Bioekoloji Xüsusiyy ətləri Və Çoxaldılması



Yüklə 320,18 Kb.
Pdf görüntüsü
tarix29.05.2017
ölçüsü320,18 Kb.

АМЕА-nın Xəbərləri (biologiya və tibb elmləri), cild 69, №2, səh. 107-110 (2014) 

Abşeron Şəraitində Poroza Evkaliptinin (Eucalyptus  porosa Miq.)  

Bioekoloji Xüsusiyy

ətləri Və Çoxaldılması 

 

T.S. M

əmmədov, S.B. Bağırova* 

 

AMEA Dendrologiya İnstitutu, Mərdəkan qəsəbəsi, S.Yesenin küç., 89, Bakı AZ1044, Azərbaycan;  

*E-mail: samira.baqirova.2013@mail.ru 

 

M

əqalədə Poroza evkaliptinin (Eucalyptus  porosa Miq. ) toxumla cçoxaldılması, 1-3 illik bitkilərin to-

xum

larının cücərmə faizi, fenologiyası, dinamik inkişafı, çıçəkləmə və meyvə əmələ gətirmə biologiyası 

öyr

ənilmişdir. Ekoloji amillərə davamlılığının tədqiqində məlum olmuşdur ki,  Abşeronun torpaq-iq-

lim  şəraitinə  davamlı  bitkidir.  Abşeronda  yaşıllaşdırmada,  park  və  bağlarda    tək  əkinlərdə, bataq-

lıqların qurudulmasında istifadəsi məqsədyönlüdür. 

 

Acar sözl

ər: Poroza evkalipti, dinamik inkişaf, fenologiya, stratifikasiya, morfologiya, davamlılıq 

 

 

GİRİŞ 

 

Son ill


ərdə  respublikamızda  yenidənqurma, 

abad


laşdırma işlərində, yeni salınan park və bağla-

r

ın  yaşıllaşdırılmasında  dünya  florasından  gətiril-



miş bəzək bitkilərindən istifadə mühüm əhəmiyyət 

k

əsb edir. Dənizkənarı ərazilərdə yaşıllıqların salın-



masında, burada olan bataqlıqların qurudulmasında 

əsasən  Evkalipt cinsinə  aid bəzi növlərdən  çox 

geniş istifadə olunur.  

 

 



 

Şəkil. Eucalyptus  porosa Miq. 

 

Bu m



əqsədlə Aralıq dənizi ölkələrinin florasın-

da geniş yayılmış Poroza evkalipti növünün çiçəyi-

nin, ç

ətirinin dekorativliyinə görə Abşeronda, eləcə 



d

ə  respublikamızın  bəzi  rayonlarında  yaşıllaşdır-

mada istifad

əsi məqsədi ilə 2011-ci ildə Barselona 

Botanika  bağından  (İspaniya)  alınmış  toxumların 

bioekoloji xüsusiyy

ətləri və çoxaldılması istiqamə-

tind


ə tədqiqat işi aparılmışdır.  

Tədqiq etdiyimiz  Poroza evkalipti (Eucalyptus  



porosa    Miq.  (Myrtaceae  Eucalyptus  porosa  Miq. 

Ned. Kruidk. Arch. iv. (1859) 131.)) - 

Mərsin (Myr-

taceae  R.Br.) 

fəsiləsinin  Evkalipt  (Eucalyptus  L. 

Herit.) 

cinsinə  aiddir.  Mərsin  fəsiləsinə  140  cins 

(fеyхoа, mərsin, еvkаlipt və s.), 3000 növ dахildir.  

 

 



MATERİAL VƏ METODLAR 

 

T

ədqiqat apardığımız Eucalyptus  porosa Miq. 



–  Poroza evkalipti h

əmişəyaşıl, çoxillik ağac olub, 

v

ətəni Avstraliyadır. Aralıq dənizi sahillərində olan 



ərazilərdə geniş şəraitdə əkilib becərilir. Vətənində 

hündürlüyü  15-18  m-

ə  çatır.  Gövdəsinin  qabığı 

boz-qonur r

əngli,  sıx  çətirli  ağacdır  (Məmmədov, 

Ağamirov, 2000). 

Poroza evkaliptinin  toxumla  ç

oxaldılması 

m

əqsədi ilə toxumlar yazda və payızda səpilmişdır 



(M

əmmədov,  2001). Payız mövsümündə toxumlar 

sah

əyə səpilənə qədər laboratoriya şəraitində torflu 



qutucuqlarda  saxlanılmış,  noyabr  ayının  2-ci on-

günlüyünd

ə (istixna şəraitində) torpağa səpilmişdir. 

Torpa


ğın  tərkibi  yarpaq  çürüntüsü,  bağ  torpağı, 

torf, qum 

qarışığından ibarət olmaqla 2:2:1:1 nisbə-

tind


ə  hazırlanmışdır.  1m

2

 sah



əyə  380-470  ədəd 

toxum s


əpilmişdir.  Bitkinin qida sahəsi  1,5x  2 m, 

toxumun s

əpin dərinliyi isə  5-7  mm olmuşdur. 

Birinci il 

əkinə qulluq edərkən suvarma 16-18 dəfə 

aparılmış, alaqlar təmizlənmiş və torpaq yumşaldıl-

m

ışdır.  Sonrakı  aylarda  suvarılma  azaldılmışdır. 



M

ərdəkan dendrarisində  şirin  su  və  ya kanal suyu 

il

ə  5-7 gündən bir sahə  200-300  q kemir unversal 



qarışığı  ilə  suvarılmışdır.  Yay  mövsümündə  bit-

kil


ərin  dibləri  vaxtaşırı  yumşaldılmış,  alaqdan  tə-

mizl


ənmiş,  torpağın  üst  qatı  3-5  sm  qalınlığında 

torpaq v


ə  torfla  örtülmüşdür.  Evkalipt bitkisinin 

əkildiyi sahə bütünlüklə meneral maddələrlə təmin 

edilmiş, növbəti ildə 1 m

2

 sah



əyə  40 q heyvan pe-

yini, 15-25  q kalium duzu v

ə  30-60  q superfosfat 

107 


Abşeron Şəraitində Poroza Evkaliptinin 

gübr


əsi  su ilə qarışdırılıb məhlul halında verilmiş-

dir. 


Sonrakı illərdə alaqdan təmizlənmə və torpağın 

yumşaldılması 3-4 dəfəyə endirilmişdir. 

Poroz

a evkaliptinin toxumlarından ilkin cücər-



til

ər 15-20 gün ərzində görünməyə başlayır. Poroza 

evkaliptind

ə  tumurcuğun  şişməsi  aprel  ayının  1-ci 

ongünlüyünd

ə  müşahidə  olunmuşdur.  Yarpaqlama 

may ayının 3-cü ongünlüyündə başlamışdır. Mərdə-

kan dendrarisind

ə  poroza evkaliptinin birillik 

yarpaqlarının  uzunluğu  3,2-4,8  sm, eni isə  1,9-2,4 

sm-

ə çatmışdır. 1-ci il yarpağının sayı 14 ədəd, 2-ci 



il 23 

ədəd, 3-cü il 39 ədəd  olmuşdur.  Yarpaqları 

əyilmiş formada, tünd və ya açıq-yaşıl rənglidir. 

Yetkin  evkalipt  ağaclarının  çiçəkləməsi iyun 

ayının 1-ci ongünlüyündən başlayıb, avqust ayının 

1-ci ongünlüyün

ədək davam etmişdir. 

Bitkil


ərin ontonogezdə  bu faza mühüm əhə-

miyy


ət kəsb  edir.  İntroduksiya  olunan  bitkilərin 

çiç


əkləmə  fazasına  daxil  olmasını  introduksiyanın 

nailiyy


əti hesab etmək olar və  o,  bitkinin  inkişa-

fının  əsas  bioloji  meyarlarından  biridir.  İlk  çıçək-

l

əmə müddəti eyni zamanda introduksiya məntəqə-



sinin iqlim xüsusiyy

ətləri ilə də əlaqəli olaraq izah 

olunmalıdır (Банникова, Хведынич1981). Tədqi-

qat zamanı yaşlı nüsxələr üzərində də müşahidələr 

aparılmışdır. Məlum olmuşdur ki, poroza evkalipti 

4-

5  yaşında  ilk  çiçəkləmə  fazasına  daxil  olur.  Bu 



müdd

ətdə  çiçəkləmə  tək-tək  müşahidə  olunur. 

Qeyd etm

ək  lazımdır  ki,  3-5  yaşlı  bitkiləri bir 

yerd

ən başqa yerə köçürdükdə birinci ildə çiçəklə-



mir, ikinci ild

ə kütləvi çiçəkləmə müşahidə olunsa 

da, meyv

əvermə zəif olur və ya heç olmur. Poroza 

evkaliptinin Abşeron şəraitində kütləvi çiçəkləməsi 

5  yaşından  sonra  iyun  ayından  başlayaraq,  iyul 

ayının 3-cü ongunlüyünədək davam etmişdir. 

6  yaşından  sonra  meyvələri  avqust-sentyabr 

aylarında  yetişir  və  hər il toxum verir. Poroza 

evkaliptinin meyv

əsinin uzunluğu 4 mm, eni 2 mm, 

diametri is

ə  1,8-4 mm olçüdə  olub,  açıq  qəhvəyi 

r

əngdə,  qutucuq  formasındadır  (Məmmədov,  



2002). 1-3 illik poroza evkalipti üz

ərində müşahidə 

apardıqda boy artımının gedişatına əsasən müəyyən 

olundu ki, ilk ill

ərdə  boy  artımı  38+3  sm  olmuş, 

ömrünün ikinci ilind

ə  bitkinin  boy  artımı  prosesi 

dinamık olaraq yüksəlmiş 61+2 smüçüncü ildə isə 

inkşaf 76+1 sm-ə çatmışdır. 3 illik bitkinin ümumi 

boy artımı 175 sm olmuş və müəyyən eilmişdir ki, 

bitki ikinci ild

ə daha yaxşı inkişaf edir. 

Abşeron şəraitində 12 yaşlı poroza evkaliptinin 

hündürlüyü 7-10 m-

ə qədər olmuşdur. Müşahidələr 

n

əticəsində müəyyən olundu ki, Abşeron şəraitində 



po

roza  evkalipti  yaxşı  böyüyür  və  hər il illik 

normal  boy  artımı  verir.  Böyümə  əsasən  yayın 

ortalarına qədər davam edir. Maksimum boy artımı 

iyunda  müşahidə  olunur  ki,  bu  illik  boy  artımının 

60-70%-ni t

əşkil  edir,  sonrakı  dövrdə  uzununa 

böyüm


ə nisbətən zəifləyir və dayanır (Məmmədov

2010). M


ərdəkan Dendrarisində poroza evkaliptinin 

vegetasiya dövru 190 gün

ə qədər davam edir. Yay 

ərzində böyüyən budaqlar oduncaqlaşır.   

 

C

ədvəl 1. Paroza evkaliptinin yarpaqlarının morfoloji göstəriciləri

 

Yarpaqların sayı (ədəd) 

Yarpaqların ölçüsü (sm) 

1 il 

2 il 

3 il 

uzunluğu 

eni 

14 


23 

39 


3,2-4,8 

1,9-2,4 


 

C

ədvəl 2. Paroza evkaliptinin fenoloji inkişaf fazası 

Tumurcuqların 

şişməsi 

Yarpaq

ların 

açılması 

Çiç

əkləmə 

Çiç

əkləmənin 

müdd

əti (gün) 

Meyv

ələrin 

yetişməsi 

başlanğıcı 

kütl

əvi 

qurtarması 

11.IV+2 


23.V+3 

9.VI+2 


28.VI+3 

4.VII+2 


25 

8.XI+2 


 

 

 



İllər 

Hündürlük (sm) 

 

 

Qrafik 1. 1-3 illik po

roza evkaliptinin boy artımı 

108 


Məmmədov və Bağırova 

C

ədvəl 3. Mərdəkan dendrarisində Poroza evkaliptinin illik  boy göstəriciləri (sm.) (orta nəticələr)

 

Hündürlük (sm) 

İllik boy inkişafı - Boyümənin tarixi 

Böyüm

ənin davam etdiyi  

müdd

ət (gün) 

İllik boy artımı (sm) 

başlanması 

sonu 

14.IV+2 



3.X+2 

169+1,4 


60,0+0.71 

 

 



Abşeronun torpaq-iqlim şəraitinə uyğun olaraq 

1-3 illik po

roza  evkaliptinin  köklərinin  torpaqda 

yer


ləşmə  xüsusiyyətləri  və  morfologiyasını  öyrə-

nərkən, 2 illik bitkinin kök sistemi torpaqdan qazı-

lıb  çıxarılmış,  yan  köklər  sayılmış,  məlum  olmuş-

dur ki, kök sistemi

nin uzunluğu 25 sm-ə çatır.   

Üç

illik bitkinin əsas kökünün uzunluğu 35 sm, 



1-

ci dərəcəli yan köklərin sayı 8 ədəd, uzunluğu isə 

26-28 sm, kök 

boğazının  diametri  0,7-1,0 sm 

olmuşdur.  2-cı    dərəcəli  yan  köklərin  sayı  isə  12 

ədəd,  uzunluğu  10  sm-ə  çataraq,  əsasən  torpağın 

qida maddələri ilə zəngin olan qatında yayılmışdır. 

Qeyd etmək lazımdır ki, kök sistemi formalaşdıqca 

bitkinin  yerüstü  hissəsinin  intensiv  böyüməsi 

müşahidə olunur (Колесников,1971). 

T

ədqiq olunan poroza evkaliptində  mil kök 



sisteminin  olması  Abşeronun  quru  subtropik  iqlim 

şəraiti  üçün  əlverişlidir.  Belə  ki, kök dərinə  işlə-

dikc

ə aşağı qatlarda yeraltı sulardan daha səmərəli 



istifad

ə  edir,  dıgər tərəfdən  isə  kökün dərinə  işlə-

m

əsi  yetkin  bitiklərin  yaşıllaşdırma  məqsədi ilə 



köçürülm

əsinə maneçilik törədir. Odur ki, mil kök 

sistemin

ə  malik  olan bitkilərin  2-3  yaşdan  gec  ol-

maya

raq  lazımi  sahəyə  köçürülməsi məqsədyön-



lüdür.  

T

ədqiqat  zamanı  poroza  evkaliptinin  mühit 



amill

ərinə  davamlılığı  da  öyrənilmişdir.  2013-cü 

ild

ə  havanın  hərarətinin  -6ºС-yə  düşməsi poroza 



evkaliptin

ə  də  təsirsiz  ötüşməmişdir. 1-3 illik 

bitkil

ərin 17,5%-i kök boğazına qədər məhf olmuş-



dur.  Mart-

aprel  aylarında  qurumuş  və  zədələnmiş 

gövd

ələr kəsildikdə may ayının 2-ci ongünlüyündə 



t

əzə  pöhrələr  əmələ  gəlmiş,  lakin  həmin ildə  də 

çiç

ək açmamışdır.  1-ci vegetasiya ilinin sonunda 



pöhr

ələrdən  əmələ  gəlmiş  zoğların  uzunluğu  80-

110 sm-

ə  çatmışdır.  Cari ildə  Abşeronda  sərt 



şaxtalar  müşahidə  edilmədiyi halda da (-8-12ºC) 

poroza evkalipti il

ə  yanaşı  digər növlər də  kütləvi 

quruma


sı  müşahidə  edilmişdir. Buna səbəb 

yağıntının miqdarının kəskin azalması, bitkiyə tələb 

olunan nisbi rütub

ətin çatışmaması olmuşdur.  

Poroza  evkalipti  Abşeronda yay mövsümunü 

yaxşı  keçirir,  +34ºС,  +36ºС  temperatura  davamlı-

dırlar. Rütubətsevən bitki olduğundan çavan növləri 

(3-5 illik) 

əsasən isti yayda günaşırı suvarılmalıdır.  

Statistik m

əlumatlara görə  poroza evkalipti 

yaşıllaşdırmada  istifadə  edilməklə  yanaşı,  sənaye-

nin müxt

əlif sahələrində də yararlıdır. Yarpaqların-

dakı  efir  yağının  tərkibində  olan  45-60%-ə  qədər 

sineoldan farmakologiya sah

əsində, nəfəs yollarının 

t

əmizlənməsində, allergiyada, antiseptik güclənmə-



d

ə  geniş  istifadə  olunur. Evkalipt yarpaqlarından 

alınmış  məhlulda  tünd  yaşıl  rəngli, 70%-ə  qədər 

efir  yağları  vardır  ki,  ondan  yuxarı  nəfəs  yolları 

üçün sakitl

əşdirici  və  inqalyasiyaedici dərmanlar 

hazırlanır.  

 

 

NƏTİCƏ 

  

T

ədqiqat zamanı məlum olmuşdur ki,  poroza 



evkalipti 

Abşeronun torpaq-iqlim şəraitinə davamlı 

bitkidir,  torpaq-

iqlim şəraitindən asılı olaraq böyü-

m

ə və inkişaf  fazalarında öz vətəni ilə müqaisədə 



f

ərqli  əlamətləri  əks etdirir.  Temperaturun kəskin 

d

əyişilməsinə  az dözümlüdür. Abşeronda  yaşıllaş-



dırmada, park və bağlarda  tək əkinlərdə, bataqlıq-

ların qurudulmasında istifadəsi məqsədyönlüdür.

 

 

 

ƏDƏBİYYAT  

 

M

əmmədov  T.S.,  Ağamirov  Ü.M.  (2000) 

Evkaliptin bioekoloji xüsusiyy

əti və  onun 

yaşıllaşdırmada 

əhəmiyyəti. 

“Bitkil

ərin 

introduksiyası  və  iqlimləşdirilməsi” AMEA 

M

ərdəkan dendrarisinin elmi əsərləri, 1: 35-41. 

M

əmmədov  T.S.  (2001)  Abşeron  şəraitində 

evkaliptin ç

oxaldılması. “Bitkilərin introduksiyası 

v

ə 

iqliml

əşdirilməsi” AMEA Mərdəkan 

dendrarisinin elmi 

əsərləri, 2: 11-17. 

M

əmmədov T.S.  (2002)  Abşeronda  yaşıllaşdır-

mada istifad

ə olunan bəzi ağac və kol bitkilərinin 

bioloji xüsusiyy

ətləri. Bakı: Elm, 222 s. 

M

əmmədov  T.S.  (2010)  Abşeronun  ağac  və  kol-

ları. Bakı: Elm və təhsil: 468 s.  



Колесников  В.А.  (1971)  Методы  изучения 

корневой  системы  древесных  растений  М.: 

Лесная промыш.: 152 с. 

Банникова В.П., Хведынич О.Ф. (1981) Осноы 

эмбриологии  растений.  Киев:  Наука  думка: 

164 с. 

 

 



 

 

 

109 


Abşeron Şəraitində Poroza Evkaliptinin 

 

Биоэкологические Особенности и Размножение Эвкалипта Пороза (Eucalyptus  porosa Miq.)  в 

Условиях Апшерона  

 

Т.С. Мaмeдов, С.Б. Багирова  

 

Институт дендрологии НАНА 

 

В  статье  изучено  размножение  эвкалипта  пороза  (Eucalyptus    porosa  Miq.)  семенами,  процент 

пророста  семян  1-3-летних  растений,    фенология,  динамика  развития,  биология  цветения  и 

образование плода. В результате исследования устойчивости к экологическим факторам выявлено, 

что растение является устойчивым к почвенно-климатическим факторам Апшерона. Целесообразно 

его  использование  для  озеленения  Апшерона,  единичных  посевов  парков  и  садов,  для  осушения

 

болот.     



 

Ключевые слова: Эвкалипт пороза, динамичное развитие, фенология, стратификация, морфология, 

устойчивость  

 

 

Dynamics of Growth and Development of Eucalyptus porosa Miq. in Absheron Conditions  

 

T.S.

 

Mammadov, S.B. Bagirova 

 

Institute of Dendrology, ANAS   

 

Propopgation of Eucalyptus  porosa  from seeds, percentage of seed germination in 1-3 year old plants, 



phenology, dynamics of development, flowering and fruit formation have been studied. The studied species 

was resistant to soil and climatic factors of Absheron.  It is advisable to use it for landscaping Absheron, 

single sowing in parks and gardens and draining swamps. 

 

Key words: Eucalyptus porosa, dynamic developments, phenology, stratification, morphology, stability  



 

110 

Document Outline

  • Tədqiq etdiyimiz  Poroza evkalipti (Eucalyptus  porosa  Miq. (Myrtaceae Eucalyptus porosa Miq. Ned. Kruidk. Arch. iv. (1859) 131.)) - Mərsin (Myrtaceae R.Br.) fəsiləsinin Evkalipt (Eucalyptus L. Herit.) cinsinə aiddir. Mərsin fəsiləsinə 140 cins (fе...
    • 6 yaşından sonra meyvələri  avqust-sentyabr aylarında yetişir və hər il toxum verir. Poroza evkaliptinin meyvəsinin uzunluğu 4 mm, eni 2 mm, diametri isə 1,8-4 mm olçüdə olub, açıq qəhvəyi rəngdə, qutucuq formasındadır (Məmmədov,  2002). 1-3 illik po...
    • Qrafik 1. 1-3 illik poroza evkaliptinin boy artımı
  • Yarpaqların sayı (ədəd)
    • Çiçəkləmə

Каталог: uploads -> journal
journal -> Virtuoz Cərrah, Görkəmli Dövlət Və Elm Xadimi
journal -> Амеа-nın Xəbərləri (biologiya və tibb elmləri), cild 69, №1, səh. 146-147 (2014)
journal -> Akademik Cəmil Əliyev – 70 DÜnya şÖHRƏTLİ azərbaycan aliMİ
journal -> 29 aprel 2016-ci IL tarixdə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Ümumi yığıncağında “Azərbay- can Respublikasının Nizami Gəncəvi adına Qızıl medal”ı və amea-nın görkəmli alimlərin adlarını daşıyan mükafatların təqdimetmə mərasimi
journal -> H. F. Əliyeva 1, Ə.Ü. Abduləzimova
journal -> Azərbaycanda Xına Bitkisinin Qapalı Şəraitdə Becərilməsi Və İqtisadi Səmərəsi
journal -> Respirator Distress Sindromu Olan Vaxtından Əvvəl Doğulan Uşaqlarda Endotel Funksiyasının Qiymətləndirilməsi
journal -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasinin məruzəLƏRİ, 2014, LXX ciLD, №1 MƏruzəLƏR ▬◄►▬ reports ▬◄►▬ доклады 1
journal -> B Genoma Malik Thinopyrum bessarabicum Yabanı Buğda Otu Növünün Xromosomlarının İdentifikasiyası Üçün Spesifik rapd markerlərin
journal -> Erkən Postnatal Ontogenez Və Təcrübi Hipoksiya Zamanı Qanda Qlükoza Homeostazı E. C. Mehbalıyeva

Yüklə 320,18 Kb.

Dostları ilə paylaş:




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə