AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi



Yüklə 18,24 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/6
tarix22.07.2017
ölçüsü18,24 Mb.
  1   2   3   4   5   6

 
 
 
 
AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI 
NİZAMİ ADINA ƏDƏBİYYAT İNSTİTUTU 
 
 
 
ŞƏRİFOVA SALİDƏ ŞƏMMƏD 
QIZI
 
 
 
 
 
Ç
AĞDAŞ 
A
ZƏRBAYCAN 
 
POSTMODERN 
 
ROMANI
 
 
 
 
 
 
 
 
BAKI – «Elm və təhsil» – 2015 

S
S
a
a
l
l
i
i
d
d
ə
ə
 
 
Ş
Ş
ə
ə
r
r
i
i
f
f
o
o
v
v
a
a
 
 
 
 

 
Azərbaycan  Milli  Elmlər  Akademiyası  Nizami 
adına  Ədəbiyyat  İnstitutunun  Elmi  Şurasının 
17 noyabr  2014-cü  il  tarixli  12 saylı  iclasının  qərarı 
ilə çapa tövsiyə edilmişdir. 
 
 
Rəyçilər:          Bədirxan Əhmədov  
filologiya elmləri doktoru, professor 
 
Şəmil Sadıqov  
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent 
 
 
 
Salidə Şərifova. Çağdaş Azərbaycan postmodern 
romanı. Bakı, «Elm və təhsil», 2015, 104 səh. 
 
 
Monoqrafiyada postmodern romanların fabula və süjeti 
məsələlərinə,  obrazların  açıqlanmasına  nəzər  salınmışdır. 
Tədqiqat  oxucuya  çox  yönlü  janr  imkanları  olan  ədəbi 
fenomen  kimi  Azərbaycan  postmodern  romanı  ilə  tanış 
olmaq imkanı yaradır. 
 
2015
098
4603000000

N
 
грифли няшр                            
 
© Şərifova Salidə, 2015 

Çağdaş Azərbaycan postmodern romanı 
 
 

 
 
 
M Ü N D Ə R İ C A T 
 
 
Postmodern romanın yaranması və  
janr xüsusiyyətləri............................................................4 
 
Azərbaycan postmodern romanın  
bədii təşkili xüsusiyyətləri.............................................24 
 
Azərbaycan postmodern romanının fabulası..............50 
 
Azərbaycan postmodern romanında  
süjet və süjet xətləri.......................................................62 
 
Azərbaycan postmodern romanının obrazları...........72 
 
Ədəbiyyat.......................................................................93 
 
 
 
 
 

S
S
a
a
l
l
i
i
d
d
ə
ə
 
 
Ş
Ş
ə
ə
r
r
i
i
f
f
o
o
v
v
a
a
 
 
 
 

 
Postmodern romanın yaranması 
və janr xüsusiyyətləri 
 
«Postmodernizm» anlayışına ilk dəfə Rudolf Panvizin 
«Die Krisis der europaeischen Kultur» (1917) əsərində rast 
gəlinir.  Rudolf  Panviz  «postmodernizm»  anlayışını  Qərb 
sivilizasiyasının  Birinci  dünya  müharibəsi  dövründə  olan 
vəziyyətini faciəvi xarakterdə olmasını göstərmək üçün iş-
lətmişdir. Postmodernizm ədəbiyyat kateqoriyası kimi Fe-
deriko de Onisin «Antología de la poesía española e hispa-
noamericana, 1882-1932» (1934) əsərində işlənilmişdir. 
Postmodernizm  ətrafında  mübahisələr  1960-cı  illərin 
sonlarında Fransada, 1970-ci illərdə isə Amerikada və Ya-
poniyada geniş yayılır. Fransız alimi J.-F. Liotar «La con-
dition  postmoderne»  əsəri  ilə  postmodernizmin  cəmiyyət-
də populyarlıq qazanmasına təkan verirAmerikanlı Çarlz 
Cenks  «Postmodernizm  memarlığın  dili»  (1977)  əsərində 
postmodernizm  fenomeninin  əsas  əlamətlərini  və  qanu-
nauyğunluqlarını  müəyyənləşdirmişdir.  Ç. Cenksin  müla-
hizələri  postmodernizm  nəzəriyyəsinin  formalaşmasına 
önəmli  təsir  göstərmişdir.  1980-ci  illərdən  sonra  postmo-
dernizm bir cərəyan kimi Qərb mədəniyyətində özünü gös-
tərməyə başlayır. 
Umberto  Eko  postmodernizmin  hər  cür  vəziyyətə  ya-
rarlı  termin  olmasına  münasibət  bildirərək  yazmışdır  ki, 
indiki zamanda hansısa əsəri tərifləmək istəyəndə bu sözə 
müraciət  olunur.  U. Eko  postmodernizm  anlayışını  daha 
dərindən açmağa çalışaraq qeyd etmişdir ki, «...postmoder-
nizm təsbit olunmuş çərçivələri olan xronoloji hadisə yox, 

Çağdaş Azərbaycan postmodern romanı 
 
 

bir mənəvi haldır, sənət iradəsilə (Nitşenin ifadəsilə desək, 
«kunstwollen») işə bir yanaşmadır. Bu mənada hər dövrün 
öz xüsusi manyerizmi olduğu kimi, hər dövrün öz postmo-
dernizmi  də  var» 
1
.  U. Eko  qeyd  etmişdir  ki,  postmoder-
nizm təsbit olunmuş xronoloji hadisə deyildir, hansısa bir 
mənəvi durumdur. 
Postmodernizm  termin  kimi  leksik  baxımından  «mo-
dernizmdən  sonrakı»  mənasını  verir.  Lakin  modernizmin 
və  postmodernizmin  arasındakı  əlaqələri  sadələşmiş  ardı-
cıllıq şəklində qəbul edilməsi düzgün deyil.  Tədqiqatçılar 
modernizmi və  postmodernizmi  müqayisə etdikdə müxtə-
lif  nəticələrə  gəlmişlər.  Duqlas  Kellner  və  Stiven  Best 
«post» ön şəkilçisinin anlamı modernizmi keçən, anti mo-
dern, Vattimo müsbət mənada  modernizmdən qopma,  ay-
rılma,  azadolma,  Fuko  yeniliyin  ifadəsi,  Arnold  Toynbi 
geriləməkHabermas modernizmdən azadolma, Matei mo-
dernliyin yeni üzü, İqlton modernizmə qarşı olan təpkilərin 
cəmi, Oktavia Paz modern daha modern görünüşü kimi də-
yərləndirmişlər. 
Əgər 1950-ci illərdə Charles Olsan postmodernizmi moder-
nizmə  qarşı  cərəyan  olmasını  vurğulamışdırsa,  J.F. - Liotar 
«The  Postmodern  Explained  to  Children»  kitabında  post-
modernizmin modernizm içərisində gizlənərək onun tərkib 
hissəsinə  çevrilməsi  faktını  qeyd  etmişdir.  X.-F. Liotar 
postmodernizmi modernizmin antitezisi olmadığını və ye-
nilənmədə olan növbəti modernizm kimi qəbul edir. Oxşar 
fikirləri  F. Ceymisson  və  Y. Habermas  irəli  sürmüşdülər. 
F. Ceymisson postmodernizmin təkbaşına mövcud olmadı-
                                                 
1
 Eco U. Postscript to the Name of the Rose. NY.: Harcourt, 1985, 91 
p. P. 75. 

S
S
a
a
l
l
i
i
d
d
ə
ə
 
 
Ş
Ş
ə
ə
r
r
i
i
f
f
o
o
v
v
a
a
 
 
 
 

ğını,  modernizmin  bir  təkamülü  olduğunu  iddia  etmişdir. 
Modernizmi  «müasirlik  lahiyəsi» 
2
  hesab  edən  Y. Haber-
mas postmodernizmi əslində modernizmin transformasiya-
sı  olduğunu  vurğulamışdır.  Amerika  tənqidçisi  İhap  Has-
san  1971-ci  ildə  nəşr  etdirdiyi  «The  Dismemberment  of 
Orpheus:  Towarol  a  postmodern  literature»  adlı  əsərində 
postmodernizmin  modernizmə  qarşı  olmadığını,  ancaq 
fərqli olmasını göstərir. 
Ədəbiyyatşünas  Brayan  Makxeyl  modernizmin  post-
modernizmə keçidi barədə bəhs edərkən, qeyd edir ki, mo-
dernist ədəbiyyatın mərkəzində epistemoloji problematika 
durur,  postmodernistlər  isə  əsasən,  ontoloji  məsələlərdə 
maraqlıdırlar. Modernist ədəbiyyatı həll etmək lazım olun-
duğu fraqmentarlıq və maksimal subyektivlik ekzistensio-
nalın böhran və ya daxili freydist münaqişə və problemləri 
əks  etdirirsə,  postmodernistlər  isə  bu  xaosun  kənar  edilə 
bilməzliyini göstərirlər. 
Postmodernizm  klassik  ənənə  ilə  hadisələrə  və  insana 
modernist baxışları özündə ehtiva edir, modernist konsep-
siyaların bir sıra fundamental müddəalarından imtina edə-
rək modernist ənənələri davam etdirir. Postmodernizm ge-
netik baxımdan ondan əvvəl mövcud olmuş bu və ya digər 
kombinasiyalar  şəklində  modernizmin  nəzəri  bünövrəsini 
təşkil  etmiş  konsepsiyalara  əsaslanması  özünü  göstərmiş-
dir.  Bu  konsepsiyalar  poststrukturalizm  (total  strukturla 
mübarizə),  struktur  psixoanaliz,  semiotika  (yunan  dilində 
«semeion»-işarə),  dialoq  fəlsəfəsi  kimi  qeyri-klassik  kon-
sepsiyalardır. Postmodernizmin estetik əsasında isə semio-
                                                 
2
 Хабермас Ю.  Модерн  -  незавершенный  проект  //  Вопросы  фи-
лософии. 1992, № 4. С. 80-118. 

Çağdaş Azərbaycan postmodern romanı 
 
 

tika,  poststrukturalizm,  dekonstruktivizm  (ierarxiyaların 
desentrasiya və dekonstruksiyası) istiqamətləri dayanır. 
Postmodernizm  Qərb  fəlsəfəsinin  dərin  transformasi-
yası  ilə  əlaqəlidir.  XIX  əsrin  sonu  XX  əsrin  əvvəllərində 
maarifçilik  hərəkatı,  elmi-texniki  tərəqqi  və  sənayeləşmə 
nəticəsi  kimi  cəmiyyətdə  modernləşmə  prosesi  gedir.  XX 
əsrin ikinci yarısından başlayaraq rasional düşüncənin tən-
qid olunmasını müşahidə edirik. Postmodern tarix fəlsəfəsi 
və fəlsəfi ontologiya önəmli yeniliklər ilə əlaqəlidir. 
Postmodernizm  tarixi  prosesə  yeni  yanaşma  ilə  səciy-
yələnir. Maraqlıdır ki, Arnold Toynbi 1947-ci ildə nəşr et-
dirdiyi «A study of History» («Tarixin öyrənilməsi») əsərin-
də  O. Şpenqlerin  sivilizasiyaların  hermetik  şəkildə  bir-bi-
rindən təcrid olunması zəminində süquta uğraması konsep-
siyasını  sübuta  yetirməklə  «postmodernizm»  anlayışına 
müraciət  edir.  Postmodernizm  tarixi  və  inkişafı  düz  xətt 
boyu olan proses kimi qəbul etmir. Tarixi dalğavarı inkişaf 
prosesi kimi anlayır. Tarixə münasibət bildirən postmoder-
nistlər vurğulayırlar ki, tarix dağınıq, bir – biri ilə əlaqəsi 
olmayan  hadisələri  süni  şəkildə  bir  araya  gətirməyə  cəhd 
göstərən mifdən başqa bir şey deyildir. 
Postmodernistlərə görə tarixilik ideyası təkcə zamanın 
xəttilik  prinsipinin  təsdiqi  deyildir.  Onların  fikrincə  bu 
konsepsiya tarixi gedişin mütləq bir sonu olması prinsiplə-
rinin təsbit olunmasına, yəni zamanın vahid tarixi məntiqə 
malik  olması  ideyasına  gətirib  çıxarır.  Postmodernistlərə 
görə insanların tarixi proseslərə düşünülmüş və məntiqi şə-
kildə  müdaxilə  etmək  cəhdləri,  prosesləri  istədiyi  istiqa-
mətə yönəltmək niyyətləri heç bir nəticə vermir. 
Postmodernizm  keçmişi  inkar  etmir.  Bir  sıra  postmo-
dernistlər irəli sürdükləri konsepsiyalarda postmodernizmə 

S
S
a
a
l
l
i
i
d
d
ə
ə
 
 
Ş
Ş
ə
ə
r
r
i
i
f
f
o
o
v
v
a
a
 
 
 
 

diaxron kəsikdə universal xarakter vermək, onun dünyagö-
rüşünün elementlərini keçmişdə aramaq cəhdlərini U. Eko 
istehza ilə «Homerin özünü postmodernist elan etmək» ki-
mi fikirləri ilə razılaşmadığını bildirirdi. «Postmodernizmi 
getdikcə  uzaq  keçmişə,  qədim  zamanlara  itələyirlər.  İlk 
əvvəl bu termin  yalnız XX əsrin ikinci  yarısının  yazar və 
sənətkarlarına şamil olunurdu, getdikcə XX əsrin əvvəllə-
rinə,  sonra  daha  da  dərinə  getdi;  dayanacaq  nöqtə  görün-
mür  və  tezliklə  postmodernizm  kateqoriyası  Homeri  də 
özünə  hopduracaq» 
3
.  Bu  postmodernist  ideoloqların  keç-
mişlə bağlı irəli sürdükləri konsepsiyalar postmodernizmin 
ictimai,  mədəni,  fəlsəfi-estetik  hadisələr  kimi  boş  yerə 
əmələ  gəlməsinin  qeyri-mümkünlüyü  və  ondan  əvvəlki, 
bəzən də özünə xas olmayan yad hadisələrin içərisində for-
malaşması  ilə  əsaslanır.  Lakin  postmodernistlərdə  keçmi-
şin bərpası mümkün olmaması səbəbindən, sitat ona müra-
ciətin əsas formasına çevrilmişdir. U. Ekonun fikrincə bü-
tün sözlər artıq deyilib, bu səbəbdən də, postmodernist mə-
dəniyyətdə hər bir söz (hətta hərf) sitatdır. 
Postmodernizm  yeni  aksioloji  yanaşma  ilə  səciyyələ-
nir. Postmodernizmə görə «Mən» fenomeni tarixin müəy-
yən mərhələsində meydana çıxdığından keçici xarakter da-
şımışdır. M. Fuko «Les Mots et les choses. Une archéolo-
gie des sciences humaines» əsərində əsr yarım bundan əv-
vəl başlanmış dövr daxilində insanın ciddi transformasiya 
olmasını qeyd edir. Mişel Fuko bunu biliklərin məqsədlə-
rinin dəyişməsinin nəticəsi kimi qiymətləndirir. Onun fik-
rincə,  bu  məqsədlər  meydana  gəldiyi  kimi  yoxa  çıxsa, 
                                                 
3
Eco U.  Postscript  to  the  Name  of  the  Rose.  NY.:  Harcourt,  1985, 
91 p. P. 75. 

Çağdaş Azərbaycan postmodern romanı 
 
 

XVII  əsrin  sonlarında  klassik  düşüncə  tərzinin  dağılıb 
məhv olduğu kimi, «Mən»i ön plana çəkən məqsədlər kimi 
insan da yox ediləcək. 
Postmodernistlər  varlığı  müxtəlif  fraqmentlərdən  iba-
rət  olmasına  əsaslanırlar.  Məfhumların  yanlış  olması  və 
onların dekonstruksiyaya uğraması,  yəni reallığın dağıdıl-
ması  və  eyni  yolla  yenisini  qurmaq  prinsipi  üzərində  da-
yanmış Jak Derrida tərəfindən irəli sürülmüş dekonstruksi-
ya  («destruksiya»  (dağıtma,  sökmə)  və  «konstruksiya» 
(quraşdırma,  tikmə))  anlayışlarına  xüsusi  yer  verilir.  Jak 
Derrida  məfhumların  yanlış  olmasını  və  onların  dekon-
struksiyaya uğraması, yəni reallığı dağıtmaq və eyni yolla 
yenisini  qurmaq  prinsipi  üzərində  dayanmışdır.  Loqosen-
trizmi  əsas  götürən  «dünya-mətndir»  və  «mətn-reallığın 
yeganə  mümkün  modelidir»  prinsipinə  söykənən  J. Derri-
da  dil  və  danışığa  önəm  verməyərək,  əsas  mətni  qəbul 
edir.  Dildəki  simvolların  yazıda  həkk  olunub  qalması  və 
dilin  və  danışığın  yazıdan,  yəni  mətndən  asılı  olmasını 
əsas gətirərək, onların törəmə olmasını iddia edir. Dekon-
struksiyanın üsullarını həmçinin R. Bart da işləyib hazırla-
mışdır. Dekonstruksiya elementlərin xaotik (nizamsız)  yı-
ğınını təmsil edən varlığın bədii inikasını əks etdirən alət-
dir. Postmodernizm dünyanı səbəb-nəticə bağlarının qırıl-
dığı bir xaos kimi dəyərləndirir. Şüur isə həmin situasiya-
da  xaosu  anlamaq  vasitəsinə  çevrilir.  Kosmos  və  xaos  və 
«qızıl  orta»  kimi  universaliyalar  arasında  balans  edərək 
kompromisdə dayanırlar. Göstərilən iki başlanğıcın məna-
sız birləşməsi kimi «xaosmos» termini əmələ gəlmişdir. 
«Fraqmentləşdirilmiş» varlıq ideyası əsasında postmo-
dernizm  yeni  gnosoloji  prinsiplər  irəli  sürür.  Postmoder-
nizmin daxildəki həqiqəti anlaya bilməmək, bütünlük anla-

S
S
a
a
l
l
i
i
d
d
ə
ə
 
 
Ş
Ş
ə
ə
r
r
i
i
f
f
o
o
v
v
a
a
 
 
 
 
10 
yışının yanlış olması, hər şeyin keçici olması, dünən doğru 
olanın bu gün səhv olması, bu gün doğru olanın isə sabah 
yanlış olacağı, bu səbəbdən insanın həqiqətə çata bilməyə-
cəyi, cəmiyyətdəki dəyərlərin tarixə çevrilməsi kimi iddia-
larına diqqət yetirmək lazımdır. 
Postmodernizmə xas görüşlər və prinsiplər ilk növbədə 
postmodern  mədəniyyət,  o  cümlədən  postmodern  ədəbiy-
yatda öz əksini tapmışdır. İ. Hassan postmodern əsərin əla-
mətlərini sistemləşdirib. Onlar arasında qeyri-müəyyənlik, 
səhv buraxmaların kultu, fraqmentarlıq və montaj prinsipi, 
dekanonizasiya, psixoloji və simvolik səthilik, mimesisdən 
imtina, müsbət ironiya, üslub sinkretizmi, teatrallıq, ünsiy-
yət  vasitələrinə  sahib  olmaq,  məqsəd  –  oyun,  parçalama, 
metafora  əvəzinə  metonimiya  (assosiativ  əlaqələr  zənciri-
nin qurulması) və s. qeyd etmişdir. Sadalanan əlamətlər bi-
lavasitə  postmodernizm  dünyagörüşünə  xas  olan  özəllik-
lərdən  irəli  gəlir.  Məsələn,  zamanın,  məkanın,  tarixin  və 
inkişafın  fraqmentar  və  spiral  xarakter  daşıdığı,  «Mən»in 
çoxölçülüyü,  ictimai  dəyərlərin  dəyişkən  və  nisbi  olması, 
insanın varlığın və həqiqətin sonadək öyrənməyə qadir ola 
bilmədiyi və s. 
Məsələn,  qeyri-müəyyənlik,  səhv  buraxmaların  kultu, 
fraqmentarlıq və montaj prinsipi, bədii zamanın və məka-
nın  fraqmentarlığı  Culian  Barnsın  «Floberin  tutuquşusu» 
(Flaubert
'
s  Parrot,  1984)  romanında  öz  əksini  tapmışdır. 
Romanda Cefri Braytveytin Floberlə münasibətləri barədə 
xəyali söhbətlərindən ibarət olan və Braytveytin cins tutu-
quşu  tapmaq  üçün  apardığı  axtarışlar  barədə  hekayətlər 
maraqlı  və  yığcamdır.  Romanda  Floberin  həyatından  və 
Floberin öz  dilindən  bioqrafik və  tənqidi hadisələr  bir at-

Çağdaş Azərbaycan postmodern romanı 
 
 
11 
mosferə daxil edilmiş; müxtəlif hadisələr növbələşərək bir 
neçə planda təsvir edilir. 
Dekanonizasiya, simvolik səthilik, ironiya Rolan Bar-
tın  «S/Z»  (1970)  essesində  öz  əksini  tapmışdır.  R. Bartın 
«S/Z»  əsəri  Balzakın  «Sarrazin»  hekayəsinin  sətirbəsətir 
araşdırılması,  «nitqin  sistemsizliyi»,  lakoniklik,  nömrələ-
mə, müxtəlif başlıqlı ayrı-ayrı fəsillər, «mətnin mürəkkəb-
likləri»  fəslində  fantastik  ünsürlərlə  pozulması,  «Sarra-
zin»in  ədəbi  mənasından  doğan  «Başqa  hekayələr»  bölü-
mü və s. xüsusiyyətlər aşkarlanır. Bart «S/Z» əsərinin hətta 
təhlili hissələri də tənqidi üslubdan uzaqlaşır. 
Səhv buraxmaların kultu, oyunun əsas məqsəd olması, 
metonimiyadan geniş istifadə edilməsi, tarixin və inkişafın 
spiral  xarakter  daşıması,  insanın  varlığın  və  həqiqətin  so-
nadək öyrənməyə qadir ola bilmədiyi U. Ekonun «Qızılgü-
lün adı» romanında əksini tapmışdır. U. Eko ikili qiymət-
ləndirmə,  mərkəzin  kənar  üzərində,  mütləqin  nisbi  qarşı-
sında, həqiqətin həqiqətlər üzərində, əminliyin şübhə qar-
şısında, ehkamın təhlil üzərində ağalığından imtina, pastiş, 
intertekstuallıq, semiotika və s. kimi problemləri əsərində 
qaldırmışdır. Bu xüsusiyyətlərinə görə, U. Ekonun «Qızıl-
gülün  adı»  əsəri  postmodern  ədəbiyyatın  ağır  artilleriyası 
hesab olunur. U. Ekonun özü əsərini «kitablar haqqında ki-
tab» kimi dəyərləndirir 
4
. Vitorio Strada  «Qızılgülün adı» 
əsərini keçmişi və indinin müxtəlif mədəniyyətlərini özün-
də cəmləşdirən bu günkü mədəniyyətin tələbi kimi qiymət-
ləndirmişdir 
5

                                                 
4
 Eco U. Postscript to the Name of the Rose. NY.: Harcourt, 1985, 91 
p. P. 11; 
5
 Страда В.  Модернизация  и  постмодернизация  //  Окно  в  свет, 
1999, № 2, с. 71-89. 

S
S
a
a
l
l
i
i
d
d
ə
ə
 
 
Ş
Ş
ə
ə
r
r
i
i
f
f
o
o
v
v
a
a
 
 
 
 
12 
Postmodern ədəbiyyatda  roman  janrı xüsusi  yer  tutur. 
XX-ci  əsrin  ortalarında  romanın  növbəti  «ölümü»  barədə 
mülahizələr  yayılmışdır. Lakin həmin dövrdə fransız ədə-
biyyatında yaranmış «yeni roman» bu mülahizələrin əsas-
sız olduğunu sübut etmişdir. Postmodernizm romana  yeni 
canlama  gətirmiş,  «janr-antijanr»  ziddiyyətlərini  istifadə 
edərək yeni tip romanların yaranmasına səbəb olmuşdur. 
Postmodern roman əvvəlki roman ənənəsindən uzaqla-
şaraq,  pastiş,  kollaj,  montaj,  mətnlərarası  əlaqə,  dekon-
struksiya, təhtəlşüur, mistifikasiya və digər üslubları özün-
də birləşdirərək zənginləşir. Postmodern romanda obrazlar 
arasında müəllifin olması, mətn daxilində digər bədii əsə-
rin  qələmə  alınması,  bədii  yaradıcılıq  haqqında  fikirlər 
mübahisəsi,  janr  qarışılığı,  müxtəlif  süjet  xətlərinin  bir 
birinə qarışması özünü qabarıq şəkildə göstərir. 
Postmodern roman təsnifata gəlməyən şəkildə meyda-
na çıxan mətnə malikdir. Postmodernistlər metanəsr xüsu-
siyyətlərindən  geniş  istifadə  edirlər.  Eyni  zamanda  post-
modern  ədəbiyyat,  o cümlədən  də postmodern roman  xü-
susi  işarələr  dili  ilə  səciyyələnir.  Postmodernistlər  dilin 
gerçəkliyi  təmsil  və  təsvir  edə  biləcəyi  faktını  inkar  edə-
rək, dilin konkret olmasına inanmırlar və qələmə aldıqları 
əsərlərdə dil oyunlarına gedirlər. F. Sossur dili işarələr sis-
temi  kimi  dəyərləndirərək,  onların  ayrılıqda  məna  vermə-
diyini qeyd etmişdir. Onun fikrincə, dil simvolları işarə et-
dikləri ilə bağlı deyillər, çünki söz, işarə, simvol işarə et-
dikləri predmetin xüsusiyyətini göstərmirlər. F. Sossur hər 
işarənin ayrılmaz iki tərəfi olduğunu göstərmişdir. Bir-bi-
rindən ayrılmayan bu iki tərəfdən biri işarənin mənası, in-
formasiyası,  o  birisi  isə  insanın  bu  predmet  haqqında  tə-

Çağdaş Azərbaycan postmodern romanı 
 
 
13 
səvvürüdür.  Postmodern  romanlarda  bu  «ikili»yə  önəmli 
yer verilir. 
Postmodern romanın başlıca obyekti mətn olur və bü-
tün diqqət mətnə yönəlir. Mətnin qavranılması isə postmo-
dernizmin aparıcı kateqoriyalarından biri olan dekonstruk-
siya əsasında həyata keçirilir. J. Derridanın «cənab  mətn» 
adlandırdığı  fenomen  postmodernistlərə  kompozisiyanı, 
süjet, üslub və  bədii əsərin  janr  strukturunu  səciyyələndi-
rən  digər  elementləri  «sökmək»  və  özümlü  şərh  əsasında 
yenidən «yığmaq» imkanını verir. Bu prosesi həm  yazıçı, 
sonra isə oxucu həyata keçirir. Hər bir oxucu mətnin yara-
dıcısına çevrilir. R. Bart hesab edir ki, mətnin mənbəyi ya-
zıda  deyil,  oxudadır.  Bu  baxımdan  da,  mətnin  məna  və 
mahiyyətləri bütövlükdə oxucuda cəmləşir. Göründüyü ki-
mi,  postmodern  roman  süni  şəkildə  ortaya  çıxmış  mətnə 
malikdir.  İtalo  Kalvinoya  görə  yazıçı  «romanvari  bir 
oyun»u  nə  qədər  çox  qurarsa,  əsər  bir  o  qədər  də  mənalı 
olar. 
Postmodern ədəbiyyatda janr qarışıqlığının əhəmiyyəti 
artmışdır.  I. Hassan  postmodernizmin  xüsusiyyətləri  ara-
sında  «aşağı»  və  «ali»  janrların  qarışmasını  xüsusi  qeyd 
edir 
6
. Postmodern yazarların yaradıcılığında janr kanonla-
rının  «aradan  qaldırılması»  tendensiyası  üstünlük  təşkil 
edir. Ənənəvi janr konstruksiyalarını inkar etmək postmo-
dern qavrayış çərçivəsinə daxildir: «Postmodernizm şübhə 
altına  qoyduğu  anlayışları  eyni  zamanda  istifadə  və  rədd 
edir, yaradır və sonra dağıdır, – bu istər memarlıqda, istər 
ədəbiyyatda,  istər  kinoda,  istər  fəlsəfədə,  istərsə  də  dilçi-
                                                 
6
 Hassan  Ihab.  Making  sense:  the  triumph  of  postmodern  discourse 
// New literary history, vol. 18, № 2, 1987. P. 445-446; 

S
S
a
a
l
l
i
i
d
d
ə
ə
 
 
Ş
Ş
ə
ə
r
r
i
i
f
f
o
o
v
v
a
a
 
 
 
 
14 
likdə və ya tarixşünaslıqda olsun 
7
. «Etinasızlığın» praktik 
təcəssümü  janr  qarışıqlığı  formasını  alır:  postmodern 
müəlliflər  növlər  daxili  və  növlərarası  qarışıqlığa  meylli-
dirlər. 
Birincisi,  biz  postmodern  romanlara  digər  epik  janr 
elementlərinin  təsirinə  rastlaşırıq  (demək  olar  ki,  söhbət 
nəsr  janrlarının  təsiri  haqqında  gedir).  İkincisi,  söhbət 
postmodern romana başqa növlərin elementlərinin təsirin-
dən gedir. Növlərarası janr qarışıqlığına sənədli nəsr (qey-
ri-bədii) elementlərinin təsirini də aid etmək olar. 
Janr  qarışıqlığı prosesi postmodern romanlarda  fasilə-
siz xarakter daşıyır və mövcud olan janr qarışıqlığının yeni 
formalarının yaranması müşahidə olunur. Müasir Azərbay-
can postmodern romanında növdaxili janr qarışıqlığı mifo-
loji roman (roman-mif və roman-antimif) roman-antiutopi-
ya, roman-pritça, kiçik janr formalarının fraqmentlərindən 
ibarət roman və s. kimi janr konstruksiyaları yaradır. 
Janr qarışıqlığının anlamı janrın kommunikativ mahiy-
yətinin  araşdırmasını  tələb  edir.  Kommunikativ  situasiya-
ların  dəyişilməsi  janr  qarışıqlığı  vasitəsilə  janr  sisteminin 
yeni kommunikativ vəziyyətlə uyğunlaşmasına şərait yara-
dır. 
Janr, nisbi sabit forma kimi, bəzi hallarda kommunika-
tiv  tələbatları  dəyişən  sosial-idrak  ahəngsizliyi  kimi  çıxış 
edir. Sosial-idrak ahəngsizliyi bədii əsərlərdə janr xüsusiy-
yətlərinin bu və ya digər janrların formalaşmış təsəvvürlə-
rinin  uyğunsuzluğundan  yaranır.  Konsonansın  (uyğun  ol-
                                                 
7
 Hutcheon L.  A  Poeticsof  Postmodernism.  History,  theory,  fiction 
(Хатчеон Л.  Поэтика  постмодернизма.  История,  теория,  худо-
жественная литература) New-York-London: Routledge, 1992. c. 3. 

Çağdaş Azərbaycan postmodern romanı 
 
 
15 
ma) nailiyyət əldə etməsi kommunikativ imkanların janrla-
rın inkişafı və ya onun yeni janra dəyişməsi vasitəsi ilə hə-
yata keçirilir. Bu kontekstdə janrlar kommunikativ tələbat-
ların  formasından  asılı  dinamik  və  tezdəyişən  kimi  çıxış 
edirlər. Bu  janrın  kommunikativ  anlamıdır ki, K. Berken-
kotter və T. Xukin kimi tərəfdarları olmuşdur. 
Postmodernizmin  yayılması  fonunda  janrlara  dair 
kommunikativ  konsepsiyaların  yayılması  baş  verir.  Kom-
munikativ  konsepsiyalar  postmodernizm  ruhuna  yaxınlığı 
ilə diqqəti cəlb edir. XX əsrin 90-cı illərindən başlayaraq, 
xüsusilə də qərb nəzəriyyəsində, kommunikativ janr nəzə-
riyyəsi geniş yayılmağa başlayır. K. Bxatya janrı kommu-
nikativ hadisə kimi təqdim edir. T. Erikson janrı kommu-
nikativ pattern (şablon) kimi müəyyən edir. 
Qeyd etmək lazımdır ki, janrın kommunikativ anlayışı 
M.M. Baxtin mövqeyi ilə uyğundur, hansı ki, janrı mətnin 
dayanıqlı növü kimi qəbul edir, vahid kommunikativ funk-
siyalarda birləşir və oxşar kompozisiya və üslub əlamətlə-
rinə malikdir. Kommunikativ funksiya kompozisiya və bə-
dii üslub vasitəsi ilə həyata keçirilir. Bu kontekstdə üslubu 
«bədii metod, obrazın quruluşu, tərzindən kənarda göstəri-
lən:  hansı  ki,  məzmun  obrazın  dilində  həyata  keçirilərək, 
həmişə yeni səslənmə qazanan, kompozisiyanın aydın gö-
rünən  elementləri,  əsasən  də  əhval-ruhiyyədə»  başa  düş-
mək məqsədəuyğundur 
8
. Kommunikativ funksiya janrının 
əsas funksiyalarından biri kimi seçilir. L.V. Çerneç, janrın 
xüsusiyyətlərini  fərqləndirərkən,  onun  sırasına  həmçinin 
                                                 
8
 Палиевский П.В. Постановка проблемы стиля // Теория литера-
туры:  Основные  проблемы  в  историческом  освещении:  Стиль. 
Произведение. Литературное развитие. М.,1965. С. 7-8; 

S
S
a
a
l
l
i
i
d
d
ə
ə
 
 
Ş
Ş
ə
ə
r
r
i
i
f
f
o
o
v
v
a
a
 
 
 
 
16 
kommunikativ funksiyasını aid edir, hansı ki, janr anlayışı 
və  ədəbi  ənənə  əlaməti  ilə  bağlıdır,  oxucunu  müəyyən 
edilmiş təxəyyülə yönəldir 
9

Postmodern  romanda  fəal  janr  qarışığı  «janr  saflığı» 
problemini kəskinləşdirir. Qeyd etmək lazımdır ki, müasir 
ədəbiyyatda «janr saflığı» kimi səciyyələndirilən irihəcmli 
nəsr nümunələri yoxdur. Müasir ədəbiyyatın xüsusiyyətlə-
ri,  çoxvəznli  bədii  şüur  saflaşdırılmış  kommunikativ  şab-
lonlar  üçün,  yəni  «saf»  janr  konstruksiyaları  üçün  şərait 
yaratmır. 
Yarandığı  vaxtdan  roman  sintetik  janr  kimi  təqdim 
olunur.  Roman  janrının  sonrakı  inkişafı  romanın  tipoloji 
müxtəlifliyinin davamlı artımının genişlənməsi ilə xarakte-
rizə edilir (ilk növbədə, başqa janrların qarışıqlığı hesabı-
na). Qeyd etmək lazımdır ki, «saf» şəkildə roman mövcud 
deyil, müxtəlif janr elementlərinin daxil edilməsi ilə səciy-
yələnir. Sintetizm ümumilikdə sənətə xasdır. Lakin roma-
nın  janr  məzmununun  universallığı  və  çox  səviyyəli  se-
mantik  nüvəsi  onu  daha  həssas  olan  digər  janrların  ele-
mentlərini qəbul edilməsini daha həssas edir. 
Müəllifin  janrlar  və  onların  əlamətlərinə  müraciət  et-
məsi  tamamilə  əsassız  fakt  deyil:  müəllif  düşüncəsinin 
məzmunu və bədii idrakın metodu müəllifi bu və ya digər 
janrın  istifadə  edilməsinə  təhrik  edir.  Yazıçı  romanda  öz 
təsvir problemini qoyur, bu problemləri açmaq üçün müx-
təlif bədii üsullardan istifadə edir. Yeni bədii üsulların ax-
tarışı janr qarışıqlığına gətirib çıxarır.  Əksər hallarda isti-
fadə  edilən  üsullar  digər  janrlarda  öz  əksini  tapmışdır. 
                                                 
9
 См.: Чернец Л.В. Литературные жанры. Проблемы типологии и 
поэтики. – М.,1982. 

Çağdaş Azərbaycan postmodern romanı 
 
 
17 
Müstəsna  hallarda,  yeni  yaradılmış  bədii  üslublardan  da-
nışmaq olar. 
Ədəbiyyatşünaslıqda janr qarışıqlığının üç əsas forma-
sı  mövcuddur.  Birinci  halda,  romana  başqa  növlərin  ele-
mentləri daxil edilir - bu halda da növlərarası janr qarışıq-
lığı baş verir. Növlərarası janr qarışıqlığına şərti olaraq, ro-
mana  qeyri-bədii  nəsr  elementlərinin  daxil  edilməsini  də 
aid etmək olar. İkincisi, romana nəsrin digər janr element-
ləri  daxil  edilə  bilər.  Həmin  halda  növlərdaxili  janr  qarı-
şıqlığı baş verir. Romanda növlərarası janr qarışıqlığı aşağı 
və  ali  janrların  qarışıqlığına  gətirib  çıxarır.  Üçüncüsü, 
janrdaxili  qarışıqlıqdır  ki,  müxtəlif  roman  növlərinin  əla-
mətlərini əhatə edir. 
Janr qarışıqlığının mahiyyətinin artması romanın inki-
şafının  «janr  -  antijanr»  binar  sistem  çərçivəsində  davam 
etməsinə gətirib çıxarır. Başqa sözlə roman haqqında möv-
cud görüşləri inkar edən janr forması meydana gəlir, son-
radan isə həmin forma romanın yeni tipoloji növü kimi qə-
bul edilir. Postmodern romanın  meydana  gəlməsi  modern 
romanın janr xüsusiyyətlərindən imtina etməsi nəticəsində 
baş vermişdir. Bu proses postmoderndən əvvəl baş vermiş-
dir.  Belə  ki,  1940-cı  illərin  sonu  1960-cı  illərin  əvvəlləri 
ədəbiyyatda  «yeni  roman»  (fr.  Le  nouveau  roman)  və  ya 
antiroman ədəbi məktəbi formalaşdı. Fransa ədəbiyyatında 
formalaşmış klassik roman anlayışına, yəni Balzak romanı 
deyilən roman anlayışına qarşı çıxan «yeni roman» anlayı-
şının tərəfdarları «anti-romançılar» adlandırıldılar. Fransa-
da  formalaşmış  «yeni  roman»  ədəbi  məktəbində  süjetsiz, 
qəhrəmansız  roman  nümunələri  meydana  çıxdı.  Bu  ədəbi 
məktəbin  A. Robbe-Grillet,  Claude  Simon,  Marguerite 
Duras,  Michel  Butor,  Natalie  Sarraut,  John  Barth,  Luigi 

S
S
a
a
l
l
i
i
d
d
ə
ə
 
 
Ş
Ş
ə
ə
r
r
i
i
f
f
o
o
v
v
a
a
 
 
 
 
18 
Pareyson  və  d.  nümayəndələri  formalaşdı.  Alain  Robbe 
Qrillet  «yeni  roman»  anlayışına    münasibətini  bildirərək 
açıqlayırdı ki, «yeni roman» heç bir qayda qoymayır. «Ye-
ni  roman»  tərəfdarları  köhnə  romandakı  qatı  qaydalara 
qarşı savaşmaq üçün birləşmir. A.R. Qrillet onlara irad tu-
tanlara münasibət bildirərək qeyd etmişdir ki, qəhrəmanla-
rı yerinə yerləşdirilməsi, xarakteri, mühiti araşdırmamağı-
mızı irad tuturlar, deməli yazdıqlarınız həqiqi roman deyil. 
Daha sonra A.R. Qrillet «yeni roman» tərəfdarlarını nəzə-
riyyəçilikdə  ittiham  edənlərə  cavab  verərək  yazmışdır  ki, 
biz  həqiqi  romanın  necə  olmalı  olduğunu  dəqiq  bilmirik, 
bildiyimiz isə dünənin romanının kopyasını çıxarmaq yox, 
onları keçmək,  daha  irəli getməkdir.  «Yeni  roman» ədəbi 
məktəbində «Balzak romanı» deyilən ənənəvi roman süjet-
lərini rədd etmək, reallığa yaxın olan roman qəhrəmanı ya-
ratmaqdan imtina etmək, ənənəvi psixologiya anlayışından 
imtina,  əsərdə  mərkəzə  yerləşdirilmiş  romançı  anlayışını 
rədd  etmək,  ənənəvi  romanda  mövcud  dil  istifadəsindən 
imtina, əvəzinə isə dilin təbiiliyinə üstünlük vermək və s. 
amilləri qabardaraq yeni roman anlayışının  xüsusiyyətləri 
inkişaf edirdi. 
İnsanın  şüuraltı  vəziyyətini  ifadə  edən  «yeni  roman» 
ədəbiyyatdan  süjet  və  formanı  sıxışdırıb  çıxardı,  yerinə 
özünü  azad  ifadə  etmək  üslubunu  təqdim  etdi.  «Yeni  ro-
man»  ifadəsini  ilk  dəfə  tənqidçi  Emil  Anrio  Alen  Rob-
Qriyenin  əsərinə  yazmış  olduğu  resenziyada  istifadə 
etmişdir. «Yeni roman» cərəyanını Natali Sarrotsuz təsəv-
vür  etmək  qeyri-mümkündür.  O,  öz  yaradıcılığı  ilə  XX 
əsrin 50-ci illərindən başlayaraq ənənəvi ədəbiyyatın bütün 
formalarını devirməyə qadir oldu. 

Çağdaş Azərbaycan postmodern romanı 
 
 
19 
«Yeni roman» öz mahiyyətinə görə antiromandır, anti-
janrdır.  Lakin  postmodernistlərin  «yeni  roman»ın  özəllik-
lərini mənimsəməsi nəticəsində antiroman əsasında roma-
nın yeni tipoloji növü meydana çıxır. 
Ədəbiyyatşünaslıqda  antijanrın  meydana  çıxması  heç 
də  janrın  avtomatik  olaraq  sönməsini  nəzərdə  tutmur. 
V.B. Şklovskinin fikrincə, antijanrın meydana gəlməsi yal-
nız  janrın  özünün  formalarının  inkişafıdır:  «Öz-özünü  in-
kar mərhələsindən keçilməsi qaçılmaz olan incəsənət inki-
şaf edir. Janr antijanr kimi inkişaf edir. Öz dövründə «Don 
Kixot»  yalnız    parodiya  kimi  deyil,  həm  də  təhlilin  digər 
vəzifələri olan əsər kimi antiroman idi» 
10

Janr  konstruksiyalarının  dekanonizasiyasının  təsiri  al-
tında antijanrın yaranması, öz təsirini daha parlaq detektiv 
ədəbiyyatda göstərib. Postmodern detektivin janr təbiətini 
açıqlayaraq,  N.V. Kireeva  qeyd  edir  ki,  «antidetektiv»i 
«milli  zəmində  postmodern  detektiv  variantları» 
11
  bağla-
yır.  Bununla  yanaşı,  N.V. Kireeva  vurğulayır  ki,  «antide-
tektiv» detektivin müxtəlif modellərinin elementlərinin de-
konstruksiyası ilə seçilir. Beləliklə, müasir qələm ustaları-
na  janr  eksperimentləri,  həmçinin  roman  -  dedektivlərin 
janr  qarışıqlığı  nəticəsi  kimi  müxtəlif  variasiyaları  üçün 
meydan  açılır.  «Antidetektiv»  mövcud  janr  qarışıqlığı  sə-
viyyələri üçün daha bir səviyyə tətbiq etməyə imkan verir 
ki, bu da janrdaxili qarışıqlıqdır. 
                                                 
10
 Шкловский В.Б. Избранное. В 2-х т. Повести о прозе. Размыш-
ления и разборы. – М., 1983. – Т. 1. – С. 229; 
11
 Киреева Н.В.  Трансформация  жанровых  конвенций  автобио-
графии  и  детектива  в  прозе  американского  постмодернизма: 
Автореф. дис. … . д-ра филол. наук. – М., 2011 – С. 22. 

S
S
a
a
l
l
i
i
d
d
ə
ə
 
 
Ş
Ş
ə
ə
r
r
i
i
f
f
o
o
v
v
a
a
 
 
 
 
20 
Azərbaycan nəsrində postmodern romanların meydana 
gəlməsi XX əsrin sonlarına təsadüf edir. Azərbaycan ədə-
biyyatında  Kamal  Abdullanın  «Yarımçıq  əlyazma»,  Hə-
mid  Herisçinin  «Nekroloq»,  Kəramət  Böyükçölün  «Çöl», 
İlqar Fəhminin «Qarğa yuvası», Əli Əkbərin «Amneziya», 
Pərviz  Cəbrayılın  «Yad  dildə»,  Aqşin  Yeniseyin  «Gölə-
qarğısancan», Nərmin Kamalın «Aç, mənəm» və digər ya-
zarların qələmə almış olduqları əsərlər postmodern üslub-
da yazılmış əsərlər kimi diqqəti cəlb edir. 
Azərbaycan  postmodern  romanı  iki  əsrin  qovşağında 
ədəbiyyat  tarixində  paradoksal  vəziyyət  yaratdı.  Postmo-
dernist təfəkkür sistemi yazarlara əsaslandırılmamış, post-
modernist  təfəkkürün  bədii  və  fəlsəfi  quruluşunu  təşkil 
edən istiqamət və  prinsiplərin təkamülünün xronoloji çər-
çivəsinin olmaması səbəbindən yazarların qələmə aldıqları 
əsərlər intuitiv halda ənənəvi dəyərləri kompromissiz ola-
raq dekonstruksiyaya məruz qoydular. 
Qeyd  etmək  istərdim  ki,  dünya  ədəbiyyatında  olduğu 
kimi,  Azərbaycan  ədəbiyyatında  da  postmodern  üslubda 
qələmə alınmış ilk əsərlərə reaksiyalar sərt olmuşdur. Post-
modern  üslubda  qələmə  alınmış  əsərlərdə  olan  janr  və 
struktur  yeniliklərini qəbul etməyənlər arasında ədəbi me-
tod,  mövqe  mübarizəsinə  çevrildi.  Postmodernizm  tərəf-
darlarının  az  olmasına  baxmayaraq,  bu  üslubda  qələmə 
alınmış  əsərlərə  real  qiymət  verilərək,  ədəbi  müstəvidən 
nəzərdən keçirildilər. Kamal Abdullanın «Yarımçıq əlyaz-
ma»  romanı  oxucu  ixtiyarına  verildikdən  sonra,  əsər  və 
müəllifi ətrafında baş vermiş müzakirələri göstərə bilərik. 
Həmid Herisçinin «Nekroloq» (2005) romanını da gös-
tərmək  olar.  H. Herisçinin  «Nekroloq»  romanı  bəzi  ədəbi 
tənqidçilər  tərəfindən  klassik  anlayışda  roman  kimi qəbul 

Çağdaş Azərbaycan postmodern romanı 
 
 
21 
olunmur. Məsələn, müasir Azərbaycan romanları haqqında 
xülasə  məqaləsində  Tehran  Əlişanoğlu  Həmid  Herisçinin 
«Nekroloq»  romanında  xarakter  və  süjetin  olmamasını 
onun  nöqsanı  və  zəif  cəhəti  kimi  qiymətləndirmiş,  dialo-
qizmin,  fraqmentarlığın,  epizodluğun  aşağı  olmasını,  ob-
razların  sadələşdirilmiş  şəkildə  açılmasını  və  s.  qeyd  et-
mişdir 
12
. «Nekroloq»un romana aid olmasını şübhə altına 
qoyaraq, T. Əlişanoğlu əsərin janrına aid münasibət bildir-
mir. «Nekroloq»un romana aid olması özünü aydın şəkildə 
göstərir. T. Əlişanoğlunun subyektiv mövqeyi onunla bağ-
lıdır ki, yazıçı romanın bəzi təhkiyə əlamətlərindən imtina 
etməsinə  qiymət  vermir.  «Nekroloq»  hekayə  təsirinə  mə-
ruz qalıb. T. Əlişanoğlu tərəfindən qeyd olunanlar «Nekro-
loq»  əsərinin  janr  təbiətinə  hekayənin  təsiri  ilə  əlaqəlidir. 
Həmid  Herisçinin  «Nekroloq»  əsərində  ənənəvi  müəllif 
təhkiyəsi,  süjet  və  xarakterin  aradan  qalxması  kimi  post-
modern estetikanın vacib şərtləri özünü göstərir. 
Azərbaycan  ədəbiyyatı  və  mədəniyyətində  «postmo-
dernizm» termini tənqidçi və yazarlar arasında müzakirələ-
rə  səbəb  olmuşdur.  Postmodernizm  ətrafında  müzakirələr 
yarandığı ilk gündən başlamış və bu gün də davam etmək-
dədir.  Konkret  postmodernist  əsərlərin  təhlili  nəticəsində 
Azərbaycan  postmodernizminin  əsas  əlamətlərini  araşdır-
maq,  tənqidinin  əsas  aspektlərini  göstərmək  zərurətə  çev-
rilmişdir. 
Postmodernizmə həsr olunmuş tədqiqat işlərində tədqi-
qatçılarımız  əsasən,  xarici  postmodernizmə  fikir  verirlər. 
Leyla  Hacızadənin  «Postmodernizm  dövrünün  qəhrəmanı 
                                                 
12
 Əlişanoğlu T.  Yeni  ədəbi  nəsil:  axtarışlar,  problemlər  //http: 
//bizimasr.media-az.com/arxiv_2002/may/113/tengid_romani.html 

S
S
a
a
l
l
i
i
d
d
ə
ə
 
 
Ş
Ş
ə
ə
r
r
i
i
f
f
o
o
v
v
a
a
 
 
 
 
22 
və  onun  rus  ədəbiyyatında  təcəssümü»  («Герой  эпохи 
постмодернизма  и  его  воплощение  в  русской  литера-
туре»),  Quba  Məcidovanın  «Rus  postmodernist  nəsrində 
mifologemlər» («Мифологемы русской постмодернист-
ской  прозы»),  Minəxanım  Gözəlovanın  «Postmodernizm 
ədəbiyyatında  Şərq  və  Qərb  (Orxan  Pamuk  nəsri  əsasın-
da»),  Çinarə  İbrahimovanın  «V. Nabokovun  yaradıcılığı 
və  XX  əsr  amerika  Modernist  romanı»  («Творчество 
В. Набокова  и  Американский  модернистский  роман 
XX века») və sair dissertasiyaları nümunə göstərmək olar. 
Azərbaycan  postmodernizmi  isə  kifayət  qədər  tədqiq 
olunmamış,  mövcud  tədqiqatlar  sistemsiz  xarakter  daşı-
mış, postmodernizmin mahiyyəti açıqlanmamışdır. Bir çox 
romanların  müəllifi  olan  yazar  Hüseynbala  Mirələmov 
«postmodernizmi hoqqabazlıq» kimi dəyərləndirmişdir. 
Postmodernizmə  inam  və  ehtiyac  duymadığını  qeyd 
edən  Sayman  Aruz,  postmodernizmi  Avropa  modernizm 
prosesini keçirdiyini, daha sonra isə postmodernin yardımı 
ilə modernizmin səhvlərini doldurmağa çalışdığını göstər-
mişdir. 
Postmodernizmi son estetik düşüncə texnologiyası he-
sab edən Aydın Xan (Əbilli) da yazır ki, «digər cərəyanla-
ra rəğmən postmodernizm həm düşüncə, həm yaşam, həm 
də ictimai-siyasi, fəlsəfi - kulturoloji texnologiyasına çev-
rilərək  nəinki  mədəniyyət  və  ədəbiyyatı,  həm  də  həyatın 
müxtəlif sahələrini, elm və fəlsəfəni, formatları, iqtisadiy-
yat, siyasi, mədəni elmi və sosial fikri dəyişdirdi və qabaq-
cıl proseslərin əsasını qoydu». 
«Umberto  Eko  və  Postmodernizm  fəlsəfəsi»  kitabının 
müəllifi  Nərmin  Kamal  isə  postmodernizmin  öldüyünü 
qeyd edir. 

Çağdaş Azərbaycan postmodern romanı 
 
 
23 
Bəsti  Əlibəylinin  «Çağdaş  tənqid  və  ədəbi  proses: 
2004  -  2007-ci  illər» 
13
  adlı  məruzəsində  Qərbin  tullantısı 
hesab  etdiyi  postmodernizmin  dünya  ədəbiyyatına  bir  şey 
vermədiyi  kimi  fikri  səsləndirilmişdir.  Tənqidçi  xanım, 
postmodernist  üslubda  yazılmış  əsərləri  postmodernizm 
nümunəsi  kimi  dəyərləndirmir,  yazarın  istedadı  ilə  bağla-
yır:  «sual  oluna  bilər;  bəs  Umberto  Eko,  bəs  Orxan  Pa-
muk,  bəs  Patrik  Züskind  və  postmodernizmin  uğuru  sayı-
lan  digər  örnəklər?  Mən  hesab  edirəm  ki,  bu  yazıçıların 
postmodernizmə aid edilən əsərlərinə «Qızılgülün adı», nə 
«Qara kitab», nə də «Əttar» postmodernizmin uğuru olma-
yıb, müəlliflərinin istedadının, böyüklüyünün uğurudur». 
Yuxarıda  qeyd  edilən  məqamlara  baxmayaraq,  post-
modernizm  yeni  yaradıcılıq  axtarışları  kimi  Azərbaycan 
ədəbiyyatının  maraq  dairəsindədir.  Azərbaycan  postmo-
dern romançılığı milli romançılığın məzmun və janr baxı-
mından «yenilənməsi» ilə özündə əsas yük daşıyır. 
                                                 
13
 Əlibəyli B.  «Çağdaş  tənqid  və  ədəbi  proses:  2004-2007-ci  illər». 
«Körpü»  jurnalı,  2008, № 1  və  ya  14  may  2007-ci  ildə  Azərbaycan 
Yazıçılar  Birliyində  edilmiş  məruzə  əsasında  hazırlanmış  məqalə  // 
525-ci qəzet.- 2007.- 30 iyun. - № 115. 

S
S
a
a
l
l
i
i
d
d
ə
ə
 
 
Ş
Ş
ə
ə
r
r
i
i
f
f
o
o
v
v
a
a
 
 
 
 
24 


Yüklə 18,24 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə