Boyük Qafqazın cənub yamacında (lahiYƏ ÇƏRÇİVƏSİNDƏ) su resurslarının qiymətləndirilməsinə dair hesabat MÜNDƏRİcat


Cənub yamacın (lahiyədə olan) su resurslarının və onların əmələgəlmə



Yüklə 221,74 Kb.
səhifə3/6
tarix07.09.2017
ölçüsü221,74 Kb.
1   2   3   4   5   6

4.0. Cənub yamacın (lahiyədə olan) su resurslarının və onların əmələgəlmə

qanunauyğunluqları

4.1. Qar sularının rolu

Tədqiq olunan ərazi daxil olmaqla cənub yamacın yüksək dağlıq ərazisində qar örtüyünün maksimal orta ongünlük hündürlüyü qorunan ərazidə 120sm-ə, açıq sahələrdə isə 90sm-ə çatır. Güclü küləklərin təsirindən yüksəkliklərdə təxminən 3000m-də ayrı-ayrı hissələrdə qar örtüyünün hündürlüyü 2-3m, qalan hissələrdə isə 50-60sm-ə çatır. Qar örtüyü hündürlüyünün ərazinin hündürlüyündən asılı olaraq dəyişməsi cədvəl 4.1-də verilib.

Cədvəl 4.1

Qar örtüyünün (sm) ərazinin hündürlüyündən asılı olaraq dəyişməsi



Yüksəklik ərazi, m




200-400

400-600

600-800

800-1000

1000-1200

1200-1400

1400-1600

1600-1800

1800-2000

2000-2200

2200-2400

Açıq sahə

6-8

8-10

10-13

13-18

18-23

23-30

30-39

39-50

50-61

61-72

72-84

Qapalı sahə

7-11

11-16

16-23

23-32

32-44

44-57

57-72

72-87










Dağətəyində 1500m-ə qədər qar örtüyü mart ayı ərzində, 2500-3000m-də may ayında, daha yüksəkliklərdə isə iyun-iyul aylarında əriyir. Qar örtüyünün ərimə davamiyyətindən asılı olaraq gursululuğun davamiyyəti tərəddüd edir. Yüksəklikdən asılı olaraq onun davamiyyəti 50-dən 180 günə qədər artır.

5. Çayların su resursları

Çayların su resursu illik axımın norması, onun dəyişkənliyi, müxtəlif sululuğlu illərin çay axımı və axımın ildaxili paylanması xarakterizə edilir.



5.1. Hidrometeoroloji öyrənilməsi

Tədqiq olunan ərazi çaylarında ardıcıl sistematik ölçülərinin aparılması 1960-cı ildən sonya aiddır. Su resurslarının qiymətləndirilməsi orta çoxillik su sərflərinə görə aparılmışdır.



İllik axımın norması

Çay axımının əsas xarakteristikası onun orta çoxillik qiymətidir, hansı ki, illik axımın norması kimi qəbul edilir. İllik axımın norması aşağıdakı düsturla hesablanır:

Q0=, (5.1)

Qi-orta illik su sərfi; n-müşahidə illərinin sayı.

İllik axımın norması aşağıdakı kimi ifadə etmək olar:

Orta illik su sərfi Q (m3/s) – vahid zamanda çayın məcrasının en kəsiyindən keçən suyun miqdarı;

Axımın orta illik həcmi W (mln.m3) – sutoplayıcıdan il ərzində axan suyun miqdarı;

Axımın orta illik modulu M (l/s·km2) – sutoplayıcının kvadrat kilometr sahəsindən saniyədə axan suyun miqdarı;

Axımın orta illik layı h (mm)- bütün sutoplayıcının sahəsində bərabər paylanan orta illik axımın həcmi;

Axım layının hündürlüyünün eyni dövrdə hövzəyə düşən yağıntının miqdarına olan nisbətinə axım əmsalı deyilir ();

()=h/x (5.2)

İllik axım normasının hesablanması (misal üçün) cədvəl 5.1-də verilmişdir.

Cədvəl 5.1

Orta illik su sərfinin empirik təminat əyrisinin statistik göstəricilərinin hesablanması

Əyriçay-mənsəb (1963-2011)





Illər

Qi

Qi

Ki

Ki-1

(Ki-1)2

P%

1

1963

14,07

27.53

0,894363

-0,10564

0,011155

1,4

2

1964

15,13

22.23

0,962068

-0,03793

0,001439

3,4

3

1965

15,32

21.94

0,973723

-0,02628

0,00069

5,5

4

1966

10,32

21.04

0,655753

-0,34425

0,118508

7,5

5

1967

11,16

20.93

0,709419

-0,29058

0,084437

9,5

6

1968

11,85

19.88

0,753627

-0,24637

0,0607

11,5

7

1969

12,98

19.78

0,825489

-0,17451

0,030454

13,6

8

197

10,79

19.77

0,685791

-0,31421

0,098727

15,6

9

1971

10,35

19.64

0,657769

-0,34223

0,117122

17,6

10

1972

10,28

19.39

0,653263

-0,34674

0,120226

19,6

11

1973

12,63

19.27

0,802659

-0,19734

0,038943

21,7

12

1974

12,00

19.01

0,762556

-0,23744

0,05638

23,7

13

1975

9,41

18.98

0,597955

-0,40204

0,16164

25,7

14

1976

11,40

18.78

0,724995

-0,27501

0,075628

27,7

15

1977

11,29

18.60

0,717548

-0,28245

0,079779

29,8

16

1978

16,09

18.47

1,022568

0,022568

0,000509

31,8

17

1979

13,67

18.39

0,868722

-0,13128

0,017234

33,8

18

1980

18,60

18.30

1,182189

0,182189

0,033193

35,8

19

1981

10,19

18.16

0,647595

-0,35241

0,124189

37,9

20

1982

19,78

17.36

1,257682

0,257682

0,0664

39,9

21

1983

16,58

17.31

1,053719

0,053719

0,002886

41,9

22

1984

15,79

16.58

1,003549

0,003549

0

43,9

23

1985

12,82

16.49

0,815268

-0,18473

0,034126

46,0

24

1986

10,70

16.09

0,680388

-0,31961

0,102152

48,0

25

1987

13,60

15.79

0,864325

-0,13567

0,018408

50,0

26

1988

22,23

15.32

1,412905

0,412905

0,170491

52,0

27

1989

18,78

15.28

1,193579

0,193579

0,037473

54,0

28

1990

21,04

15.13

1,337677

0,337677

0,114026

56,1

29

1991

18,98

14.07

1,206294

0,206294

0,042557

58,1

30

1992

19,39

13.94

1,232782

0,232782

0,054188

60,1

31

1993

19,88

13.67

1,264039

0,264039

0,069717

62,1

32

1994

19,27

13.6

1,224836

0,224836

0,050551

64,2

33

1995

19,77

12.98

1,256622

0,256622

0,065855

66,2

34

1996

19,64

12.82

1,248782

0,248782

0,061892

68,2

35

1997

18,30

12.63

1,163647

0,163647

0,02678

70,2

36

1998

19,01

12.0

1,208519

0,208519

0,04348

72,3

37

1999

18,16

11.85

1,154535

0,154535

0,023881

74,3

38

2000

17,31

11.62

1,100339

0,100339

0,010068

76,3

39

2001

10,52

11.4

0,668627

-0,33137

0,109808

78,3

40

2002

11,62

11.29

0,738875

-0,26113

0,068186

80,4

41

2003

27,53

11.16

1,750371

0,750371

0,563056

82,4

42

2004

17,36

10.79

1,103755

0,103755

0,010765

84,4

43

2005

15,28

10.7

0,971286

-0,02871

0,000824

86,4

44

2006

13,94

10.52

0,886205

-0,1138

0,012949

88,5

45

2007

18,39

10.35

1,16921

0,16921

0,028632

90,5

46

2008

18,47

10.32

1,174031

0,174031

0,030287

92,5

47

2009

21,94

10.28

1,394893

0,394893

0,15594

94,5

48

2010

20,93

10.19

1,330261

0,330261

0,109072

96,6

49

2011

16,49

9.41

1,048421

0,048421

0,002345

98,6

Çoxillik qiyməti

15.73










3.317752



Əyriçay-Mənsəbin cəm inteqral əyrisi əvvəlki səifələrdə verilmişdir.

İllik axımın miqdar xüsusiyyətləri öz aralarında bir-biri ilə əlaqəlidir:

W=QT;


M=Q·103/F;

H=W·103/F;

Harada ki, T-ildə olan saniyələrin sayıdır; F-sutoplatıcının sahəsidir.

Hesablamaların nəticələri cədvəl 5.2-də verilmişdir.

Cədvəl 5.2

Çay-məntəqə

Sutop-layıcı-nın sahəsi, km2

Sutop-layıcı-nın orta hündürlüyüm

Su sərfi, m3/s

Axımın həcmi, m3

Axım modu-lu l/s·km2

Axım

əmsalı




Axım layı, mm

İllik axım-ın variasiya əmsalı

Müxtəlif təminatlı illik axım, %

50

75

95

Alazan(Qanıx) Əyriçayın tökül-düyü yerdən 1.7 km aşağı

11600

158.61

108.9

3.434

9.4

0.42

296

0.24

116

90

68

Balakənçay-Balakən

146

97

4.65

0.146

31.8

1.0

1002

0.36

4.4

3.3

2.6

Talaçay-Zaqatala

136

97

3.86

0.122

28.4

0.99

895

0.19

4

3.6

2.8

Hamamçay-İlisu

166

1150.10

1.3

0.041

7.8

0.70

246

0.24

1.3

1.1

0.85

Əyriçay-Başdaşağıl

92.0

1151.76

3.06

0.097

33.3

1.1

1049

0.24

3

2.5

2.1

Əyriçay-Mənsəb

1810

155.0

15.7

0.496

8.7

1.0

274

0.26

15.2

12.6

9.4

Çuxadurmaz -Mənsəbə yaxın

35

1070.20

0.86

0.027

24.6

0.98

775

0.39

0.8

0.6

0.38

Damarçik-Mənsəbə yaxın

35

1147.10

1.68

0.053

48

1.59

1512

0.29

1.6

1.28

0.85

Qaynar-Mənsəbə yaxın

18

1086.20

0.50

0.016

27.8

1.08

876

0.51

0.5

0.35

0.2

Əlicançay-Qayabaşı

483

253.0

5.72

0.227

14.9

0.72

469

0.26

5.5

4.6

3.8

Tikanlıçay-Tikanlı

120

2380

4.49

0.141

37.4

1.25

1178

0.68

3.3

3

2.9

Dəmiraparançay-Qəbələ

126

2430

4.89

0.154

38.8

1.23

1222

0.34

4.5

3.4

2.1

Axoxçay-Xanagah

66.4

1660

1.28

0.040

19.3

1.97

608

0.49

1.3

1

0.6

Girdimançay-Qaranohur

352

352.50

3.03

0.095

8.6

1.08

271

0.20

5.5

4.5

3.6

Qaraçay-Qəbələ

789

352

0.73

0.02

0.9

0.16

25.3

0.38

0.8

0.6

0.25

Kataloq: azeri -> reports-pdf -> national
azeri -> Kiiiittttaaaabb
azeri -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasinin m. FÜzuli adina əlyazmalar institutu
azeri -> Azərbaycan Tarixi Fənni Üzrə mtahan Suallarının Cavabları
national -> Azərbaycanın Böyük Qafqaz regionunda zəif dağ icmaları tərəfindən su və daşqınlar üzrə idarəetməyə iqlim dəyişikliyi risklərinin daxil edilməsi Layihəsi
azeri -> Nisa Surəsi 77-80
reports-pdf -> Böyük Qafqaz regionunda zəif dağ icmaları tərəfindən su və daşqınlar üzrə idarəetməyə iqlim dəyişikliyi risklərinin daxil edilməsi” Layihəsi
reports-pdf -> Məlumatlar haqqında hesabat
reports-pdf -> Böyük Qafqaz regionunda zəif dağ icmaları tərəfindən su və daşqınlar üzrə idarəetməyə iqlim dəyişikliyi risklərinin daxil edilməsi

Yüklə 221,74 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə