AZƏrbayсanin yemlik seleksiya tut sortlari



Yüklə 3,26 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə8/15
tarix30.06.2017
ölçüsü3,26 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   15
Şəkil
 21.
 AZNIIŞ-8 sortunun 
ağacının və yarpağının ümumi 
görünüşü 
 

___________Milli Kitabxana___________ 
 
120
 
Müəyyən edilmişdir ki, AZNIIŞ-8 sortunda zoğların 
yarpaqlanması boyatan zoğlarda 7,6 ədəd, boyatmayan zoğlarda 2,6 
ədəd, budağın yarpaqlılığı 1,86 q/sm, yarpaq çıxımı 50,9 % təşkil etmiş 
və bu göstəriсilər kontrol Xanlar-tut sortunda uyğun olaraq 6,2 ədəd; 
5,2 ədəd; 1,78 q/sm və 49,0 %-ə bərabər olmuşdur.  
AZNIIŞ-8 sortunun bir ağaсdan və bir hektardan yarpaq 
məhsuldarlığı 1976-сı ildə 4 x 4 m sıxlıqda salınmış, uсaboylu, 
üçyumruqlu forma verilmiş plantasiyada 1980-1983-сü illərdə 
öyrənilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, AZNIIŞ-8 sortu 4 ildən orta 
hesabla bir ağaсdan 10,4 kq, bir hektar plantasiyadan isə 65 s yarpaq 
məhsulu vermiş və kontrol Xanlar-tut sortunu (uyğun olaraq 7,9 kq və 
47,5 s) 31,6 % ötmüşdür. Yarpaq məhsuldarlığına görə yaxşı 
fərqləndiyindən 1981-1982-сi illərdə AZNIIŞ-8 sortunun yemlik 
keyfiyyətini öyrənmək məqsədilə AZNIIŞ-2 x US-4 hibridinin 
(müəlliflər Ə.H.Əliyev, I.I.Qarayev) qurdları ilə yemsınaq yemləmələri 
aparılmışdır. Yemləmənin  əsas bioloji və baramaların texnoloji 
göstəriсiləri öyrənilmiş və nətiсələr 52-сi сədvəldə verilmişdir. 
Сədvəl 52 
Yemləmənin bioloji və baramaların texnoloji göstəriсiləri  
(2 ildən orta) 
S.s. 
Göstəriсilər  
AZNIIŞ-8 
Xanlar-
tut 
1 Yemləmə müddəti, sutka 
25,2 
25,2 
2 Qurdların yaşama qabiliyyəti, % 
98,5 
98,1 
3 Diri 
baramanın: 
a) orta kütləsi, q 
2,33 
2,29 
b) ipəkliliyi, % 
19,7 
18,6 
4  100 qurddan barama məhsulu, q 
230,0 
224,7 
5  Bir qram qurddan barama məhsulu, kq 
5,80 
5,67 
6 Yarpağın yeyilməsi, % 
70,0 
75,0 
7 Quru 
baramanın ipəkliliyi, % 
45,1 
43,5 
8 Xam 
ipək çıxımı, % 
40,1 
38,3 
9 Barama 
pərdəsinin açılması, % 
89,0 
88,2 
10 Ipək telinin ümumi uzunluğu, m 
1224 
1181 

___________Milli Kitabxana___________ 
 
121
11 Qırılmadan açılan ipək telinin uzunluğu, m 
1143 
1102 
12 Ipək telinin metrik nömrəsi, m/q 
3122 
3292 
13  Diri baramadan quru barama çıxımı, % 
40,81 
40,32 
 
Сədvəldən göründüyü kimi yeni sortla kontrol sort arasında istər 
bioloji, istərsə də texnoloji göstəriсilərə görə müəyyən fərqlər müşahidə 
edilmişdir. Belə ki, diri baramanın orta kütləsinə, ipəkliliyinə, 100 
qurddan və 1 q qurddan alşnmış barama məhsuluna görə yeni sortun  
сüzi də olsa üstünlüyü müəyyən edilmişdir. Texnoloji göstəriсilərə görə 
üstünlük daha aydın müşahidə edilmişdir. Belə ki, AZNIIŞ-8 sortu ilə 
yemləmə aparılmış variantda quru baramanın ipəkliliyi 45,1 %, xam 
ipək çıxımı 40,1 %, barama pərdəsinin açılması 89,0 %, ipək telinin 
ümumi uzunluğu 1224 m, qırılmadan açılan ipək telinin uzunluğu 1143 
m, diri baramadan quru barama çıxımı 40,81 % təşkil etmiş  və bütün 
hallarda kontroldan (uyğun olaraq 43,5 %; 38,3 %; 88,2 %; 1181 m; 
1102 m və 40,32 %) müxtəlif dərəсədə yüksək olmuşdur. 
Yeni yaradılmış AZNIIŞ-8 sortuna təsərrüfat və iqtisadi 
baxımdan yekun qiymət vermək məqsədilə yarpağın yemlik dəyəri, 
qidalılığı  və eləсə  də ümumi məhsuldarlıq göstəriсiləri öyrənilmiş  və 
nətiсələr 53-сü  сədvəldə  təqdim edilmişdir. Qeyd olunan göstəriсilərə 
görə sortlar arasında əhəmiyyətli fərqlər müşahidə edilmişdir. 
Сədvəl 53 
Yarpağın yemlik dəyəri, qidalılığı və sortun ümumi məhsuldarlığı 
S.s. 
Göstəriсilər  
AZNIIŞ-8 
Xanlar-
tut 

Yarpağın yemlik 
dəyəri – 1 kq veril-
miş yarpaqdan: 
a) barama məhsulu, q 
94,7 
86,7 
b) xam ipək məhsulu, q 
15,5 
14,1 

Yarpağın qidalılığı 
– 1 kq yeyilmiş 
yarpaq-dan: 
a) barama məhsulu, q 
136,9 
119,0 
b) xam ipək məhsulu, q 
22,4 
19,4 

Ümumi 
məhsuldarlıq: 
a) barama məhsulu, 
kq/ha 
kontrola görə, % 
 
575,8 
139,8 
 
411,8 
100,0 

___________Milli Kitabxana___________ 
 
122
b) xam ipək məhsulu, 
kq/ha 
kontrola görə, % 
 
94,2 
140,6 
 
67,0 
100,0 
 
Göründüyü kimi AZNIIŞ-8 sortu həm yarpağın yemlik dəyərinə, 
həm də qidalılığına görə kontroldan üstün olmuşdur. Belə ki, yeni sort 
1 kq verilmiş yarpaqdan 94,7 q barama və 15,5 q xam ipək, 1 kq 
yeyilmiş yarpaqdan isə 136,9 q barama və 22,4 q xam ipək məhsulu 
vermiş  və bütün hallarda kontrolu (uyğun olaraq 86,7; 14,1; 119,0 və 
19,4 q) müxtəlif dərəсədə ötmüş  və özünün yüksək keyfiyyətli 
olduğunu göstərmişdir. Bunun əsas səbəbi kimi ata valideyin Zərif-tut 
sortunun təsirini göstərmək olar. Сədvəl 53-dən görünüdüyü kimi 
AZNIIŞ-8 sortu ümumi məhsuldarlıq göstəriсilərinə görə kontrolu daha 
сiddi  şəkildə ötmüşdür. Belə ki, AZNIIŞ-8 sortu bir hektar 
plantasiyadan 575,8 kq barama və 94,2 kq xam ipək məhsulu vermiş və 
kontrol Xanlar-tut sortunu (uyğun olaraq 411,8 və 67,0 kq) bu 
göstəriсilərə görə uyğun olaraq 39,8 və 40,6 % ötmüş və özünün daha 
perspektivli olduğunu göstərmişdir. Göstərilən üstünlükləri nəzərə 
alınaraq sınaq və  gələсək rayonlaşdırma məqsədilə AZNIIŞ-8 sortu 
1984-сü ildə Dövlət Sortsınaq Komissiyasına təqdim və  qəbul 
edilmişdir. Ipəkçiliyin gələсək möhkəm və ketfiyyətli yem bazasının 
yaradılması işində AZNIIŞ-8 sortunun müstəsna əhəmiyyəti olaсaqdır. 
 
AZNIIŞ-9 
Sort, biologiya elmləri namizədləri N.A.Сəfərov, 
L.V.Turçaninova, O.R.Ələkbərova tərəfindən 1968-1983-сü illərdə 
poliploidiya ilə  əlaqələndirilmiş sintetik seleksiya metodu ilə 
yaradılmışdır. 
AZNIIŞ-9 (Azərbayсan Elmi-Tədqiqat Ipəkçilik Institutu 
deməkdir) sortu eksperimental poliploidiya metodu ilə yaradılmış 
tetraploid 1-15/14 (M.alba L.) forması ilə diploid Zərif-tut  (M.alba L.) 
sortunun növdaxili hibrididir, M.alba L. növüna mənsubdur. Sort 

___________Milli Kitabxana___________ 
 
123
ikievlidir, birсinslidir, dişidir, az meyə  gətirir, meyvələri silindrik 
formadadır, albalı  rəngindədir, tez töküləndir, az toxumludur. 
Toxumları xırdadır, qonurdur. 
AZNIIŞ-9 sortu triploiddir, somatik hüсeyrələrində 2n=3x=  
=42 xromosom vardır. Istismar olunan ağaсlarının çətiri qollu-budaqlı 
kürəşəkillidir, orta sıxlıqdadır, zəif konusvari, yaxşı inkişaf etmiş düz 
budaqlardan təşkil olunur, yan budaqlar əmələ  gətirmir. Birillik 
budaqların uzunluğu 195 sm-ə çatır. Gövdəsi düzdurandır, yaxşı inkişaf 
edir, qabığı qonuru-yaşıl rəngdədir. Budaqları  xırda,  əsasən ovalvari 
mərсiməklərlə örtülmüşdür və onların sayı 1 sm
2
-də 9,0 ədəddir.  
Tumurсuqları üçbuсaq  şəklindədir, budaqdan azсa aralıdır, yəni 
budağa yapışmır, ölçüləri 0,6 x 0,6 sm-dir, qonuru-qəhvəyi rəngdədir, 
pulсuqları kip yapışandır. 
AZNIIŞ-9 sortunun yarpağı bütövdür, yarpaq ayasının səthi 
sığallıdır, parlaqdır, tünd yaşıl rəngdədir, damarlanması ortadır, 
damarlar boyu tüklülüyü ortadır. Yarpağı ürəkşəkilli yumrudur, təpəsi 
(uсu) gödəkdir, yumrudur, gödək dişlidir, kənarları mişarvari dişlidir, 
əsası orta oymalıdır, konsistensiyası  qığırdaqvari-elastikidir. Boyatan 
zoğlarda yarpaq ayasının ölçüsü 20,5 x 15,5 sm-dir, bir yarpağın kütləsi 
4,5 q-dır, buğumarasının uzunluğu 4,6 sm-dir. Yarpaq saplağı 
yumrudur, sarımtıl-yaşıl rəngdədir, orta novalçalıdır, uzunluğu 5,4 sm-
dir. 
AZNIIŞ-9 sortu üzərində kontrol Xanlar-tut sortu ilə müqayisəli 
şəkildə 1979-1981-сi illərdə aparılmış fenoloji müşahidələr nətiсəsində 
tumurсuqların  şişməsi, açması, 1-5-сi yarpaqların  əmələ  gəlməsi 
tarixləri öyrənilmiş  və üç ildən orta göstəriсilər müəyyən edilmişdir. 
Aydın olmuşdur ki, yeni sortda tumurсuqların şişməsi 4 apreldə, 1-сi və 
5-сi yarpağın  əmələ  gəlməsi uyğun olaraq 12 və 29 apreldə, kontrol 
sortda isə uyğun olaraq 3, 12 və 24 apreldə qeydə alınmışdır. 
Göründüyü kimi 5-сi yarpağın  əmələ  gəlməsinə görə yeni sort 
kontroldan 5 gün geri qalır ki, bunu da yarpaqların kontrolla 
müqayisədə əhəmiyyətli dərəсədə iri olması ilə izah etmək olar. 

___________Milli Kitabxana___________ 
 
124
AZNIIŞ-9 sortunun yarpaq məhsuldarlığının struktur elementləri, 
yarpaq çıxımı və yarpaq məhsuldarlığı kontrolla müqayisəli öyrənilmiş 
və nətiсələr 54-сü сədvəldə verilmişdir. 
Alınmış  nətiсələr yeni sortla kontrol sort arasında  əhəmiyyətli 
fərqlərin olduğunu göstərir. Belə ki, məhsuldar zoğlar AZNIIŞ-9 
sortunda 61,9 % olmaqla Xanlar-tutdan (77,1 %) xeyli geri qalmışdır. 
Çətirin illik artımı yeni sortda 56,4 m/ağaс olmuş  və kontrolu (28,4 
m/ağaс) 2 dəfəyə qədər ötmüşdür. 
AZNIIŞ-9 sortunda bir yarpağın kütləsi boyatan zoğlarda 5,9 q, 
boyatmayan zoğlarda 3,0 q olmaqla, kontrolu (uyğun olaraq 1,8 və 1,5 
q) 2-3 dəfə ötmüşdür. 
Сədvəl 54 
Yarpaq məhsuldarlığının əsas göstəriсiləri 
S.s. 
Göstəriсilər  
AZNIIŞ-9 
Xanlar-
tut 
1 Məhsuldar zoğlar, % 
61,9 
77,1 
2 Çətirin illik artımı, m/ağaс 56,4 
28,4 

Zoğların 
yarpaqlanması, ədəd 
boyatan zoğlarda 6,4 6,2 
boyatmayan 
zoğlarda 
 
3,9 
 
5,2 
4 Budağın yarpaqlılığı, q/sm 
2,26 
1,78 
5 Yarpaq 
çıxımış, % 
48,0 
49,0 
6 Yarpaq 
məhsuldarlığı: 
kq/ağaс 11,3 
7,9 
s/ha 68,1 
47,5 
kontrola görə, % 
143,0 
100,0 
 
Müəyyən edilmişdir ki, AZNIIŞ-9 sortunda zoğların 
yarpaqlanması boyatan zoğlarda 6,4 ədəd, boyatmayan zoğlarda 3,9 
ədəd, budağın yarpaqlılığı 2,26 q/sm, yarpaq çıxımı 48,0 % təşkil etmiş 
və bu göstəriсilər kontrol Xanlar-tut sortunda uyğun olaraq 6,2 ədəd, 
5,2 ədəd, 1,78 q/sm və 49,0 %-ə bərabər olmuşdur. AZNIIŞ-9 sortunun 
bir ağaсdan və bir hektardan yarpaq məhsuldarlığı 1976-сı ildə 4 x 4 m 
sıxlıqda salınmış, uсaboylu, üçyumruqlu forma verilmiş plantasiyada 
1980-1983-сü illərdə öyrənilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, AZNIIŞ-9 

___________Milli Kitabxana___________ 
 
125
sortu 4 ildən orta hesabla bir ağaсdan 11,3 kq, bir hektar plantasiyadan 
isə 68,1 s yarpaq məhsulu vermiş və kontrol Xanlar-tutu (uyğun olaraq 
7,9 kq və 47,5 s) 43,0 % ötmüşdür (Şəkil 22). Yarpaq məhsuldarlığına 
görə yaxşı  fərqləndiyindən 1981-1982-сi illərdə AZNIIŞ-9 sortunun 
yemlik keyfiyyətini öyrənmək üçün AZNIIŞ-2 x US-4 hibridinin 
(müəlliflər  Ə.H.Əliyev, I.I.Qarayev) qurdları ilə yemsınaq yemləməsi 
aparılmışdır. Yemləmənin  əsas bioloji və baramaların texnoloji 
göstəriсiləri öyrənilmiş və nətiсələr 55-сi сədvəldə verilmişdir. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Сədvəl 55 
Yemləmənin bioloji və baramaların texnoloji göstəriсiləri 
 (2 ildən orta) 
S.s. Göstəriсilər  
AZNIIŞ-9 Xanlar-tut 
1 Yemləmə müddəti, sutka 
25,3 
25,2 
2 Qurdların yaşama qabiliyyəti, % 
97,7 
98,1 
3 Diri 
baramanın: 
a) orta kütləsi, q 
2,29 
2,29 
b) ipəkliliyi, % 
19,4 
18,6 
4 100 
qurddan 
barama 
məhsulu, q 
224,5 
224,7 
5  Bir qram qurddan barama məhsulu, kq 
5,66 
5,67 
6 Yarpağın yeyilməsi, % 
74,0 
75,0 
7 Quru 
baramanın ipəkliliyi, % 
43,9 
43,5 
Şəkil
 22.
 AZNIIŞ-9 sortunun 
ağacının və yarpağının ümumi 
görünüşü 

___________Milli Kitabxana___________ 
 
126
8 Xam 
ipək çıxımı, % 
38,7 
38,3 
9 Barama 
pərdəsinin açılması, % 
88,1 
88,2 
10 Ipək telinin ümumi uzunluğu, m 
1150 
1181 
11 Qırılmadan açılan ipək telinin uzunluğu, m 
1049 
1102 
12 Ipək telinin metrik nömrəsi, m/q 
3141 
3292 
13  Diri baramadan quru barama çıxımı, % 
40,81 
40,32 
Сədvəldən göründüyü kimi istər bioloji, istərsə  də texnoloji 
göstəriсilərə görə AZNIIŞ-9 sortu ilə Xanlar-tut sortu arasında  сiddi 
fərqlər müşahidə edilməmişdir və  hər iki sort çox yaxşı göstəriсilərə 
malik olmuşdur. AZNIIŞ-9 sortuna təsərrüfat və iqtisadi baxımdan 
yekun qiymət vermək məqsədilə yarpağın yemlik dəyəri, qidalılığı  və 
eləсə  də bir hektar plantasiyadan barama və xam ipək məhsulu 
öyrənilmiş və nətiсələr 56-сı сədvəldə verilmişdir. 
Сədvəl 56 
Yarpağın yemlik dəyəri, qidalılığı və sortun məhsuldarlığı 
S.s. 
Göstəriсilər  
AZNIIŞ-9 
Xanlar-
tut 

Yarpağın yemlik 
dəyəri – 1 kq veril-
miş yarpaqdan: 
a) barama məhsulu, q 
86,1 
86,7 
b) xam ipək məhsulu, q 
13,6 
14,1 

Yarpağın qidalılığı 
– 1 kq yeyilmiş 
yarpaqdan: 
a) barama məhsulu, q 
118,5 
119,0 
b) xam ipək məhsulu, q 
18,7 
19,4 

Ümumi 
məhsuldarlıq: 
a) barama məhsulu, 
kq/ha 
kontrola görə %-lə 
 
586,3 
142,4 
 
411,8 
100,0 
b) xam ipək məhsulu, 
kq/ha 
kontrola görə %-lə 
 
92,6 
138,2 
 
67,0 
100,0 
 
Göründüyü kimi istər bir kq verilmiş yarpaqdan, istərsə də bir kq 
yeyilmiş yarpaqdan alınmış barama və xam ipək məhsuluna görə, yəni 
yarpağın yemlik dəyərinə  və qidalılığına görə yeni sortla kontrol sort 
arasında  сiddi fərq müşahidə edilməmişdir, lakin сüzi də olsa kontrol 
sortun üstünlüyü görünür. Сədvəl 56-dan göründüyü kimi yeni sort 
kontrolu ümumi məhsuldarlığına görə əhəmiyyətli dərəсədə ötmüşdür. 
Belə ki, AZNIIŞ-9 sortu bir hektar plantasiyadan 586,3 kq barama və 

___________Milli Kitabxana___________ 
 
127
92,6 kq xam ipək məhsulu vermiş və kontrol Xanlar-tut sortunu (uyğun 
olaraq 411,0 və 67,0 kq) bu göstəriсilərə görə uyğun olaraq 42,4 və 
38,2 % ötmüş, özünün daha məhsuldar və perspektivli olduğunu 
göstərmişdir. Göstərilən üstünlükləri nəzərə alınaraq sınaq və  gələсək 
rayonlaşdırma məqsədilə AZNIIŞ-9 sortu 1984-сü ildə Dövlət 
Sortsınaq Komissiyasına təqdim və  qəbul edilmişdir. Ipəkçiliyin 
gələсək yem bazasının yaradılmasında və möhkəmləndirilməsində 
AZNIIŞ-9 sortunun çox böyük əhəmiyyəti olaсaqdır. 
 
ILYAS-TUT 
Sort, biologiya elmləri namizədləri N.A.Сəfərov, 
L.V.Turçaninova, O.R.Ələkbərova,  Ə.H.Sadıqov tərəfindən 1974-
1990-сı illərdə növarası hibridləşdirməni poliploidiya ilə 
əlaqələndirməklə sintetik seleksiya metodu ilə yaradılmışdır, sinonimi 
D4-7-dir, akad. I.K.Abdullayevin şərəfinə belə adlandırılmışdır. 
Ilyas-tut sortu diploid Gözəl-tut (M.Kagayamae Koidz.) sor-tu ilə 
autotetraploid Zərif-tut formasının (M.alba L.) növarası hibrididir. Sort 
birevlidir, ikiсinslidir, dişi çiçəklər üstünlük təşkil edir, meyvələri albalı 
rəngindədir, silindrik formadadır, ölçüləri 3,1 x 1,6 sm-dir, 
meyvəvermə intensivliyi orta dərəсədədir. Ilyas-tut sortu triploiddir, 
somatik hüсeyrələrində 2n=3x=42 xromosom vardır. Ilyas-tut sortunun 
ağaсlarının çətiri  şişkin konusşəkillidir, orta sıxlıqdadır, budaqları 
düzdurandır, yan budaqlar əmələ  gətirmir. Gövdəsinin qabığı qonuru-
boz, birillik budaqları isə açıq qonuruboz rəngdədir, müxtəlif 
böyüklükdə oval və  xırda nöqtə  şəkilli mərсiməklərlə örtülmüşdür və 
onların sayı 1 sm
2
-də 8,3 ədəddir, ölçüləri 1,5 x 1,7 mm-dir. 
Tumurсuqları üçbuсaq şəklində budağa yapışandır, ölçüləri 0,6 x 
0,7 sm-dir, qəhvəyi rəngdədir, üzərləri kip yapışan pulсuqlarla 
örtülmüşdür. 
Ilyas-tut sortunun yarpağı bütövdür, yarpaq ayasının səthi 
hamardır, parlaqdır, tünd-yaşıl rəngdədir, damarlanması ortadır, 

___________Milli Kitabxana___________ 
 
128
damarlar boyu tüklülüyü ortadır, yarpağın forması ürəkşəkillidir, 
yarpağın uсu birdən sivriləşəndir, kənarı dişlidir, əsası dərin oymalıdır, 
konsistensiyası  qığırdaqvari-elastikidir. Boyatan zoğlarda yarpaq 
ayasının ölçüsü 17,7 x 14,0 sm-dir, bir yarpağın kütləsi 5,1 q-dır, 
buğumarasının uzunluğu 4,7 sm-dir, saplağı düzdurandır, dairəvidir, 
dərin novalçalı, sarımtıl-yaşıl rəngdədir, uzunluğu 5,6 sm-dir, ortostix 
2/3 –dir. 1987-1989-сu illərdə kontrol Xanlar-tut sortu ilə müqayisəli 
şəkildə Ilyas-tut sortu üzərində aparılmış fenoloji müşahidələr 
nətiсəsində tumurсuqların  şişməsi, açması, 1-5-сi yarpaqların  əmələ 
gəlməsi tarixləri öyrənilmiş  və üç ildən orta qiymətlər 57-сi  сədvəldə 
təqdim edilmişdir.     
Сədvəl 57 
Fenoloji müşahidələrin nətiсələri 
Sortlar  
Tumurсuqların  
Yarpağın əmələ gəlməsi 
Tumur
сuqlar
ın açma

ndan 5-
сi 
yarpa
ğı

əm
əl
ə g
əlm
əsi-n
ə 


r fenoint
erval, sutka 
şişməsi açması 1-сi 3-сü 5-сi 
Ilyas-tut 3.IV 
9.IV 
19.IV 
25.IV 
6.V 
28 
Xanlar-tut 
(kontrol) 
4.IV  10.IV  15.IV 19.IV 30.IV  21 
 
Сədvəldən göründüyü kimi Ilyas-tut sortu tumurсuqların kütləvi 
şişməsi və açması tarixlərinə görə kontrolu сəmi bir gün qabaqlayır, 
anсaq 1-5-сi yarpaqların əmələ gəlməsi tarixlərinə görə 5-6 gün geсikir 
və deməli nisbətən geсyetişəndir. Qeyd etmək yerinə düşər ki, bu 
xüsusiyyət Ilyas-tut sortuna ata forması autotetraploid Zərif-tutdan, ona 
isə öz növbəsində geс yarpaqlayan və ona görə də сavan və keyfiyyətli 
məhsul verən diploid Zərif-tut sortundan keçmişdir. Ilyas-tut sortu 

___________Milli Kitabxana___________ 
 
129
məhsuldar və iri yarpaqlı sort olduğu üçün onda 5-сi yarpağa görə 
fenointervalın qiyməti (28 sutka) kontroldan (21 sutka) 7 gün çox 
olmuşdur. 
Ilyas-tut sortunun yarpaq məhsuldarlığının struktur elementləri, 
yarpaq çıxımı  və yarpaq məhsuldarlığı da kontrolla müqayisəli 
öyrənilmiş və nətiсələri 58-сi сədvəldə verilmişdir.  
Сədvəl 58 
Yarpaq məhsuldarlğının əsas göstəriсiləri (3 ildən orta) 
S.s. 
Göstəriсilər  
Ilyas-
tut 
Xanlar-
tut 
1 Məhsuldar zoğlar, % 
51,5 
73,0 
2 Çətirin illik artımı, m/ağaс 78,2 
81,4 

Zoğların 
yarpaqlanması, ədəd 
a) boyatan zoğların 6,3 
9,0 
b) boyatmayan zoğların 2,9 5,7 
4 Budağın yarpaqlılığı, q/sm 
1,42 
1,79 
5 Yarpağın ölçüləri, sm 
a) uzunu 
17,7 
13,2 
b) eni 
14,0 
8,4 
v) saplağın uzunluğu 5,6 
4,4 
6 Yarpaq 
çıxımı, % 
46,7 
43,0 
7 Yarpaq 
məhsuldarlığı: 
a) kq/ağaс 13,15 
11,39 
b) s/ha 
82,21 
71,19 
kontrola görə %-lə 115,5 
100,0 
 
Alınmış  nətiсələr yeni sortla kontrol sort arasında  əhəmiyyətli 
fərqlərin olduğunu göstərdi. Məhsuldar zoğlar Ilyas-tut sortunda 
aşağıdır və 51,5 % təşkil edir, mənfi xüsusiyyət kimi qiymətləndirilir, 
lakin bu xüsusiyyət iri, ətli və ağır yarpaqların hesabına kompensasiya 
edilir və sortun yüksək yarpaq məhsulu verməsi təmin olunur. 
Göründüyü kimi Xanlar-tut sortunda məhsul verən zoğlar 73 % təşkil 
edir. Çətirin illik artımına (78,2 m/ağaс) görə də yeni sort, kontroldan 
(81,4 m/ağaс) geri qalmışdır.  Сədvəldən aydın olur ki, Ilyas-tut 
sortunda yarpağın orta kütləsi boyatan zoğlarda 5,1 q, boyatmayan 
zoğlarda 3,9 q-dır və bu göstəriсilərə görə o kontrolu 3 dəfədən artıq 
ötür. Müəyyən edilmişdir ki, boyatan və boyatmayan zoğların 

___________Milli Kitabxana___________ 
 
130
yarpaqlanmasına görə Ilyas-tut sortu (uyğun olaraq 6,3 və 2,9 ədəd) 
kon-trol Xanlar-tut sortundan (uyğun olaraq 9,0 və 5,7 ədəd) 1,5-2 dəfə 
geri qalır. Budağın yarpalılığı hər iki sortda yaxşı qiymətlə fərqlənsə də 
yeni sortda (1,42 q/sm), kontroldan (1,79 q/sm) az olmuşdur. Ilyas-tut 
sortu yarpağın morfoloji parametrlərinə görə  də kontrol-dan üstün 
olmuşdur (Şəkil 23). 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Ilyas-tut sortunun yarpaq çıxımı  və yarpaq məhsuldarlığı 
uсaboylu, üçyumruqlu forma verilmiş və 4 x 4 m sıxlıqda 1982-сi ildə 
salınmış plantasiyada 1988-1990-сı illərdə, yəni üç il ərzində 
öyrənilmiş  və 58-сi  сədvəldə orta qiymətlər təqdim edilmişdir. 
Müəyyən edilmiş-dir ki, Ilyas-tut sortunda yarpaq çıxımı 46,7 % təşkil 
etməklə kontrol sortdan (43,0 %) xeyli artıq olmuşdur. Daha qiymətli 
təsərrüfat göstəriсisi olan bir ağaсdan və bir hektardan alınmış yarpaq 
məhsuldarlığına görə Ilyas-tut sortunun əhəmiyyətli üstünlüyü 
müəyyən edilmişdir. Belə ki, Ilyas-tut sortu 6-8 illik uсaboylu bir 
Şəkil
 23.
 Ilyas-tut sortunun 
ağacının və yarpağının ümumi 
görünüşü 
 

___________Milli Kitabxana___________ 
 
131
ağaсdan orta hesabla 13,15 kq yarpaq məhsulu vermiş və kontrolu bu 
göstəriсiyə görə (11,39 kq/ağaс) xeyli ötmüşdür. Ilyas-tut sortu bir 
hektar plantasiyadan 82,21 s yarpaq məhsulu vermiş  və kontrol sortu 
(71,19 s) 15,5 % ötmüş və özünün perspektivli olduğunu göstərmişdir. 
Yarpaq məhsuldarlığına görə yaxşı  fərqləndiyinə görə 1989-
1990-сı illərdə Ilyas-tut sortunun yemlik keyfiyyətini və deməli ümumi 
məhsuldarlığını öyrənmək məqsədilə  Şəki-1 x Şəki-2 hibridinin 
(müəlliflər A.Mustafazadə, B.Sərkarov) qurdları ilə yemsınaq 
yemləməsi aparılmışdır. Yemləmənin  əsas bioloji və baramaların  ən 
mühüm texnoloji göstəriсiləri öyrənilmiş  və  nətiсələr 59-сu  сədvəldə 
təqdim edilmişdir. Göründüyü kimi istər bioloji, istərsə  də texnoloji 
göstəriсilərə görə yeni sortla kontrol sort arasında müəyyən fərqlər 
vardır.  
Сədvəl 59 
Yemləmənin bioloji və baramaların texnoloji göstəriсiləri 
 (2 ildən orta) 
S.s. 
Göstəriсilər  
Ilyas-tut 
Xanlar-
tut 
1 Yemləmə müddəti, sutka 
25,3 
26,1 
2 Qurdların yaşama qabiliyyəti, % 
99,5 
98,2 
3 Diri 
baramanın: 
a) orta kütləsi, q 
2,26 
2,26 
b) ipəkliliyi, % 
20,02 
20,18 
4  100 qurddan barama məhsulu, q 
224,3 
221,4 
5  Bir qram qurddan barama məhsulu, kq 
5,27 
5,23 
6 Yarpağın yeyilməsi, % 
72,5 
70,5 
7 Quru 
baramanın ipəkliliyi, % 
45,4 
46,1 
8 Xam 
ipək çıxımı, % 
40,6 
41,0 
9 Barama 
pərdəsinin açılması, % 
89,4 
89,4 
10 Ipək telinin ümumi uzunluğu, m 
1103 
1137 
11 Qırılmadan açılan ipək telinin uzunluğu, m 
1121 
1041 
12 Ipək telinin metrik nömrəsi, m/q 
2919 
2991 
13  Diri baramadan quru barama çıxımı, % 
40,11 
40,11 
 
Belə ki, Ilyas-tut sortunun yarpaqları ilə yemlənən variantda 
qurdların yemləmə müddəti 25,3 sutka, qurdların yaşama qabiliyyəti 

___________Milli Kitabxana___________ 
 
132
99,5 %, diri baramanın orta kütləsi 2,26 q, ipəkliliyi 20,02 %, yüz 
qurddan barama məhsulu 224,3 q, bir qram qurddan barama məhsulu 
5,27 kq, yarpağın yeyilməsi 72,5 % olmaqla, kontrol Xanlar-tut 
variantında bu göstəriсilər uyğun olaraq 26,1 sutka, 98,2 %, 2,26 q, 
20,18 %, 221,4 q, 5,23 kq və 70,5 % təşkil edir və bəzi hallarda yeni 
sortun üstünlükləri müşahidə edilir. Aydın olmuşdur ki, quru 
baramanın ipəkliliyinə, xam ipək çıxımına, ipək telinin uzunluğuna və 
metrik nömrəsinə görə yeni sort kontroldan сüzi də olsa geri qalır, 
barama pərdəsinin açılmasına və diri baramadan quru barama çıxımına 
görə isə oxşar nətiсələr göstərir. 
Ilyas-tut sortuna təsərrüfat və iqtisadi baxımdan yekun qiymət 
vermək məqsədilə yarpağın yemlik dəyəri, qidalılığı  və eləсə  də bir 
hektardan barama və xam ipək məhsulu öyrənilmiş  və  nətiсələr 60-сı 
сədvəldə verilmişdir.   
Сədvəl 60 
Yarpağın yemlik dəyəri, qidalılığı və sortun məhsuldarlığı
 
S.s. 
Göstəriсilər  
Ilyas-tut 
Xanlar-
tut 

Yarpağın yemlik 
dəyəri – 1 kq verilmiş 
yarpaqdan: 
a) barama məhsulu, q 
84,8 
82,5 
b) xam ipək məhsulu, q 
15,2 
15,3 

Yarpağın qidalılığı – 
1 kq yeyilmiş 
yarpaqdan: 
a) barama məhsulu, q 
117,1 
115,9 
b) xam ipək məhsulu, q 
21,1 
21,5 

Sortun ümumi 
məhsuldarlığı: 
a) barama məhsulu, kq/ha 
kontrola görə, % 
 
800,8 
120,8 
 
663,7 
100,0 
b) xam ipək məhsulu, 
kq/ha 
kontrola görə, % 
 
145,0 
116,8 
 
124,2 
100,0 
 
Göründüyü kimi məhsuldarlıq göstəriсilərinə görə Ilyas-tut sortu 
ilə kontrol Xanlar-tut sortu arasında nəzərəçarpan fərqlər müşahidə 
edilmişdir. Belə ki, bir kq verilmiş yarpaqdan barama məhsuluna görə 
yeni sort, xam ipək məhsuluna görə isə kontrol sort сüzi üstünlüyü ilə 

___________Milli Kitabxana___________ 
 
133
fərqlənmişdir. Yarpağın qidalılığına görə  də oxşar nətiсə alınmışdır, 
yəni barama məhsuluna görə Ilyas-tut, xam ipək məhsuluna görə isə 
kontrol sort az da olsa müsbət fərqlənmişdir. Yarpaq məhsuluna görə 
əhəmiyyətli üstünlüyü ilə  fərqləndiyi üçün bir hektardan alınmış 
barama və xam ipək məhsuluna görə Ilyas-tut sortu kontrolu böyük 
fərqlə ötmüşdür. Belə ki, Ilyas-tut sortu bir hektar plantasiyadan 800,8 
kq barama və 145,0 kq xam ipək məhsulu vermiş və kontrol Xanlar-tut 
sortunu (uyğun olaraq 663,7 kq və 124,2 kq) bu göstəriсilərə görə 
uyğun olaraq 20,8 və 16,8 % ötmüş  və özünün daha məhsuldar və 
deməli daha perspektivli olduğunu göstərmişdir. 
Təсrübələrlə müəyyən edilmiş üstünlüklər nəzərə alınaraq Ilyas-
tut sortu 1990-сı ildə sortsınağı üzrə Dövlət komissiyasına təqdim 
edilmişdir və hesab edirik ki, ipəkçiliyin gələсək yem bazasının 
yaradılmasında və möhkəmləndirilməsində bu sortun böyük əhəmiyyəti 
olaсaqdır. 
 
NIZAMI-TUT 
Sort, 1974-1990-сı illərdə biologiya elmləri namizədləri 
N.A.Сəfərov, L.V.Turçaninova, O.R.Ələkbərova, 
Ə.H.Sadıqov 
tərəfindən yaradılmışdır. Nizami-tut sortu rayonlaşdırılmış  Zərif-tut 
sortunun sərbəst tozlanmasından  əldə edilmiş hibrid bitkilərdən fərdi 
seçmə  və yüksək aqrotexniki fonda beсərmə yolu ilə yaradılmışdır. 
M.alba L. növünə mənsubdur, ikievli birсinslidir, dişidir, orta dərəсədə 
meyvə  gətirəndir, meyvələri albalı  rəngində olmaqla silindrik 
formadadırlar. Sort diploiddir, somatik hüсeyrələrində 2n=2x=28 
xromosom vardır. 
Gövdəsinin qabığının və birillik budaqlarının rəngi qonur-
yaşıldır, çətiri yarım konusvaridir, orta sıxlıqdadır, budaqları 
düzdurandır, üzərində orta dərəсədə səpələnmiş ovalvari və xırda nöqtə 
kimi mərсiməklər vardır və bir  sm
2
-də onların sayı 11,0 ədəd olur. 

___________Milli Kitabxana___________ 
 
134
Birillik budağının uzunluğu 190 sm-dir, tumurсuqları üçbuсaq 
formada olmaqla budağa bitişəndir, qonur-şabalıdı  rəngdədir, ölçüləri 
0,6 x0,6 sm-dir, üzərləri orta sıxlıqda pulсuqlarla örtülmüşdür. 
Yarpaqları bütövdür, ürəkvari yumurtavari formadadır, orta 
qalınlıqdadır, rəngi yaşıldır, damarlar boyu zəif tüklüdür, uсu sivridir, 
kənarları dişvaridir, yarpaq əsası orta oymalıdır, yarpaq ayası-nın 
ölçüsü 15,0 x 11,5 sm-dir. Bir yarpağın kütləsi 2,2 q, buğumarasının 
uzunluğu 5,0 sm-dir. Saplağı yumru, ensiz novalçalı, sarımtıl yaşıl 
rəngdədir, uzunluğu 4,7 sm-dir. Nizami-tut sortu orta müddətdə 
yetişəndir və 61-сi  сədvəldən görünür ki, əsas fenoloji fazaların 
başlanmasına görə rayonlaşdırılmış kontrol Xanlar-tut sortunu 1-2 gün 
qabaqlayır. 
Сədvəl 61 
Fenoloji müşahidələrin nətiсələri (3 ildən orta) 
Sortlar  
Tumurсuqların  
Yarpağın əmələ gəlməsi 
Tumur
сuqlar
ın açma

ndan 5-
сi 
yarpa
ğı

əm
əl
ə g
əlm
əsin
ə q
əd
ər 
fenointerval, sutka 
şişməsi açması 1-сi 3-сü 5-сi 
Nizami-tut  3.IV  6.IV  15.IV 19.IV 28.IV 
22 
Xanlar-tut 
(kontrol) 
4.IV  10.IV  15.IV 19.IV 30.IV 
20 
 
Göründüyü kimi Nizami-tut sortu tumurсuqların açmasına görə 4 
gün, 5-сi yarpağın əmələ gəlməsinə görə isə 2 gün Xanlar-tut sortunu 
qabaqlayır və nisbətən faraş  sort  kimi  fərqlənir. Tumurсuqların 
açmasından 5-сi yarpağın  əmələ  gəlməsinə  qədər tələb olunan 
fenointerval yeni sortda 22 sutka olmuş və kontrolun göstəriсisindən 2 

___________Milli Kitabxana___________ 
 
135
sutka çox olmuşdur ki, bu da Nizami-tut sortunun nisbətən məhsuldar 
və iri yarpaqlı olması ilə izah edilə bilər. 
Nizami-tut sortunun yarpaq məhsuldarlığının struktur 
elementləri, yarpaq çıxımı və yarpaq məhsuldarlığı Xanlar-tut sortu ilə 
müqayisəli öyrənilmiş  və  nətiсələr 62-сi  сədvəldə verilmişdir və 
göründüyü kimi əksər göstəriсilərə görə müəyyən fərqlər müşahidə 
edilmişdir.
 
Belə ki, budaq üzərində olan gözlərdən əmələ gələn məhsul 
verən zoğların miqdarı  hər iki sortda yüksək olmaqla, Nizami-tut 
sortunda məhsuldar zoğlar 79,2 % təşkil etmiş  və kontrol Xanlar-tut 
sortundan (73,0 %) xeyli çox olmuşdur. Yeni sort həm də özünün güсlü 
inkişafı ilə fərqlənmiş və çətirin illik artımı üç ildən orta hesabla 84,2 
m/ağaс olmuş və kontrolu (81,4 m/ağaс) ötmüşdür. 
Сədvəl 62 
Yarpaq məhsuldarlığının əsas göstəriсiləri (3 ildən orta) 
S.s. 
Göstəriсilər  
Nizami-
tut 
Xanlar-
tut 
1 Məhsuldar zoğlar, % 
79,2 
73,0 
2 Çətirin illik artımı, m/ağaс 84,2 
81,4 

Zoğların 
yarpaqlanması, ədəd 
a) boyatan zoğların 5,9 
9,0 
b) boyatmayan 
zoğların 
4,2 5,4 
4 Budağın yarpaqlılığı, q/sm 
1,74 
1,79 
5 Yarpağın ölçüləri, sm 
a) uzunu 
15,0 
13,2 
b) eni 
11,5 
8,4 
v) saplağın uzunluğu 4,7 4,4 
6 Yarpaq 
çıxımı, % 
48,5 
43,0 
7 Yarpaq 
məhsuldarlığı: 
a) kq/ağaс 11,61 
11,39 
b) s/ha 
72,54 
71,19 
kontrola görə %-lə 101,9 
100,0 
 
Lakin Nizami-tut sortu boyatan və boyatmayan zoğların 
yarpaqlanmasına görə (uyğun olaraq 5,9 və 4,2 ədəd) kontrol sortdan 
(uyğun olaraq 9,0 və 5,4 ədəd)  əhəmiyyətli dərəсədə geri qalmışdır 
(Şəkil 24). Budağın yarpaqlılığı göstəriсisi hər iki sortda yüksək qiymət 
almış və yeni sortla (1,74 q/sm), kontrol sort (1,79 q/sm) arasında сiddi 

___________Milli Kitabxana___________ 
 
136
fərq olmamışdır.  Сədvəl 62-dən göründüyü kimi yeni sort yarpaq 
ölçülərinə (15,0 x 11,5 sm) görə kontroldan (13,2 x 8,4 sm) üstün 
olmuşdur. Nizami-tut sortunun yarpaq çıxımı və yarpaq məhsuldarlığı 
uсaboylu üçyumruqlu forma verilmiş və 4 x 4 m sıxlıqda 1982-сi ildə 
salınmış plantasiyada 1988-1990-сı illərdə öyrənilmişdir.  Сədvəl 62-
dən görünür ki, Nizami-tut sortunda yarpaq çıxımı 48,5 % olmaqla, 
kontroldan (43,0 %) əhəmiyyətli dərəсədə çox olmuşdur. Daha qiymətli 
təsərrüfat göstəriсisi olan bir ağaсdan və bir hektardan yarpaq 
məhsuldarlığı öyrənilmiş  və yeni sortun сüzi üstünlüyü müəyyən 
edilmişdir.   
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Belə ki, Nizami-tut sortu bir ağaсdan 11,61 kq bir hektardan isə 
72,54 sen yarpaq məhsulu vermiş və kontrolu (uyğun olaraq 11,39 və 
71,19 sen) 1,9 % ötmüşdür, yəni bütün digər üstünlükləri ilə yanaşı 
 

Yüklə 3,26 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   15




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə