AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu vəfa iSGƏNDƏrova


 Məlum yer adları ilə bağlı olan formullar



Yüklə 5,53 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə9/12
tarix08.05.2017
ölçüsü5,53 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12

6. Məlum yer adları ilə bağlı olan formullar
6.1.  Sənə xəbər verim Rum padşahının oğlundan (37,  192).
156
6.2.  M ədinə  şəhərində  Əhməd  Tacir  adlı  var-  dövlətli,  həm 
də səxavətli bir tacir var idi (55,  159).
6.3.  Biri  var  idi,  biri  yox  idi,  İsfahanda  Hüseyn  Tacir  adlı 
məşhur bir tacir var idi (55,  139).
6.4.  Qəndahar  padşahının  Məlik  Məmməd  adında  bir  oğlu 
var  idi  (24,  70).  6.  5.  Biri  var  idi,  biri  yox  idi,  uzaq  Çində  Təh- 
muz adlı bir ölkədə bir padşah var idi (41,  86).
6.6.  Biri  var  idi,  biri  yox  idi.  Yəmən  şəhərində  Aslan 
padşah adında bir ədalətli  padşah var idi (1,  113).
6.7.  Bəndərpuş  vilayətində  Əhməd  adında  kasıb  bir  kişi 
olurdu (31, 232).
6.8.  Bəndər-Puşur  mahalında  Əhməd  adlı  bir  kişi  var  idi 
(31,251)
6.9.  Salavat şəhərində Sam adlı bir padşah var idi” (33, 220).
6.10.  Biri  var idi,  biri yox idi.  Müharibədən əvvəl,  Rusiyada 
Nikolay adlı  bir padşah var idi (41,  120).
6.11.  Mən  Firəng  vilayəti  padşahının  naxırçısının  qızıyam 
(31,217).
6.12.  Biri  vandı,  biri  yoxudu,  Yunan  şəhərində  bir  Məm- 
mədhəsən adında padşah varıdı (32, 267).
6.13.  Varıydı,  yoxuydu  Qaragüneytəpə  addı  təpənin  yanın­
da Qaragünə  addı  qoldan  quvatdı,  dildən  yüyrəh  bir  igit  varıydı 
(12,  184).
6.14.  Oymadərən  kəndində  Dadaş  adlı  bir  balıqçı  yaşayırdı 
(41,  12).
6.15.  Belə  deyirlər  ki,  Qaradağ  mahalında  Qurban  adında 
bir şair aşıq yaşarmış (41,  127).
6.16.  Deyir,  keçmiş  zamanlarda  Şirvan  torpağında  bir  şah 
yaşayarmış (1,3).
Türkiyə variantları
6.1. 
Bir  varmış,  bir  yokmuş...  Evvel  zaman  içinde,  kalbur 
saman  içinde  Bağdat  ülkesinin  son  derecede  zengin  bir  padşahı 
varmış (99,  102).
157

6. 2. Bir vağdın hükmündə bir İran padşahı varıdı  (102,  18).
6.  3.  Ezerekden,  tezerekden,  lale  sünbül  biçerekden,  Mani- 
sada tirenden,  ew elk i halden geçerek varmışlar bir ölkeye  (102, 
109).
7.  Qarışıq  formullar  (zaman  və  məkanla  bağlı  olan 
formullar)
7.1.  “Biri  vardı,  biri  yox  idi.  Allahdan  başqa heç  kim   yox­
du.  Hindistanda  bir  paççah  varıdı.  Adma  Yunan  deyərdilər  (31, 
79).
7.2.  Günlərin  bir  günündə,  Məmməd  Nəsir  tinində,  biri 
varıdı,  biri  yoxudu,  Göy  İmamm  belində,  mən  çox  şilaşı  y e m i­
şəm,  heç  belə  yalan  söyləməmişəm”  formulundan  istifadə  o lu ­
nur (31,  104).
7.3.  Raviyani-əxbar,  nağılani  əsar,  şirin-şəkər.... Bəli,  biri
varmış, biri yoxmuş bir Hindistan padşahı varmış (38,  110).
Türkiyə variantları
7.1.  Yüzlerle  sene  önce  Karpazdaki  bir  köyde  babamın 
büyük halası yaşayırdı  (102,  147).
7.2.  Bizim  bilmediğimiz  çok  eski  olmayan  zamanların  bi- 
rinde, köylerden şirin mi  şirin bir köyde, yaşamakta olan aileler- 
den biri de Keloğlan ile anasıymış” (137).
7.3.  E w el  zaman içinde,  galbur saman içində develer della- 
lıken  eski  hamam  içinde.  Ben  anamın  beşiyinde  sallar  babama 
biberondan  süt  içirirdim.  İşde  o  zanannarda  bir  memlekett  bir 
gıral, bu gıralın da bir gızı  vardı (102, 23)
7.4.  Bir varmış bir yoğumuş.  Bir zamannar yeşil bir memle- 
kette büyük bir sarayda bir gıralınan üç kızı yaşarmış (102,  45).
7.5.  Çok  geçmiş  zamanda  diyarın  birinde  bir  hükümdar 
yaşarmış (81,  38).
7.6.  Zamanın  birinde,  köyün  birinde  bir  fakir  adam  yaşar­
mış (81, 41).
158
Təhkiyə formulları
A. Xarici təhkiyə formulları
1. 
Dinləyicinin  diqqətini  cəlb  etmək  üçün  onlarda 
maraq  oyadan  formullar
1.1.  Qız  gəldi,  o  yerdə  Şah  Abbasın  imarətinin  şəklini 
çəkdi. Nağıl dili yüyürək olar...  (74,  192).
1.2.  Dedi,  otur  burada  mən  söhbətimi  eləyim.  Dedi,  bu 
gördüyün  ağac  balaca bir ağac  idi,  mənim də cavan vaxtım idi... 
(74,  196).
1.3.  Odunçunun  arvadı  haçandan  haçana  özünə  gəlib, 
gözlərini  açdı,  gördü ki,  balaca  bir otaqdı.  Tez durdu ayağa qaç­
sın, gördü ki, burada bir qapı var.  Sındırıb qapım girdi  içəri,  gör­
dü ki, burada o qədər arvad var ki, gəl görəsən (31, 32).
Türkiyə variantları
1.1.  “Gider bakar  ki  çadırın yerinde  kimse  yokdur”,  “Bakar 
ki  her kes  eylenmekde,  ziyafetler  verilmekdedir,  “Bakar ki  oğlu 
eşikde  düşmüş  bayğındır”,  “Kolunu  açıb  gösterir  ki  her  nereye 
tutmuşsa orasım  simsiyah etmiş (97, 96).
1.2.  Bu  geceki  masal  da  burda  biter;  biter  ama  doğrusunu 
ararsanız ne bittigi  var, ne bitecegi var... (84,  184).
1.3.  Sonra  neylemişler,  netmişler,  orasını  o  kadar  bilmiyo- 
rum ama (84,  108).
1.4.  Şimdi  sözü uzatıp da ne biz günaha girelim, ne de sizin 
başınızı ağrıtalım (84,  118).
Atalar  sözləri  və  deyimlərlə  dinləyicidə  maraq  oyadan 
formullar
1.4.  “Paççah,  taxtın  tarac  olsun,  yəhərin  qannan  dolsun,  nə 
yatırsan?” (36,  75).
1.5. “Ölən elə ölən yerdə qalar” (36, 282).
1.6.  “İspin  şah  gəldi  gördü,  lələ köçüb  yurd  ağlayır,  dönüb 
dönüb bir də ağlayır” (74,  130),
159

1.7.  “Sabah  açıldı,  xeyirli  sabahlar  açılsın  üzünüzə”  (37,
228).
1.8.  “Deyirlər, bir dərdli adam yatmaz bir də dəmli.  Ondan 
qalan  hamısı  yatar.  Bunlar  belə  fikir  eyləyib  başladılar  şəhəri 
gəzməyə” (37, 240).
1.9.  “O  vaxt  tacirlər  cürbəcür  olurdular.  Sana  haradan 
xəbər verim,  bu vəzirdən.  Vəzir geri  ha qayıdan deyildi.  Atı  sat­
dı.  Dadanmış  ağız,  öyrənmiş  boğaz,  indi  də  yoxsulluq.  Birtəhər 
gəlib çıxdı yeddi yol ayrıcına” (74,  63).
1.10.  “Asta qaçana göy imam qənimdi” (74, 62).
1.11.  “İnsan bir sevinəndə, bir də dərddən ağlayır.  İnsan ya 
gərək  gülə  boşala,  ya  da  ağlaya  boşala.  Bunlar  ağlayıb  sakitləş­
dilər” (74,  124).
1.12.  “Qızla vəzir gecənin bir yarısı başladılar qaçmağa.  Di 
qaçaqaç, asta qaçana göy imam qənimdi” (74, 62).
Türkiyə variantları
1.5. “Tanrının öldürmediyini kul öldüremez” (86,  8).
1.6.  “Allah insanın kavline göre vermez, kalbine göre  verir! 
Neyse  inek  gitmiş,  kız  gitmiş,  duman  gitmiş,  toz gitmiş,  derken 
o yemlik yeşillik yere gitmiş” (84, 7).
1.7.  “Ama  ne  diye  başınızı  ağrıtayım,  varsın,  varsın  bir  az 
da  bu  dizip  koşmalar  eksik  olsun;  yok  başınızı  şişirtmezsem  şu 
kadarcığı kulağınızda kalsm...” (84,  165).
1.8.  “Kor  baklanın  kor  ahçısı  olur  derler,  ya  varlıklı  bir 
коса bulup evlenmiş” (86, 207).
1.9.  “Doğduğun  yerde  değil,  doyduğun  yerde,  demişler” 
(86,  331).
Fasilə verərək dinləyicidə maraq oyadan formullar
1.13.  “Müxtəsər,  şahzadə  oğlannan  əvvəl  görüşdükləri 
yerə gəlirlər” (31,  122)
1.14.  “Bir gün belə,  beş gün belə,  axırda padşahın oğlu  fikir 
eləyir ki, nə vaxta kimi bu oğlan qazanıb gətirəcək...” (31,  84).
160
1.15.  “Qərəz,  Şahzadə  Mütalib  gəlib  çıxdı  lap  böyük xala­
sının yanına” (31,  178).
1.16.  “Tarix  tərəqqinin  tənəzzülü  elə  gətirdi  ki,  bu  İspin 
Şahın uşağı olmadı” (74,  115).
1.17.  “Bəli,  baş  ağrısı  olmasın,  bu  da  onlara  qoşulub  altı 
adam yola düşdülər....” (33,  165).
Türkiyə variantları
1.10.  “Masalı  fazla uzatıp baş ağrıtmayalım...” (86,  12).
1.11.  “İşte, kuş cıvıltılan ve gözün alabildiyinə bir çeşit çiçek 
kokuları  və  gözün  alabildigine  uzanan  yeşillikler  arasında  yaşa­
yan bu mutlu ailenin, bir gün topac gibi bir oğlu olmuş” (99, 98).
1.12.  “Ne  ise...  Yolculuk hazırlığına başlanmış” (99,  105).
1.13.  “Neyse,  varsın o  yalan üstüne yalan dizip koşadursun, 
gelin biz öteki  yüzden verelim” (84,  13).
1.14.  “Ne  ise  gündüz  geçer,  akşam  erer,  el  ayak  çekilip 
sular kararınca...” (84,  149).
1.15.  “Ya devlet başa, ya quzğun leşe” (84, 33).
Bədii təsvir vasitəsilə dinləyicidə maraq oyadan form ullar
1.18.  Bu  tacirin  varı  dövləti,  necə  deyərlər,  yer  batırırdı 
(31,247).
1.19.  Siman da tez  atıb gürzə, bir nərə çəkdi ki, nərəsindən 
göydə quş qanad saldı  (31,  57).
1.20.  At  iki  əlləri  üstündə  qalxdı  göyə,  ucadan  bir kişnədi, 
elə  götürüldü  ki,  elə  bil  ox  yayından  çıxıb,  bir  göz  qırpımında 
gözdən itdi  (31,  352).
1.21.  Əmiraslan  bunu  görcək  bir  nərə  çəkdi  ki,  qapını 
sındırıb özünü vurdu dəryayi-ləşkərə, bir cəngi-məğlubə oldu ki, 
ruzigarın gözü belə şey görməmişdi (36, 281).
1.22.  Mənə  elə  bir  qamçı  çəkərsən  ki,  yeddi  qat  qarnımın 
altından gön qalxar, yeddi  qat da sənin ayağının (74,  153).
1.23.  Bir qışqırıq  qopdu ki,  elə  bil  ki,  yerin göbəyi  çatlayır 
(31,  123).
161

Türkiyə variantları
1.16.  Günlerce  süren  hazırlıklardan  sonra  padişah  küçtik 
kızına öyle bir düyün yapmış ki,  yedi  iklim  dört bucakda dillere 
destan olmuş (99, 97).
1.17.  Boşa  koymuş,  dolmamış,  doluya  koymuş  almamış 
(84, 42).
1.18.  Hele  o  gece  öyle  bir  dügün  yaparlar,  öyle  bir  dügün 
yaparlar ki, bunu da akıllar almaz, kambur felek bir yana,  dünya 
bile bir yaşma daha girer (84,236).
Qəhrəmanın fəaliyyəti ilə xaricən bağlı olan form ullar
1.24.  Hatəm  çəkib  çarığın  dabanını,  qırıb  yerin  amanını, 
günə  bir  mənzil,  teyyi  mənazil,  nağıllarda  mənzil  olmaz.  A z  
getdi,  üz  getdi,  dərə-təpə düz getdi,  bir neçə  gündən  sonra  gəldi 
çıxdı həmin dərvişin nişan verdiyi yerə (38, 25).
1.25.  Mələk xanım  yayılıb atın belinə,  dərələrdən  sel  k im i, 
təpələrdən  yel  kimi,  badeyi-sərsər  kimi,  ayaq  üzəngidə,  diz 
qabırğada budu özünü yetirdi öz şəhərinə (37, 240).
1.26.  Dərələrdən yel  kimi,  təpələrdən  sel  kimi, badeyi-sər­
sər kimi, ayaq üzəngidə,  diz qabırğada,  piyadasm piyada,  atlısın  
atlı,  hamını  qoyub  yolda,  quşdan  yeyin,  tazıdan  yüyürək,  neçə 
mənzil  yol  gedib,  necə  mənzil  eyləyib,  axır  gəlib  çatdı  Rum  şə ­
hərində... (31, 281).
1.27.  Dərələrdən  yel  kimi,  təpələrdən  sel  kimi,  badeyi-sər­
sər  kimi,  ha  gedib,  hu  gedib  yeddi  aydan  sonra  gəlib  çıxdı  b ir 
yerə (31, 300).
1.28.  Dərələrdən  sel  kimi,  təpələrdən  yel  kimi,  badeyi- 
sərsər  kimi,  az  getdi,  üz  getdi,  dərə  təpə  düz  getdi.  Orada  ayla, 
illə,  burada  müxtəsər  dillə,  başladı,  şəhərbəşəhər,  kəndbəkənd 
soraqlaşıb gəzməyə (33,  95).
1.29.  Çox  getdi,  az  getdi,  orada  deyildim,  hesablayaydım, 
axır gəlib çıxdı bir şəhərə (24,114).
1.30. Nə  qədər yol  getdi,  deyə  bilmərəm,  ancaq axşam  qa­
ranlıq düşə-düşə tüstüyə yetişdi (24,  135).
1.31. 
Az gedib,  çox dayandı, bulaqlardan bir oymaq su içib, 
iynə yarım yol gedəndən sonra özünü çatdırdı İsfahana (39,  118).
1.32.  Yeddi  gün,  yeddi  gecə  yol  gedənnən  sonra  gəlib  çıx­
dılar həmin yeddi yolun ayrıcına (27, 74).
1.33.  Beləliklə,  tamam  qırx  gün,  qırx  gecə  yol  getdilər,  ta 
ki, gəlib çıxdılar Gülüstani-İrəmin sərhəddinə (25, 34).
1.34.  Bəli,  gəmi  düşdü dəryanın  içinə,  gecəni  günüzə qatdı, 
günüzü gecəyə,  on  günlük  yolu bir gündə  gedib  çatdı bir cəzirə­
nin kənarına (31,  328).
1.35.  Bir  aylıq  yolu  iki  günə  gəlib  Rum  vilayətinə  çatdılar 
(32, 349)
1.36.  Bu  minvalla  otuz  doqquz  gün,  otuz  doqquz  gecə  yol 
getdilər (33, 256).
1.37.  Bəli,  bunlar  yola  düşüb,  mənzilbəmənzil,  teyyi-mə- 
nazil, gedib Q af dağına çıxdılar (39, 55).
1.38.  Çəkib  çarığın  dabanın,  qırıb  yerin  damarın  dərələr­
dən  yel  kimi,  badeyi-  sərsər  kimi,  acı  biyanlıq,  çox-çox  qamış­
lıq,  günə bir mənzil, teyyi-mənazil, gecəni gündüzə qatıb gündü­
zü gecəyə...  (36,  39).
1.39.  Günə  bir  mənzil,  təyyi-mənazil,  gecəni  günə  qatdı, 
günü gecəyə,  üç  ay tamam  at sürdü, üç ayın tamamında gəlib bir 
qalaçaya çatdı (31,95).
1.40.  Az  gedib  çox  dayandı,  çox  gedib  az  dayandı,  nağıl­
larda  mənzil  olmaz,  neçə  müddət  yol  gedib,  neçə  mənzil  gedib 
axırda gəlib çatdı  Urum torpağına (31,215).
Türkiyə variantları
1.19.  Az gitti, uz gitti.  Bütün gün yol  yürüdü (85,  13).
1.20. Az gitmişler, uz gitmişler dere tepe düz gitmişler.  Ko- 
narak,  göçerek,  lale  sünbül  biçerek,  tam  bir  güz  gitmişler,  bir 
şehre varmışlar (98, 37).
1.21.  Az  gitmişler,  üz  gitmişler,  dere  tepe  düz  gitmişler. 
Altı  ay  bir  güz  gitmişler.  Bir  de  arkalarına  bakmışkar  ki,  bir 
karışık yol gitmişler (98, 61).
162
163

1.22.  Az  gitmiş  uz  gitmiş.  Dere  tepe  düz  gitmiş.  Konarak, 
göçerek, arpa buğday biçerek tam bir güz gitmiş (98,  70).
1.23.  Az  gitmişler,  uz  gitmişler.  Dere  tepe  dağ  aşmışlar... 
Güneş tepeye varmadan, padişah ülkesine varmışlar (98,  133).
1.24.  Az  gider,  uz  gider,  ardı  sıra bir bölücek toz gider  (83, 
14).
1.25.  Gide  gide bir  arpa boyu  gidiyorlar.  Gidince  ileride  üç 
ev görüyorlar (81,15).
1.26.  Az  gittik,  üz  gittik  dere  tepe  düz  gittik.  Bir de  gönüp 
baktım bir arpa boyu yol gitmişim (81,43).
1.27.  Az  gitdiler,  uz  gitdiler,  Dönmüşler  arkasma  bakmış- 
lar. Bir harmanlık yer gitmişler (85, 236).
1.28.  Az gitmiş,  uz gitmiş,  dere tepe  düz gitmiş,  bir de  bak- 
mış ki, bir kanşcık yol gitmiş (99, 30).
1.29.  Az  gitmiş,  uz  gitmiş,  dere tepe  düz  gitmiş,  üç  gün  üç 
gece yol almış (98,154).
1.30.  Hiç vakit kayb etmeden yollara düşmüş. Her bir adımı 
atmış  arşınmış.  Bunda  basmış,  onda  bulunmuş.  Durmamış,  din- 
lememiş.  Yürümüş. Üç aylık yolu iki günde almış (85, 29).
1.31.  Bir  gün  oğlan  çıkar.  Git  gitmemin  git  gitmemin,  yolu 
o taraflara düşer (102,  17).
1.32.  Git  gitmezmisin,  git  gitmezmisin,  Geceler gündüz  ol­
muş,  gündüzler de  gece.  Şahzade bir hafta sonra dağı aşmış,  yo­
la ulaşmış... (99,  53).
2.  Dinləyicilərin diqqətini yoxlamaq  üçün formullar həm
Azərbaycan, həm də Türkiyə nağıllarında aşkar edilmir.
3. Keçid formulları
3.1.  Keçəl  bazaman  getməkdə  olsun.  Sizə  beş  kəlmə  xəbər 
verim lotubaşınnan (36,  37).
3.2. Bunlar toy tədarükündə olsunlar,  al  xəbəri kimdən,  Pəri 
xanımın atasından (24,  199).
164
3.3.  Kiçik qardaş qurbağa ilə bir daxmada məyus, başı  aşağı 
gününü  ah-vayla keçirməkdə  olsun,  sizə xəbər verim padşahdan 
(27,216-217).
3.4.  Bunları  burada  qoyaq,  sizə xəbər verək padşahdan  (53, 
101
-
102
).
3.5.  Keçəl  Hindistana  çatmaqda  olsun,  sizə  kimdən  xəbər 
verim, padşahdan (53,  101-102).
3.6.  Əhməd  Tacir  belə  xoş  yaşamaqda  olsun,  qulluğunuza 
hardan ərz edim, Əhməd Tacirin qonaq qaldığı  şahdan (55,  161).
Türkiyə variantları
3.1.  O,  kuyunun  içinde  bekleye  dursun,  biz gelelim  ötekile- 
re (83,  66).
3.2.  Biz  bırakalım  onları  kendi  hallerine,  gelelim  küçük 
Şahzadeye (83, 66).
3.3.  Onlar  gide  dursunlar,  biz  gelelim  Kaplan  Adama  (98, 
105).
3.4.  Onlar  birlikte  otura  dursunlar,  bakalım  sarayde  neler 
oluyor(98,  140).
3.5.  Biz gelelim ormandaki kıza (98,  139).
Vaxtın tez keçməsi ilə bağlı olan form ullar
3.7.  Bəli, günlər, aylar keçdi (34, 292).
3.8.  Ay dolanır,  il  keçir,  kişi  canını  oğlanlarına tapşırıb ölür 
(34,315).
3.9.  Ay  keçdi,  il  keçdi,  devin  qəbrinin  üstündən  yeddi  gül 
bitdi  (36,  197).
3.10.  Bir  gün  belə,  iki  gün  belə,  bir  ay  belə,  iki  ay  belə, 
axırda arvad da, ana da durdular üzünə (31, 248).
3.11.  Gethaget illər,  aylar gəldi  hərləndi...  (33,  104).
3.12.  Vaxt  keçdi,  gün  keçdi,  ay  dolandı.  Bir  vaxtdan  sonra 
həmin cavanlar məktəbi  qurtardılar (55,  164).
3.13. Nağıl yüyrək olar (74,  134).
3.14.  Nağıllarda vaxt tez başa gələr (31, 276).
165

3.15.  Nağıl  dili  yüyürək  olar,  amma iş  yüyürək  olm az  (33, 
196).
3.16. Aylar, illər ötdü (1, 66).
Türkiyə variantları
3.6.  Böğlece  günler,  haftalar,  aylar  bir  ruya  gibi  gelib 
geçmiş (98, 204).
3.7.  Gel  zaman,  git  zaman,  aradan  geçmiş  epey  zam an  (99, 
136).
3.8. Gel gün, git gün padişahın karısı gebeleşir (100,  26).
3.9. Zaman geçer, günler geçer (96, 32).
3.10.  Zamanın  erken  geçmesini  istemiş.  Günleri  ayları  iple 
çekmiş.  Gün  gelmiş (86,  79).
3.11.  Günler su gibi akmış. Aradan üç yıl geçmiş (86, 421).
3.12.  Geceler  gündüzleri,  gündüzler  geceleri  kovalamış,... 
Ay  Güneşin,  Güneş  Ay m  peşinden  koşmuş... Günler  haftalarla, 
haftalar  aylarla  el  ele  tutmuş  da  gene  arabm  bulunduğu  yere 
varamamışlar...  (98,  112).
3.13.  Böylece,  günler,  haftalar,  aylar  bir  rüya  gibi  gelib 
geçmiş (98, 204).
3.14. Günler günleri,  günler de haftalan doldurmuş (99, 53).
3.15.  Eh,  gün  olur,  yıl  gibi  geçer;  yıl  olur,  yel  gibi  geçer 
(84, 240).
3.16.  Yıl  dediyin  nedir  ki!  Ay  olur,  gün  sanırsın;  yıl  olur, 
dün  sanırsın.  Bu  yıl  böyle  geçer,  yaylanın,  yurdun  çiçek  açdığı 
aylar gelir (84, 245).
Uşağın  tez  böyüməsi  və  hamilə  qadınlarla  bağlı  olan 
form ullar
3.17.  Sizə  kimdən  deyim,  uşaxdan,  uşax,  nə  uşax.  Saatba- 
saat,  günbəgün boy  atırdı.  Bir  aym içində üç  yaşında  uşağa dön­
müşdü (27,  156).
3.18.  Bu  uşax  yekəldi,  bir  yaşınnan  iki  yaşına,  ikidən  üçə, 
belə-belə gəldi çatdı yeddi yaşına (36,  124).
166
3.19.  Bəli,  aradan  doqquz  ay,  doqquz  gün,  doqquz  saat, 
doqquz  dəqiqə,  doqquz  saniyə  keçdi,  padşahın  arvadı  yükün 
yerə qoydu (31,  104-105).
3.20.  Nisə  bir  vədə  gördü  ki,  heç  doqquz  ayı  tamam  olma­
mış bari-həmlin qoyub yerə, bir oğlan doğdu (31, 275).
3.21.  Bəli,  deyirlər ki, nağıllarda mənzil olmaz.  Ay  dolandı, 
həftə keçdi,  doqquz  ay,  doqquz günün tamamında hər iki  qarda­
şın arvadları bari hamillərini yerə qoydular (34,  126).
Türkiyə variantları
3.17.  Aradan  bir az zaman geçer masal  çocuğu çabuk büyür 
(96,  166).
3.18.  Gel  zaman  git  zaman,  en  küçükleri  birini  bitirmiş  iki- 
sine basmış, ortancıl desen yedisini doldurmuş,  sekizine değmiş, 
böyüyün de yaşı  varmış,  on beşini ellemiş...  (84,  187).
B. Daxili təhkiyə formulları
1.  Qəhrəmanların simasını müəyyən edən formullar
1.1.  Qız da ki, elə  gözəldi  ki,  görən deyərdi  elə baxım.  Ağlı 
da  gözəlliyinnən  bir  gələrdi.  Qərəz,  nə  deyim,  gəl  məni  gör, 
dərdimdən öl” (37, 275).
1.2.  Bunun  bir qızı  oldu  ki,  bəeyni  misli  pəri,  aya  deyər,  sən 
çıxma,  mən  çıxım,  günə  deyər,  sən  çıxma,  mən  çıxım.  Bu elə  bir 
qızıdı ki, allah-taala xoş gündə, xoş saatda yaratmışdı (32, 91).
1.3.  Gördü  ki,  Güllü  başını  yuyur,  bulud  kimi  qara  saçları 
üzünə  tökülüb.  Bir  qızdı  ki,  günə  deyir,  sən  çıxma,  mən  çıxım, 
aya deyir,  sən çıxma, mən çıxım (32, 321).
1.4.  Diqqət  eləyib  gördü  bu  elə  bir  gözəldi  ki,  allah  xoş 
gündə,  xoş  saatda  yaradıb.  Gözəl  nə  gözəl!  Nazənin  sənəm,  fə- 
riştə  girdar,  gəl  məni  gör,  dərdimdən  öl,  can  alan,  aşıq  öldürən, 
incə miyan,  nazik bədən,  sünbül nişan  (32, 43).
1.5.  Nigar  nə  Nigar,  hər  saç  hörüyü  bir  salxım,  qara  şam. 
Alnı  ay  kimi,  zülmatlara  işıq  salır.  Qaşları  elə  bil  qüdrəti-  dahi­
nin qələmiynən çəkilib.  Gözləri  qara,  kiprikləri  yayından çıxmış
167

ox kimi, rəngi sürməyi çalır. Bumu hind fındığı.  Yanaqlarına elə 
bil  şüşə  qan  çilənmişdi,  ləbləri  şəkər,  sinəsi  mərmər  kim i,  par- 
par  parıldayır.  İncə  belli,  uzunboylu,  şux  dayanıqlı,  ceyran  ye- 
rişli bir maraldı  (32, 311).
1.6.  Bunun  gözünün  ağı-qarası  Pəri  deyilən  bir qızı  var  idi. 
Özü  də  qız  nə  qız...  Qaşlar  kaman,  gözlər  qan  piyaləsi,  burun 
hind  fındığı,  sinə  səmərqənd  kağızı,  zəri-ziba  içində,  on  beş 
yaşında, cavan tovuz misalı bir qız (31, 234).
1.7. Mələk elə gözəl  qız idi ki,  onun kimi  dünya üzündə gö­
zəl  yox idi.  Qaşları qara, kiprikləri müjgan oxu,  yanaqları  bir ka­
sa  qan,  bumu  püstə,  dodaqları  zərif,  beli  incə,  boyu  sərv  ağacı 
(31,  308).
1.8. Elə gözəl qızdı ki, yanaqları  yaqutun kənarı kimi,  dişlə­
ri  inci,  mirvari  kimi,  nazik-bədən,  sünbül  nişan  bir  qızdı  ki, 
Allah-taala  xoş  gündə,  xoş  saatda  yaradıb.  Elə  bir  qızdı  ki,  saç 
topuğunda,  qaşları  qüdrət  qələmiynən  çəkilib,  gözü ceyran  gözü 
kimidi (33, 69).
1.9.  Qızların  gözəllyi  hər  ikisini  valeh  etmişdi.  Qızlar  nə 
qızlar...  Tanrının  kərəmi  cuşə  gələndə  bu  nazəninləri  yaratmışdı 
(33,221).
1.10. Gürdü ki, qız əyləşib,  amma doğrudan da heç özündən 
qalan  qız  deyil.  Gözəllikdə  heç  Züleyxa  ona  deyə  bilməz  ki, 
yerin əyridi düz otur (31, 299).
1.11.  Murtuz  bir  qıznan yatıbdı  ki,  dünyada  heç  misli  yox­
du.  Gözəllikdə bəeyni Züleyxa (31,299).
1.12.  Əhməd  tacir gördü ki, vallah, bu elə bir zənəndİ  ki,  bu 
bayıra çıxanda ay,  gün,  ulduz hamısı  batil olub  getdi.  Zalım  qızı 
elə  bil  on  beş  gecəlik  aydı,  buludların  içindən  görsənir.  Saçlar 
əbri-siyah  kimi  tökülüb  bunun  çiyinlərinə,  elə  bil  ki,  bəeyni  iki 
tərəfdən  asılan  iki  dənə  şahmardı,  elə  vaxt  eləyirdilər  ki,  dolaş­
sınlar gərdəninə (31,  329).
1.13.  Gördü  paho,  budu  bir cüt nazənin  Sənəm gəlir,  deyir­
sən on dörd gecəlik aydı,  buludun altından çıxıb.  Yeriyəndə  yerə 
naz edib deyir ki,  ay yer, fəxr elə sənə qədəm basıram (32,227).
168
1.14. 
Nə  gördü  hovuzun  başında:  bir  ceyran  misal  qız  əl- 
üzünü  yuyur.  Dünyada  misli  manəndi  yoxdur.  Qaşları  kaman 
kimi,  kiprikləri  ox kimi,  gözləri qan piyaləsi kimi,  sifəti  on dörd 
gecəlik  ay  kimi,  burnu  Hind  fındığı  kimi,  dişləri  mirvari  kimi, 
dodaqlan  şeh  düşmüş  qızılgül  yarpağı  kimi,  zənəxdanda  həbəşi 
xallar  mixək  danəsi  kimi,  sinə  Səmərqənd  kağızı  kimi,  qollar 
qarğı  kimi.  Xülasə,  qəddi-  qaməti  insan  üzü  görməmiş  meşələr­
də bitən sərv  ağacı kimi.  On dörd hörük siyah zilfi dal  gərdənini 
bürümüş,  insan görəndə valeh olur (36, 69).
Türkiyə variantları
1.1.  Bir de bakar ki, doğar aya doğma ben doğayım, çalan gü- 
ne çalma ben çalayım, diyecek kadar güzel bir kız çıkar (96, 271).
1.2. Bir güzel gız. Aya der sen dur da ben doğayım (102, 52).
1.3.  Kızların güzellikleri  dünyanın  her tarafında  dilden dile 
dolaşıyormuş.  O  kadar  ki,  ayın  on  dördü  günün  on  beşi  kadar 
güzelmişler (98,  74).
1.4.  Bunun  içinden  de  öyle  bir  kız  çıkar,  öyle  bir kız  çıkar 
ki,  ötekiler  ne  özüm!  Misli  menendi  bir  daha  bu cahana ne  gel- 
miş,  ne  gelir,  yanakları  al  gibi,  dudakları  bal  gibi,  boyu  dersen 
çiçek açmış dal gibi...  (84,  15).
1.5.  Bu  da  binbir  emekle  meydana  gelmiş,  güzeller  güzeli, 
eşsiz emsalsız bir kızmış (98,  188).
1.6. Bir az sonra tül  elbiseler içinde ,  güneş kadar parlak sa­
rı  saçlı,  ayın  on  dördü,  günün on  beşi  gibi  güzel  altın  kız gelmiş 
(99,  59).
1.7.  Kıza  bakmış.  Hayretten  küçük  dilini  yutmuş.  Dünya 
güzeli  bir kızmış.  Görenlere  “Ya  al,  ya alayım  der gibiymiş.  Al­
tın  renginde  sapsarı  saçları  omuzlarından  aşağıya dökülüyormuş 
(85,  117).
1.8.  Kızlar  aya  “Ya  sen  doğ  yada  ben  doğayım”  derlermiş. 
Güzellikleri  bakanların  göz nurlarını  eritecek  kadar çokmuş (98, 
219).
169
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə