

qeydində mətninə nə vaxt, harada, kimdən topladığını və kim tərə-

findən yazıya aldığı haqqında bir bilgi yoxdur. «Koroğlınun Türk-

mən səfəri ki, on birminci dastandur, dübarə yazaram» qeydindən 

belə  anlaşılır  ki,  10  qol  yazılıbmış.  İndi  isə  11-ci  qol  yazılır. 

“Dübarə  yazaram»  ifadəsində  isə  anlaya  bilmədik  dastanı  yazıya 

alan 11 qolun hamısını dübarə-ikinci dəfə yazıb, yoxsa yalnız 11-

ci  qolu  ikinci  dəfə  yazıb.  Bu  mətn  Əfşarın  yazıya  aldığıyla  dil-

üslub baxımından yaxın olsa da, mövzuca bir-birindən fərqlənir.  

«Dastani  Koroğlu  və  Nigar  xanım»  əlyazması  «Eşidənləri  və 

ağaye  Kəmalinin  saluğuna»  qeydilə  bitir.  Buradan  aydın  olur  ki, 

Əli  Kamalinin  sifarişilə  yazılıb.  Amma  nə  vaxt,  harada,  kimdən 

topladığı və kim tərəfindən yazıldığına dair heç bir bilgi yoxdur. 

2«Koroğlu» dastanının bir neçə qolu da düz xətli məktəbli dəf-

tərinə qara mürəkkəblə, səliqəli şəkildə yazılıb. Savə ətrafında ya-

şayan  türklərin  ləhcəsində  yazıldığından  və  üzərində  düzəlişlər 

edildiyindən çətin oxunur. Əlyazmadakı  «Dastani-Koroğlu  və Ni-

gar xanım», «Eyvazın durna gətirməyə getməsi», «Koroğlunun Şi-

lat səfəri» məclisləri - qolları tam, «Koroğlunun Sərdar paşa dasta-

nı» isə yarımçıqdır. Nə vaxt, harada, kimdən toplandığına və kimin 

yazıya aldığına dair heç bir qeyd yoxdur.  

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com


 

 

17 



3.  20-30  il  əvvəllər  qələmə  alınmış  18  səhifəlik  bir  qarışıq  əl-

yazmanın sonunda Əleyi xan Qasimi qeydi var.  

Bundan başqa 20 səhifəlik  «Koroğlunun... qurtarmaq dastanı», 

24 səhifəlik «Dastanı Eyvaz ki,  istir gedə ...kuhuna», 43 səhifəlik 

«Eyvazın durna gətirməgə getməsi», 35 səhifəlik «Koroğlunun Ey-

vazı gətirmək dastanı», 30 səhifəlik «Koroğlu Aşıq Cünundan Ey-

vaz  xanın...»,  17  səhifəlik  «Koroğlunun  Şilad  şəhərindəki....»,  17 

səhifəlik «Koroğludan şeirlər», 2 səhifə «Koroğlunun İstambul sə-

fəri», 12 səhifə başlıqsız əlyazmalarda tarixə və yazıya alanın adı-

na, soyadına rast gəlmədik. 

4. A-4 formatlı kağıza qara mürəkkəblə, səliqəli xətlə köçürülmüş, 

hər biri 25 səhifə «Koroğlunun Türkmən səfəri» və «Aşıq Cünunun 

Çəmlibeldən qaçması» qolları  yazılmış  və sonda  «Söyləyən:  Əfşar» 

qeydi verilmişdi. Bu qeyddən belə anlaşılırdı ki, Əfşar söyləyib, kim-

sə yazıya alıb. Mətnin dili bugünkü yazılı ədəbi dilimizə çox yaxındır. 

Bu da mətnin Əfşardan yazıya alındığına şübhə doğurur.  

Hüseyn Məmmədxani Güneylinin Ə.Kamali ilə birgə işlədiyin-

dən xəbərdardım. Ona görə də 2003-cü il yanvarın 9-11-də Bakıda 

keçirilən  «Ortaq  türk  keçmişindən  ortaq  türk  gələcəyinə»  folklor 

konfransına  gəlmiş  H.M.Güneyliyə  məndə  olan  əlyazmaları  gös-

tərdim.  Səliqəli  xətlə  köçürülmüş  əlyazmaların  onun  olduğunu, 

1990-1995-ci  illərdə Ə.Kamalinin tapşırığıyla çap üçün  hazırladı-

ğını söylədi. Redaktə zamanı ədəbi dil normalarını əsas götürdüyü-

nü, mətnlərin dil-üslubunu qorumadığını bildirdi.  



Əli Kamalinin arxivində gördüyümüz əlyazmaların bizdə surəti ol-

mayanları da var. Onların da  söyləyicidən qələmə  alındığını, yoxsa 

hər hansı bir əlyazmadan köçürüldüyünü müəyyənləşdirə bilmədik. 

5. Hər biri bir saatlıq 7 kasetə «Koroğlu» dastanının qolları köçü-

rülüb. 4 qolun hər biri bir kasetə yerləşdirilib. Kasetlər köçürülərkən 

başlanğıcında  və sonunda səs qırıqlığı  yaranıb. Bu hala kasetin  bəzi 

yerlərində də rast gəlinir. Söyləyənin kimliyi kasetlərdən bilinmir. 

Dolaşıqlıqlara aydınlıq gətirmək üçün söyləyici ilə görüşmək la-

zım  idi. Onu tapmaq isə o qədər də asan olmadı. Uzun illər soraq-

ladıqdan  sonra  H.M.Güneyli  söyləyicinin  Aşıq  Əliəkbər  olduğunu 

yazdı.  Tehranda  2004-ci  ilin  dekabrında  keçirilən  simpoziuma  ge-

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com


 

 

18 



dərkən  Aşıq  Əliəkbərlə  də  görüşməyi  planlaşdırdım.  Dekabrın  31-

də ədəbiyyatımızın və dilimizin vurğunlarından H.M.Güneyli, Dər-

viş  Bəhrəvan İnallı,  Əskər  Yaşıllı  və  Aşıq  Əhədlə  birlikdə  hazırda 

Kərəc  yaxınlığındakı  Səidabad  kəndində  yaşayan  aşıqla  görüşdük. 

Aşıq  Əliəkbər  Qurbaninin  çalıb-oxumasını,  danışığını  lentə  almaq 

üçün  özümüzlə  kamera  və  diktofon  da  götürmüşdük.  Yaxşı  ki, 

«Koroğlu» dastanının lentdən kağıza köçürdüyümüz mətni və aşığın 

Əli Kamali üçün söylədiyi lentlər də yanımızda idi.  

Lentdən kağıza köçürdüyümüz mətndəki pərakəndəliyi və anla-

şılmazlığı  aradan  qaldırmaq  üçün  Aşıq  Əliəkbərə  müraciət  etdik. 

Bizi  mehriban  və  qonaqpərvər  qarşılayan  aşıq  yazıya  aldığımız 

mətnləri eşidəndə  yad-yad üzümüzə baxırdı. Sanki  bu  mətnlərdən 

onun  heç  xəbəri  yoxmuş.  Aşıq  Əliəkbər  dastanı  yazıya  aldığımız 

kimi  söylənmədiyini  bildirdi.  Lentləri  səsləndirmək  zorunda  qal-

dıq.  Aşıq  heyrətləndi.  Səmimi  etiraf  etdi  ki,  1986-1988-ci  illərdə 

söylədiklərini unudub.  

Biz ondan lentə qulaq asarkən anlaya bilmədiyimiz və fikir do-

laşıqlığı olan parçaları yenidən söyləməsini xahiş etdik. Aşıq lent-

dəkindən nisbətən fərqli bir variant danışmağa başladı. Onun söy-

lədiklərini yenidən lentə köçürsəydik yazıya köçürüb çapa hazırla-

dığımızdan  fərqli  bir  variant  yaranacaqdı.  Buna  isə  aşığın  həvəsi 

və vaxtı yox idi.  

Aşığın yardımı ilə kağıza köçürdüyümüz mətndəki pərakəndəli-

yi və anlaşılmazlığı aradan qaldıra bilməyəcəyimizi gördük. Odur 

ki, dastanı kimdən öyrəndiyini, məhəlli sözlərin mənasını xəbər al-

dıq  və  bəzi  parçaları  təkrar  söyləməyi  xahiş  etdik.  Aşıq  Əliəkbər 

Qurbani ustadının Savənin Səngək Mərəğeyi kəndindən (Telimxan 

da bu kənddə doğulub) Aşıq Əbülqasım olduğunu və ondan 20-ci 

yüzilin 50-ci illərində 18 dastan öyrəndiyini söylədi.  

Aşıq Əliəkbərdən «Koroğlu qarı ilə harada görüşüb?»- deyə so-

ruşduq.  “Əlyazmalardakı  mətnlərdə-  “Dastani  Koroğlu  və  Nigar 

xanım”da  və  «Koroğlunun  Türkmən  səfəri»ndə  Koroğlunun  qarı 

ilə görüşdüyü  yazılıb. Siz  isə  «Bu Koroğlunun Dəmirçioğlu səfə-

riydi ki ərz elədim» qolunu danışarkən Koroğlunun qarı ilə görüş-

düyünü söyləyirsiniz» - deyə xəbər aldıqda gülümsəyərək dedi ki, 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com


 

 

19 



orada elə bir yanlışlıq yoxdur. Koroğlunun qarı ilə, çərçi ilə görüş-

ləri və ona bənzər ikinci dərəcəli süjetlərin hansı qolda söylənməsi 

məclisdəkilərdən, vaxtdan və aşığın ovqatından asılıdır. Məclis iki 

gün davam edəcəksə aşıq da «Koroğlunun durna səfərinin dastanı 

payama çatır»ı başlayıbsa ona Koroğlunun qarı ilə, çərçiylə görüş-

məsini və ya əlavə bəzəklər verməyə imkanı olmur. Dastanın kiçik 

qollarını danışdıqda isə vaxtı doldurmaq üçün belə əlavə edirik.  

Məclisdə əyləşənlər yaşlı, oturuşmuş adamlar olanda da, kənddə 

tək yaşayan el ağbirçəyi olanda da “onun xətrinə dəyər – deyə qarı 

ilə görüşməsini danışmırıq. Aşığın özünün ovqatı ciddi olanda da 

Allahdan, peyğəmbərdən, igidlikdən, düzlükdən, doğruluqdan oxu-

maqla vaxtı doldurur, şən əhvalda olduqda isə o cür gülüş doğuran 

parçalara üstünlük verir.  

Məclisdə kimlərin əyləşdiyinə də aşıqlar çox önəm verirlər. Koroğlu 

və onun dəlilərinin adını dəyişməsək də, düşmənlərinin adı məclisdəki 

nüfuzlu bir şəxsin adıyla eyni olduqda ona hörmət əlaməti olaraq də-

yişir,  əsasən  də  həmqafiyə  başqa  bir  adı  çəkirik.  Bəzən  çalıb-oxudu-

ğum vaxt məclisə Cəfər adlı bir nüfuzlu şəxs daxil olduğunu pıçıltıyla 

mənə çatdırıblarsa, ondan sonra Cəfəri Səfərlə əvəzləmişəm. 

Ayrı-ayrı məclislərdə dastan danışarkən adlarda bu cür dəyişik-

liyə rast gəlsən, bil ki,  məclisdə əyləşən nüfuz sahiblərinin adıyla 

bağlıdır.”  

Aşıq Əliəkbərin dediklərini bütün variantlara tətbiq etmək olmur. 

Belə ki, istər onun danışdığı «Bu da Eyvazın durna səfərinin dastanıdı 

ki,  payama  çatır»  qolunda,  istərsə  əlyazmadakı  «Eyvazın  durna  gə-

tirməyə getməsi» qolunda söhbət Hasan paşadan getdiyi halda, birdən 

mövzu dəyişir. Dəliləri meydanda asmağa gətirəndə Koroğlu: 

Sənə deyim Cəfər paşa,   Və ya:  Sənə deyim Cəfər paşa, 

Mustafaxan yoldadı. 

           Bu meydan yaxçı meydandı. – 

deyə oxuyur.  

Əlyazmadakı «Bu dastan Aşıq Cünunun qaçmağı dastanıdı»nda da 

Yumuğ  Əhməd  deyir:  «Qaz  və  ördək  bu  mahalda  tapulmaz.  Ərzu-

rumda Cəfər paşanun göllü bağunda ola. Ora da gidmaq müşküldür. 

Çox çətin dağlar qabaqda var. Xətərli yolları vardur və bir də Cəfər 

paşa bir qudrətli paşadur. Koroğlı gəlüb dəliləri çağurub dedi: 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com


 

 

20 



– Kim gidə bilür Ərzurumdan Cəfər paşanun bağundan qaz və 

ördək gətürə?» 

Burada  da  şeirlər  Cəfər  paşaya  müraciətlə  söylənilir.  Sonda 

yenə də Hasan paşadan söhbət gedir.  

«Dastanı Koroğlu və Nigar» da Nigar xanım Çənlibelə çatanda 

onu qarşılayan dəlilər arasında Eyvazı nişan verməsini Koroğludan 

xahiş edir. Buradan belə aydın olur ki, Nigar xanım Eyvazın şan-

şöhrətindən  xəbərdardır. Əksər  variantlarda  isə övladı olmadığına 

görə Koroğlu gedib Eyvazı gətirir və Nigar da onu oğulluğa götü-

rür.  Belə  fərqliliklərə  ayrı-ayrı  aşıqların  söylədiklərində  deyil,  bir 

aşığın söylədiyi ayrı-ayrı qollarda da rast gəlinir.  

Aşıq  Əliəkbər  Həmzənin  Qıratı  aparmasından  sonra  Koroğlu-

nun narahatlığını təsvir edəndə Nigar xanımın dilindən deyir: «Bo-

lu Sərdar, Koroğlu çox narahatdı. Bu sözdərinnən əslən giriftarlığ 

tüğyan eliir, beləsi. Yığılın bunun ürəgin alın. Qırat əlinnən gedif, 

divana olacaxdı». Aşıq «dəlilərin başı», sərdar kimi tanıtdığı Bolu 

Sərdar haqqında «Bu da Eyvazın durna səfərinin dastanıydı ki, pa-

yama  çatır»  qolunu  danışarkan  ikibaşlı  danışır.  Durna  ovuna  Ey-

vazla birlikdə Dəmirçioğlunun, İsaballının, Bolu Sərdarın getdiyini 

söyləyən  aşıq  Bolu  Sərdarın  iki  tərəfə  işlədiyini  sözarası  qeyd 

etməklə qalmır, sonda Eyvazın dilindən deyir: 

Bolu Sərdar burdan qaçup, 

Başımıza bəla açup. 

«Bu dastan da Koroğlunun Bolu Sərdarı axtarmağıdı» qolunda 

isə Koroğlunun dəlilərə Bolu Sərdarı axtarıb tapmalarını əmr edən-

də Dəmirçioğlu və dəlilərin bir çoxu onu tanımadıqlarını deyirlər. 

Koroğlu Bolu Sərdarı axtarmağa gedəndə İstanbulda qarşılaşırlar. 

Koroğlu onu tanısa da Bolu Sərdar Koroğlunu oxşadır. Amma tam 

yəqinliklə  Koroğlu  olduğunu  deyə  bilmir.  Bolu  Sərdar  Çənlibelə 

hücum  etməyə  qoşun  toplayanda  Eyvazla  Dəmirçioğlu  onun  dəs-

təsinə qoşulur. Bolu Sərdar isə onların Koroğlu dəlilərindən oldu-

ğunu tanımır. 

Uzun  illərlə  apardığımız  müşahidələrdən  və  Aşıq  Əliəkbərin 

söhbətlərindən bu qənaətə gəlmişik ki, aşıqlar dastanın əsas süjeti-

ni  yadda  saxlayır,  ikinci  dərəcəli  detallardan  isə  məclisin  və  özü-

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com


 

 

21 



nün əhval-ruhiyyəsinə uyğun olaraq istifadə edirlər. İkinci dərəcəli 

surətlərin adlarını hansı qola münasib bilirlərsə, orada da işlədirlər. 

Çapa hazırladığımız variantda: 

Səfər oldu Dağıstana,  

Mənimnən gedən gəlsin, 

Namərd meydana girməsin, 

Mərd badəsin içən gəlsin. 

-  kimi  şeir  parçalarına,  eləcə  də  Türkmənistan  ifadəsinə  dəfələrlə 

rast gəlinir. «Koroğlu» dastanının Paris və Təbriz nüsxələrilə mü-

qayisəli təhlili onu göstərir ki, istər Dağıstan, istərsə Türkmənistan 

bugünkü inzibati ərazi vahidləri anlamında deyil, dağlıq yer, türk-

mənlər  yaşayan  yer  anlamında  işlədilir.  Bunu  bilməyən  Aşıq 

Əliəkbər  dastanı  danışarkən  türkmənlərdən  söhbət  açanda  onu 

Türkmənistanla uyğunlaşdırmağa çalışaraq «Türkmənsəhra» ifadə-

lərini  işlədir.  Nəşrə  hazırladığımız  variantlarda  Eyvazın  Qaşqay 

türkmənlərindən olduğu özünü qabarıq büruzə verir: 

1.Aşıq Əliəkbərin lentə söylədiyi qollar bunlardır: «Bu, Koroğ-

lunun Çəmlibelə gəlməgidi və Ərəp Reyhanı görməgidir», «Bu da 

Koroğlunun  dəgirmanda  Qıratı  Həmzəyə  verməgi  və  onu  geri  al-

magıdır», «Bu, Koroğlunun Nigar səfəriydi ki, dastanı Nigarı getdi 

gətirə»,  «Bu  da  Koroğlunun  Eyvaz  dastanıydı  ki,  getdi  Eyvazı 

gətirdi»,  «Bu,  Koroğlunun  Dəmirçioğlu  səfəriydi  ki,  ərz  elədim», 

«Bu da Eyvazın durna səfərinin dastanııydı ki, payama çatı», «Bu 

da  Eyvazın  Türkmənə  getməgidi  və  ata,  anasını  toyuna  dəvət  et-

məgidi», «Bu dastan da Koroğlunun Bolu Sərdarı axtarmağıdı». 

Qolların  adlandırılması  «Kitabi-Dədə  Qorqud»un  boylarının 

adını, M.Füzulinin «Leyli və Məcnun» poemasının fəsillərinin baş-

lıqlarını  və  b.  orta  əsr  qaynaqlarını  yada  salır.  Məzmunca  da  bir 

oxşarlıq  var.  Belə  ki,  «Dədə  Qorqud»  boylarında  olduğu  kimi, 

Aşıq Əliəkbər də bir neçə qolun sonunda dastanın adını çəkir. Aşı-

ğın söylədiyi qolların heç birində “Aşıq Cünun” adı çəkilmir. Bu-

nu  diqqətsizlik  kimi  qiymətləndirmək  olmaz.  Çünki  söyləyici  bir 

neçə  dəfə  kitabda  Aşıq  Cünunun  adı  olduğunu,  lakin  yaşadığı 

bölgədə yayılmış «Koroğlu» dastanlarında belə bir adın olmadığını 

söyləyir.  

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com


 

 

22 



İranda «Koroğlu» dastanının bir neçə nəşri olsa da, Aşıq Əliək-

bərin Qulamhüseyn Sədri Əfşarın 1347-ci ildə (miladi 1968) Teh-

randakı  İbn  Sina  nəşriyyatında  çap  etdirdiyi  kitabla  tanış  olduq-

larını  öyrəndik.  Bu  da  Hümmət  Əlizadənin  Bakıda  1941-ci  ildə 

Azərnəşrdə çap olunmuş kitabı əsasında çapa hazırlanıb. 

Lakin  İslam  Əfşar  Xələcin  yazıya  aldığı  qollarda  Aşıq  Cünun 

hadisələrdə fəal iştirak edir, şeirlər söyləyir, çalıb oxuyur. İ.Ə.Xələci 

öz şeirlərini də yazıya aldığı qolda verir və başqa bir qeydində bunu 

aşıqların da oxuduğunu söyləyir. Bu da onu göstərir ki, bölgədə hələ 

də  «Koroğlu»  dastanının  qolları  formalaşmaqdadır.  Aşıqlar  və  el 

şairləri mövzu ilə bağlı şeirlərini dastana əlavə edə bilirlər. 

Aşıq Əliəkbər Koroğlunun İrana gəlmədiyini bir neçə dəfə vur-

ğulayır. Onun Ərzurum ətrafında yaşadığını və Osmanlıya səfər et-

diyini söyləyir. «Bu da Koroğlunun Eyvaz dastanıydı ki, getdi Ey-

vazı  gətirdi»  qolunu  danışanda  Türkmənsəhradan  söz  açır.  Ərzu-

rum ətrafında yaşayan Koroğlu İrandan keçmədən Türkmənsəhra-

ya gedə bilməzdi. Bu da onu bir daha göstərir ki, aşığın söylədiyi 

və əlyazmalardakı variantlarda Türkmənistan, Türkmənsəhra, Təkə 

Türkmən  məlum  bir  coğrafi  məkan  deyil,  ümumiyyətlə  türkmən-

lərin yaşadığı yer anlamındadır.  

2.  İstər  Aşıq  Əliəkbərin  söylədiyi,  istərsə  də  əlyazmalardakı  va-

riantlarda  Yumuğ  Əhməd,  Qulu  bəy  kimi  maraqlı  obrazlar  var. 

Koroğlu Nigar xanımı gətirərkən yolda Qulu bəyin ox atmağına hey-

ran  olur.  Onu  zorla  atasından  ala  bilməyəcəyini  gördükdə  Nigar 

xanım işə qarışır. Atasını, anasını dilə tutaraq Qulu bəyi özünə qardaş 

kimi  Çənlibelə  gətirir.  Yumuğ  Əhməd  və  Qulu  bəyin  adıyla  bağlı 

ayrıca qollar olmasa da, onlar əksər qollarda ən fəal iştirakçılardır. 

Koroğlu dəlilərindən bəzilərinin adının sonuna “balı” sözü əla-

və edilir. İsabalı, Eyvazbalı, Əhmədbalı və b. Görünür, balı sözü-

nün də xüsusi bir anlamı, mənası var. 

3. Bir qolda Çənlibeldə olduğu, hadisələrdə fəal iştirak etdiyi gös-

tərilən dəli başqa bir qolda hələ Çənlibelə gəlməmiş təsvir edilir. Məs: 

İsabalı  Nigar  xanımın  xidmətçisi  kimi  onun  məktubunu  Çənlibeldə 

Koroğluya  gətirir.  Başqa  variantda  Nigar  xanımı  gətirməyə  gedəndə 

Koroğlu Çənlibeldə nizam-intizamı qorumağı İsabalıya həvalə edir. 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com


 

 

23 



4.  Bölgədə  aşıqlar  əsasən  çögür  çalırlar.  Onlar  “saz”  sözünü 

əsasən  musiqi aləti anlamında  işlədirlər. Onlar çöür, çöqür, çögür 

kimi  tələffüz  etdikləri  musiqi  alətinə  tək-tək  hallarda  saz  da  de-

yirlər.  Ehtimal  ki,  Əfrasiyab  Bədəlbəylinin  «Musiqi  lüğəti»  kita-

bında  yazdığı:  «çoğor-beş  simli  qədim  Azərbaycan  musiqi  alə-

ti»


8

nin izahı da çögürə aiddir.  

Azərbaycanda geniş  yayılmış qoltuq sazdan azacıq böyük olan 

çögürün qolu nisbətən uzun, sinə taxtası isə bizdə olduğu kimi nis-

bətən qabarıq yox, düzdür. Əsasən səkkiz simlidir. 

5. Bölgənin aşıqları bizlərdə olduğu kimi, sazın kökünü tez-tez də-

yişmirlər.  Havaların  əksəriyyətini  şur  kökü  üstündə  oxuduqlarından 

ritmi  dəyişməklə  effekt  yaradırlar.  Buna  görə  də  dastanda  şeirlərin 

əksəriyyəti gəraylıdır, qoşmaya az-az rast gəlinir. Divani, müxəmməs, 

təcnis və b. şeir növlərinə isə demək olar ki, rast gəlinmir. 

6. Aşıq  misralardakı  heca  fərqini  musiqinin ahəngilə tənzimlə-

yir.  Buna  görə  də  bəzi  misralar  özündən  əvvəl  və  ya  sonra  gə-

ləndən nəinki bir-iki heca, bəzən dörd-beş heca fərqli olur. 

Çapa hazırladığımız mətnlərdə Koroğlunun nəsli və qohumları ilə 

bağlı maraqlı faktlar var. Belə ki, «Dastani- Koroğlu və Nigar xanım» 

qolunda evində qonaq qaldığı qarı Koroğlunu hədələyəndə deyir:  



Yedigün boynuna almaz, 

Heş kim belə qılıc çalmaz, 

Əmisi Şabannan qalmaz, 

Bir utanmaz vardur üzi. 

 

 Zöörə deyər baxsın süzə,  

Əbəs qonax oldu bizə, 

Dədəsi miləxor Mirzə, 

Qırat üssə çıxdı gözi. 

«Koroğlunun Türkmən səfəri» qolunda da deyilir: 



Yalan sözündən utanmaz, 

Yedigün boynuna almaz, 

 

                                                

8

 Bədəlbəyli Əfrasiyab. Musiqi lüğəti. «Elm» nəşriyyatı, Bakı,1969, səh.79. 



PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com



 

 

24 



Əmisi Şəbannan qalmaz, 

Heş yoxdur utanan üzü. 

 

Mən qurbanam ala gözə, 

Xəşm eyləyüb baxdı bizə, 

Atasıdur Xacə Mirzə, 

Qırat üstə çıxdı gözü. 

  

Koroğlıdur, Rouşən xanay, 

Mənim bu cismimə canay, 

Qeys qızı Səlbidür anay, 

Qırat vurub sınıb dizi. 

Dedi:  –Koroğlı,  mən  səni  kamilən  tanudum.  Sən  Rouşən  Əli 

xan  Xacə  Mirzənün  oğlu  və  nəsəbi  Səlbi  xanum  Qeysəri-  Rumin 

qızı və əmisi adı Şəban xan. Qırat vurub nənəsün dizi çatılub». 

Belə faktların sayını artırmaq olar. Variantlarda Ərəb Reyhanın, 

Mustafa bəyin də tərcümeyi-hallarına, Koroğlu və Eyvazla qohum-

luqlarına  diqqət  yetirilir.  Azərbaycanda  çap  olunan  variantlarda 

Koroğluya darda  yardım  edən, qarşılaşdıqda  isə  “Koroğlunu çaya 

basan”  Gizir  oglu  Mustafabəy  haqqında  Əli  Kamali  arxivindəki 

variantlarda da maraqlı bilgilər var. Belə ki, Təkə Türkmən elindən 

olduğu söylənilən qəhrəman Mustafa bəy Qəcər kimi tanıdılır. Ko-

roğlu adıyla məşhurlaşan Rövşən isə sadə bir ilxıçı oğlu deyil, əsil-

zadə bir nəslin-Əli xan Xacə Mirzənin və Qeysəri- Rumun qızı Sə-

lbi xanımın övladı olduğu haqqında maraqlı fikirlər söylənilir.  

Dastançılıq  ənənələrimizdə  qəhrəmanlar  sadə  xalqdan  deyil, 

əsilzadələrdən seçilir. Qəhrəman hətta kasıb bir ailənin övladı kimi 

təsvir edilsə də, sonda onun hansısa bir əsilzadədən olduğu, müxtə-

lif səbəblərdən kasıb ailəyə düşdüyü təsvir edilir. Bu baxımdan Əli 

Kamali arxivindəki «Koroğlu» dastanının variantlarında qəhrəma-

nın əsilzadə kimi göstərilməsi təbii görünür. 

Nəşrə  hazırladığımız  variantarda  sinfi  mübarizə  özünü  göstər-

mir.  Koroğlunun  dostları  arasında  xanlar,  paşalar, tacirlər  də  var, 

kasıb-kusub da. Yəni Koroğlu bir orta əsr cəngavəridir. Onun dost-

ları və düşmənləri var. Onlar da hər təbəqədən ola bilər. İnsanlara 

PDF created with pdfFactory Pro trial version 

www.pdffactory.com



 

 

25 



sinfi  münasibətə  görə  deyil,  şəxsi  münasibətə  görə  qiymət  verir. 

Hətta Koroğlunun qorxusundan Çənlibeldən qaçmış Aşıq Cünunu 

geri qaytaranda Türkmənbaşı ərklə ona deyir: “Əgər sənə çəb baxa 

(yəni  Koroğlu-Ə.Ş.)  gözdərin  çıxardaram.  Və  bəd  Koroğlu  heç 

vədə mənsiz Çamlibeldə dura bilməz”. 

Əli  Kamali  arxivində  ciddi  araşdırma  aparmağa  imkanımız  ol-

mayıb. Ola bilsin ki, orada başqa mətnlər də vardır. Aşığın söylə-

diyi «Koroğlunun durna səfəri payama çatır» qolundakı bir gəray-

lıda «Topu tüfənglər atuldu» misrası var. Bu da Koroğlunun tüfəng 

çıxdıqdan sonra meydandan çəkilməsi fikrilə uyğun gəlmir. 

Əli  Kamali  arxivindən  alınmış  materialları  çapa  hazırlayarkən 

üç fəslə ayırdıq. 

Birinci fəsildə Aşıq Əliəkbər Qurbaninin lentə söylədiklərini ol-

duğu kimi kağıza köçürməyə çalışdıq. 

İkinci fəslə müxtəlif xətlə yazılmış əlyazmaları əski əlifbadan latın 

əlifbasına  çevrilmişləri  daxil  etdik.  Bunlar  ləhcələrdə  yazıldığından 

bir-birindən  xeyli  fərqlənirdi. Biz  dialektoloji  mətn hazırlamağı qar-

şımıza  məqsəd  qoymadığımızdan  “Koroğlu”  dastanının  Təbriz  va-

riantını çapa hazırlamış E.Tofiq qızı onları ortaq bir məxrəcə gətirdi. 

Mətnşünaslıqla  və  dialektologiya  ilə  məşğul  olan  araşdırıcılar  lazım 

gəlsə folklor institutunun arxivindən istifadə edə bilərlər. 

Üçüncü  fəslə  Ə.Kamalinin  rəhbərliyi  ilə  H.M.Güneylinin  çap 

üçün hazırladığı iki qolu – əski əlifbadan latın əlifbasına çevrilmiş 

mətni daxil etdik. Bu da müasir ədəbi dilimizə uyğun olduğundan 

elə bir izahlara ehtiyac olmadı. 

Çalışmışıq ki, aşığın dastanı necə söylədiyi, mətnin necə yazıya 

alındığı və çapa necə hazırlandığı haqqında təsəvvür yaradaq. 

«Koroğlu»  dastanının  yeddi  kasetə  söylənmiş  qollarını  yazıya 

köçürərkən  tanış  olmayan  ləhcəni  anlamaqda  çətinlik  çəkdik. 

Lentə bir neçə dəfə qulaq asdıqdan sonra söyləyicinin səs ahənginə 

alışdıq.  Amma  bəzi  səsləri  yazarkən  problemlə  rastlaşdıq.  Çünki 

əlifbamızda  bu səslərin  işarələri  yoxdur. Odur ki, səs əlifbamızda 

hansı hərfə daha yaxın səslənirdisə, o cür yazdıq. 

Söyləyicinin özü də səsləri iki, bəzən üç şəkildə deyir. Məs: mə-




Yüklə 3,9 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə