Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi kollegiyasının 13 may 2014 -cü il tarixli 23 saylı qərarı ilə təsdiq edilmişdir



Yüklə 0,53 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/5
tarix19.12.2016
ölçüsü0,53 Mb.
  1   2   3   4   5

Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi

 

kollegiyasının 13 may 2014

-cü il tarixli 

23 saylı qərarı ilə təsdiq edilmişdir

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

MƏİŞƏT ZORAKILIĞINA MƏRUZ QALMIŞ 

ŞƏXSLƏRƏ TİBBİ XİDMƏT GÖSTƏRƏN 

MÜTƏXƏSSİSLƏR ÜÇÜN 

METODİK VƏSAİT 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

Bakı - 2014 

M

əişət zorakılığına məruz qalmış şəxslərə tibbi xidmət göstərən 

müt

əxəssislər üçün metodik vəsait. 

 

Tərtibatçılar:  G.Həsənova, S.Qazıyeva, L.Orucova, İ.Abasova, t.f.d., 



S.Hənifəyeva, F.Rüstəmova, N.Müslümzadə 

 

Rəyçi:  



T.Qafarov, t.e.d. 

 

“M



əişət  zorakılığına  məruz  qalmış  şəxslərə  tibbi xidmət göstərən 

müt

əxəssislər üçün metodik vəsait”  Azərbaycan  Respublikası 

S

əhiyyə Nazirliyinin 15 fevral 2012-ci il tarixli 13 nömrəli əmri ilə 

t

əsdiq edilmiş “Məişət zorakılığının qarşısının alınması üzrə Səhiyyə 

Nazirliyinin T

ədbirlər  Planı”na  uyğun  olaraq  İctimai  Səhiyyə  və 

İslahatlar Mərkəzi tərəfindən hazırlanmış və çap edilmişdir. 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  2 



MÜNDƏRİCAT 

İxtisarların siyahısı .............................................................................. 4

 

I. M


əişət zorakılığı və onun xüsusiyyətləri ......................................... 5

 

II. Gender zorakılığı ............................................................................ 7



 

III. Yaşlı insanlara, o cümlədən ahıllara qarşı zorakılıq ................... 27

 

IV. Uşaqlara qarşı zorakılıq .............................................................. 33



 

V. M


əişət zorakılığına məruz qalmış şəxsləri aşkar edən tibb 

i

şçilərinin vəzifələri .......................................................................... 38



 

Əlavə 1. Pasiyentin müayinəsi və sənədləşmənin aparılması ........... 40

 

Əlavə 2. “Məişət zorakılığının qarşısının alınması haqqında” 



Az

ərbaycan Respublikasının Qanunu (çıxarış) ................................ 43

 

Əlavə 3. “Məişət zorakılığı ilə bağlı məlumat bankının təşkili            



v

ə aparılması Qaydaları” (çıxarış) .................................................... 46

 

Əlavə 4. Məişət zorakılığına məruz qalmış şəxslərə yardım            



göst

ərən müəssisələr ......................................................................... 47

 

Əlavə 5. Normativ hüquqi sənədlər .................................................. 53



 

Ədəbiyyat .......................................................................................... 57

 

 

 

 

 

  3 



İxtisarların siyahısı 

BMT 

Birl


əşmiş Millətlər Təşkilatı  

CYYİ  cinsi yolla yoluxan infeksiyalar 

DİN 

Daxili İşlər Nazirliyi 



GZ 

g

ender zorakılığı  



İİV 

insanın immunçatışmazlığı virusu 



QİÇS  qazanılmış immunçatışmazlığı sindromu 

PTSP 

posttravmatik stress pozuntusu 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  4 


H

ədəf qrupu: məişət zorakılığına məruz qalmış şəxslər. 

Metodik v

əsaitin məqsədi:  məişət  zorakılığına  məruz  qalmış 

şəxslərin müəyyən edilməsi,  onların  hüquqlarının  və  mənafelərinin 

qorunması üçün tədbirlərin görülməsi. 

Metodik v

əsait  səhiyyə  və  təhsil  xidmətləri  göstərən 

əssisələrin tibb işçiləri,  sosial  işçilər,  klinik psixoloqlar, 



m

əhkəmə-tibbi ekspertiza həkimləri üçün nəzərdə tutulmuşdur.  

M

əişət zorakılığına məruz qalmış şəxslərə xidmət göstərən aidiyyəti 



qurumlar:  

 



Dövl

ət tibb müəssisələri  

 

Krizis m



ərkəzləri (uşaqlar və qadınlar üçün)  

 



Sosial xidm

ət müəssisələri (uşaqlar, qadınlar və yaşlı insanlar 

üçün) 



 



Hüquq mühafiz

ə orqanları 

 

Uşaq təhsil müəssisələri 



 

Qocalar evi 



 

Əlilliyi olan şəxslər üçün reabilitasiya mərkəzləri  



 

I. 

MƏİŞƏT ZORAKILIĞI VƏ ONUN XÜSUSİYYƏTLƏRİ 

Ümumdünya S

əhiyyə  Təşkilatı  “zorakılıq”  anlayışına  aşağıdakı 

kimi t


ərif verir: özünə, digər şəxsə, qrup insanlara və ya icmaya qarşı 

yön


əlmiş  cismani  zədələr,  ölüm,  psixoloji  travma,  inkişafın 

pozulması  və  ya müxtəlif növ zərərlərlə  nəticələnən (yaxud son 

d

ərəcə yüksək ehtimalın olması) gerçəklənmiş və ya təhdid şəklində 



bil

ərəkdən fiziki qüvvə və ya hakimiyyətin tətbiq edilməsi.



 

 

M



əişət  zorakılığı  ailə  münasibətlərində  olan  bir  insanın 

dig


ərinə  nəzarət etmək, onu hədələmək, qorxu hissi yaratmaq 

m

əqsədi ilə getdikcə daha da çox təkrarlanan fiziki, şifahi, mənəvi, 



iqtisadi t

əhqir və təhdiddir. 

“M

əişət zorakılığı” anlayışı qurban və təcavüzkarın cinsinə görə 



əyyən olunmur. Ailədə təcavüzkar kimi kişi, qadın, böyüklər və 

uşaqlar  da  ola  bilərlər. Amma ailə  zorakılığının  daha  çox  yayılmış 

forması  –  kişinin  öz  gücünü  ailənin  qadın  üzvlərinə, o cümlədən 

intim münasib

ətlərdə olduğu qadına qarşı istifadə etməsidir.  

  5 


Ail

ə zorakılığının xüsusiyyətləri: 

1.

 



Zorakılığın  müxtəlif  formalarının  (fiziki,  cinsi,  psixoloji  və 

iqtisadi) sistematik olaraq t

əkrarlanan epizodları 

2.

 



M

əişət zorakılığı eyni məkanda yaşayan yaxın qohumlar arasında 

baş verir (bu zaman zərərçəkmiş üçün təhlükə dərəcəsi artır) 

Qohumlar v

ə yaxın insanlar dedikdə nəzərdə tutulur: 

 



h

əyat yoldaşı/keçmiş həyat yoldaşı 

 

valideynl



ər 

 



övladlar 

 



n

əvələr  


 

qardaş və bacılar 



 

bir yerd



ə  yaşayan  insanlar  (nikah  və  ya heç bir qohumluq 

əlaqəsində olmayanlar)  

 

nişanlı olanlar, evlənmək istəyənlər  



Ail

ə zorakılığının təsnifatı 

Z

ərərçəkmiş və təcavüzkar arasında münasibətlərin xarakterindən 



asılı olaraq ailə zorakılığı aşağıdakı kimi təsnif edilə bilər: 

 



Valideynl

ər və  digər tərbiyəçilər tərəfindən  uşaqlara  qarşı 

zorakılıq    uşaq  sağlamlığına,  onun  yaşamasına,  inkişafına  və 

l

əyaqətinə  faktiki zərər vura bilən  fiziki və/və  ya emosional 



davranışın bütün mənfi formalarını, cinsi zorakılığı, qayğısızlığı 

v

ə etinasızlığı özündə cəmləşdirir. 



 

Gender zorakılığı (həyat yoldaşı (partnyor) tərəfindən edilən 



zorakılıq) – fiziki, cinsi və psixoloji zərər və ya qadınlara əziyyət 

ver


ən  cinsi  baxımdan  törədilən və  eyni zamanda istər ictimai, 

ist


ərsə də şəxsi həyatda azadlıqdan məhrumetmə təhdidləri kimi 

zorakılıq aktı deməkdir. 

 

Yaşlı  qohumlara  və  ailədə  yaşayan  ahıl  insanlara  qarşı 



zorakılıq – ailədən asılı xəstə olan yaşlı valideynlərə və ya daha 

yaşlı  nəslə  qarşı  mənəvi, fiziki və  cinsi  zorakılıq  törədilməsi, 

bununla da onlara  emosional travma, fiziki z

ədə  və  s. kimi 

z

ərərlərin yetirilməsidir. 



Zorakılıq ilə bağlı ictimai fikirlərin stereotipləri:  

 



Yalnız  az  sayda  qadın  zorakılıqla  üzləşir.  Beynəlxalq 

statistikaya gör

ə  isə  hər üç ailədən  biri  zorakılıqla  üzləşir. 

Az

ərbaycanda  qadınların  13-20%-i ailədə  zorakılığın  olduğunu 



  6 

etiraf  edir.  Zorakılıq  törədənlərin 80%-i  kişilərdir.  Arvada  qarşı 

zor t


ətbiq edilən ailədə  olan  uşaqlar  da  ailə  zorakılığının 

qurbanları sayılırlar. 

 

Zorakılıq  yalnız  az  təminatlı  və  savadsız  ailələr  arasında 



yayılır  –  universitet tələbələri  arasında  aparılan  tədqiqatın 

n

əticəsinə  görə  ailə  zorakılığı  faktı  12-15% təşkil  edir 



(Az

ərbaycanda Demoqrafiya və  Sağlamlıq  Sorğusu,  2006). 

Yüks

ək sosial-iqtisadi təminatlı  qruplar  daha  çox  zorakılıq 



faktlarını gizlətməyə meyil edirlər. 

 



Əksər  hallarda  zorakılığın  baş  verməsinə  qadınlar  səbəb 

olurlar  – 

araşdırmalar  göstərir  ki,  qadınların  çoxu  zorakılığın 

qarşısını almaq istəyir və daha çox tabe olur.  

 



Z

ədə görünən deyilsə, zorakılığı qeyri-ciddi hesab etmək olar 

– fiziki v

ə cinsi zorakılıq çox vaxt izsiz ötüşür. Lakin emosional 

t

əsir adi məişət xəsarətindən  daha  ağır  nəticələrə  səbəb olur və 



uzunmüdd

ətli müalicə tələb edir.  

 

Qadın  istədiyi vaxt partnyorunu tərk edə  bilər  –  qadınların 



çoxu  baş  verəcək nəticələrdən (həyat  yoldaşlarını  tərk etməyə 

c

əhd edən qadınların 50%-i onlar tərəfindən öldürülür) qorxaraq 



çıxıb gedə bilmir, çoxlarının getməyə yerləri və ya ayrı yaşamaq 

üçün  maddi  imkanı  olmur.  Bunlardan  başqa,  zorakılığa  məruz 

qalmış qadın özünü aşağı qiymətləndirir və müstəqil yaşamağın 

mümkünlüyün

ə inanmır. 

 



Qadına qarşı zorakılıq törədən şəxs psixi xəstədir – zorakılıq 

tör


ədən kişilərdə psixi pozuntu müşahidə olunmur, onların 60%-i 

heç vaxt evd

ən kənarda aqressiv hərəkətlər etmir. Psixoaktiv 

madd


ələrdən istifadə  zorakılıq  riskini  artırmasına  baxmayaraq, 

zorakılıq  hallarının  55%-i psixoaktiv maddələrdən istifadə 

etm

əyənlər tərəfindən törədilir.  



II. 

GENDER ZORAKILIĞI 

Baş verən ailə zorakılığı hadisəsinin hər 10 qurbanından biri kişi, 

doqquzu  qadındır.  Bu,  ailə  münaqişələrinin  əsas qurbanlarının 

qadınlar olması haqqında danışmağa əsas verir. 

Tör

ədilən zorakılığın xüsusiyyətindən asılı olaraq zorakılığın bir 



neç

ə növünü müəyyən etmək olar: 

 

fiziki 



  7 

 

psixoloji (emosional) 



 

cinsi 



 

iqtisadi 



 

sosial 



 

e



tinasızlıq 

 



z

ərərçəkmişə nəzarət etmək məqsədilə uşaqlardan istifadə  



Fiziki zo

rakılıq  f

iziki güc v

ə ya silahdan istifadə edərək qadına 

q

əsdən vurulan zədə  və  ya  travmadır.  Bura  daxildir:  qətl; fiziki 



hücum (müxt

əlif  əşyalardan  istifadə  edərək və  ya onlardan istifadə 

etm

ədən döymək, ayaq ilə  döymək, soyuq və  odlu silahla hücum 



etm

ək);  işgəncə  (buz  vannası,  siqaretlə  dərini  yandırmaq,  yaraların 

üz

ərinə duz səpmək); fiziki olaraq yuxudan, qidadan, işıqdan, vacib 



istifad

ə  əşyalarından  məhrum etmək; fiziki məhdudiyyətlər (ip, 

qandal  v

ə  ya  zəncirdən istifadə) və  hərəkət (yerdəyişmə) 

azad

lığından  məhrum etmək; tibbi və  digər  əsas xidmətlərin 



alınmasında maneə yaratmaq. 

Psixoloji  (emosional)  zorakılıq    qadın üzərində onu təcrid və 

ya t


əhqir etməklə nəzarətdir. Psixoloji zorakılıq özünü daimi tənqid, 

t

əhqir,  alçaldılma  ilə  ifadə  edir; özünə, zərərçəkmiş  və  ya digər 



şəxslərə  qarşı  zorakılıq  təhdidləri;  ev  heyvanlarına  qarşı  zor  tətbiq 

etm


ək və ya əşyaları sındırmaqla hədə-qorxu gəlmək; təqib; qurban 

üz

ərində nəzarət; qurbanın sosial dairəsi üzərində nəzarət; qurbanın 



müxt

əlif vasitələrə çıxışına nəzarət (sosial və tibbi yardımın alınması, 

d

ərmanlara, nəqliyyata  çıxış,  dostlarla  ünsiyyətə, təhsil  almağa,  işə 



n

əzarət və s.); emosional zorakılıq; qurbanı onu alçaldan hərəkətləri 

etm

əyə təhrik etmək; qurbanın gün rejiminə nəzarət və s.  



Psixoloji 

zorakılıq  nisbətən  daha  çox  yayılıb  və  demək olar ki, 

ona  ail

ədə  baş  verən  bütün  zorakılıq  hallarında  rast  gəlinir. 

T

əkrarlanan zorakılıq halları əhəmiyyətli dərəcədə psixoloji əzablara, 



posttravmatik stressl

ərə, depressiyaya, aradan qalxmayan qorxu 

hissin

ə, bəzən isə daha ağır nəticələrə, məsələn, intihara cəhdə gətirib 



çıxarır. 

Cinsi zorakılıq – vaginal, oral və ya anal cinsi əlaqəyə məcbur 

etmək;  qrup  şəklində  zorlamaq; ləyaqəti alçaldan cinsi hərəkətlər

fahişəliyə  təhrik etmək;  qorunmamış  cinsi  əlaqəyə  təhrik etmək; 

arzuolunmaz hamil

əlik, abort, təhlükəli abort; cinsi alçaldılma, zorla 

soyundurmaq; oral kontraseptivl

ərdən və  digər kontrasepsiya 

  8 


üsul

larından  sui-istifadəyə  məcbur etmək; seksual xarakterli 

h

ərəkətləri müşahidə etmək və ya onlara baxmağa məcbur etməkdir. 



Cinsi partnyor t

ərəfindən edilən  zorakılıq  qadınların  sağlamlığı 

üçün m

ənfi təsirlə nəticələnə bilər. Bunlar hadisədən dərhal sonra və 



ya bir müdd

ətdən keçdikdən sonra üzə çıxa bilər (Cədvəl 1). 



İqtisadi  zorakılıq    qadının  yaşayış  vasitələrinə  çıxışlardan 

m

əhrum edilməsi və  onun üzərində  nəzarətdir. Bu, zərərçəkmiş  və 



onun  uşaqlarından  gəlirlərin gizlədilməsi, ailə  büdcəsinin 

x

ərclənməsi, maliyyə  məsələləri ilə  bağlı  qərarların  müstəqil 



verilm

əsi, vəsaitlərin xərclənməsinə ciddi nəzarətin olması deməkdir. 

Zorakılığın bu növü qanun pozuntusu hesab edilmir, amma çox 

t

əhlükəlidir. Bu, cəzadan yayınaraq psixoloji, fiziki və cinsi zorakılıq 



etm

əyə  şərait  yaradır.  Bununla  da  qurban  ona  zərər  vurandan  asılı 

olur. 

Sosial zorakılıq  qurbanın təcavüzkar tərəfindən təcrid edilməsi 

zorakılığın gec aşkar olunmasının ən vacib səbəbidir. Bu, təcavüzkar 

t

ərəfindən qurbanın tədricən valideynləri, qohumları və dostlarından 



başlayaraq,  bütün  sosial  dairəsi ilə  əlaqələrinin tamamilə 

k

əsilməsində öz əksini tapır. İşləməyə qadağanın qoyulması da bura 



daxildir. 

Etinasızlıq  –  qadının  əsas  ehtiyaclarının  (qida, geyim, tibbi 

yardım, təhsil və s.) ödənilməsinə laqeyd münasibətdir. 



Z

ərərçəkmişə nəzarət etmək məqsədilə uşaqlardan istifadə  

bura girov kimi götürül

ən  uşaqlara edilən fiziki və  cinsi  zorakılıq, 

onların  böyüklərə  qarşı  fiziki  və  psixi  zorakılıq  törətməyə  məcbur 

edilm

əsi,  uşaqları  manipulyasiya  etmək məqsədilə  valideynlik 



hüquqları naminə mübarizənin aparılması, qurbanların üzləşdiyi eyni 

psixoloji t

əsirləri yaşamaq  üçün  uşaqların  zorakılıq  hadisəsinin 

şahidləri olmağa məcbur edilmələri aiddir. 

M

əişət zorakılığının şahid uşaqlara təsirinin nəticələri: 



 

yüks



ək səviyyədə narahatlıq 

 



depressiya  

 



ö

zünü aşağı qiymətləndirmə 

 

f



iziki yorğunluq 

 



gec

ə qarabasmaları 



 

  9 


C

ədvəl 1. Partnyor tərəfindən edilən zorakılığın nəticələri

 

http://www.who.int/violence_injury_prevention/violence/world_report/en/Ch_4RU.pdf 



Fiziki 

Qarın nahiyəsi və döş qəfəsində travmalar 

Qançır və çapıqlar 

Xronik ağrı sindromları 

İş qabiliyyətinin itirilməsi 

Fibromialgiya  

Sınıqlar  

M

ədə-bağırsaq pozuntuları 



Bağırsağın qıcıqlanma sindromu 

C

ırılmış yaralar və sıyrıntılar 



Görm

ənin zəifləməsi 

Fiziki f

əaliyyətin azalması 



Cinsi v

ə 

reproduktiv 

Ginekoloji x

əstəliklər: 

 



sonsuzluq 

 



çanaq nahiy

əsində iltihabi xəstəliklər 

Hamil

əlik vaxtı ağırlaşmalar: 



 

düşük 



T

əhlükəli abortlar 

Arzuolunmaz hamil

əlik 


Cinsi disfunksiya 

İİV/QİÇS də daxil olmaqla, cinsi yolla yoluxan xəstəliklər 



Psixoloji v

ə 

davranış 

Alkoqol v

ə narkotiklərdən sui-istifadə etmə 

Depressiya v

ə təşviş 

Qidalanma v

ə yuxu pozuntuları 

X

əcalət və günah hissləri 



Fobiyalar v

ə vahimə  

Fiziki apatiya 

Özünü aşağı qiymətləndirmə  

Posttravmatik stress pozuntuları  

Psixo-somatik pozuntular  

Tütünç

əkmə  


İntihar cəhdləri və özünə zərər yetirmə davranışı 

T

əhlükəli cinsi davranış 



Ölüml

ə 

n

əticələnən 

Q

ətl 



İntihar  

QİÇS səbəbindən ölüm  

Doğuş və hamiləlik zamanı ölüm 

Zorakılıq  uzun  müddət davam edirsə,  qurban  yardım  və  dəstək 

almırsa,  acizlik,  çıxılmazlıq,  ümidsizlik,  təcrid, qorxu, özünə  və 

düşdüyü vəziyyətə görə rüsvayçılıq hissləri dərinləşə bilər. Bu zaman 

posttravmatik  stress  pozuntuları  və  onun nəticələri  meydana  çıxa 

bil


ər. 

 10 


M

əişət zorakılığının mərhələləri 

M

əişət zorakılığı 4 mərhələdən ibarətdir: 



 

g



ərginlik, qarşıdurma 

 



zorakılıq 

 



peşmanlıq, razılaşmalar 

 



“bal ayı” 

 

Adapted from the original concept of: Walker, Lenore. The Battered Woman. 



New York: Harper and Row, 1979. 

1.

 

G

ərginlik,  qarşıdurma  mərhələsi  –  müxtəlif  şifahi  və 

emosional t

əhqirlərlə səciyyələnir. Bu hiddətlər partnyordan ilkin 

reaksiya v

ə gözlənilənlərin intensivliyinə görə bir qədər fərqlənir. 

Qadınlar sakit reaksiyalı və özünü müdafiə edə bilən olurlar. Bu 

halda h

ər iki tərəf  zərərvuran  şəxsin  davranışına  haqq 



qazandırmağa çalışır. Belə davranışı işdə yaranan stress, pul və s. 

probleml


ər ilə izah etməyə çalışırlar.  

Çox  vaxt  qadınlar  inanırlar  ki,  bu  zaman  “doğru”  davranış 

etm

əklə  vəziyyəti nəzarətdə  saxlaya və  ya  onu  asanlaşdıra 



bil

ərlər.  Amma  bu,  yalnız  bir  müddət fayda verir. Müxtəlif 

münasib

ətlərdən asılı olaraq, bu mərhələ bir neçə gündən bir neçə 



G

ərginlik, 

qa

rşıdurma 

Zorakılıq 

Zo

rakılıq dövriyyəsi 

P

eşmanlıq, 

razılaşmalar 

“B

al ayı” 

 11 


aya kimi davam ed

ə  bilər. Beləliklə, gərginliyin  artması 

n

əticəsində vəziyyətə nəzarət itirilir.  



2.

 



Yüklə 0,53 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə