Amea nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Sosiolinqvistika və dil siyasəti şöbəsi



Yüklə 2,1 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə1/19
tarix10.07.2017
ölçüsü2,1 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19

AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Sosiolinqvistika və dil siyasəti şöbəsi
 
 
___
 
Mayıl B. Əsgərov   
LİNQVO-PSİXOLOJİ VƏHDƏT NƏZƏRİYYƏSİ     
 
Bakı, 2015, s
.
1
 
 
 

AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Sosiolinqvistika və dil siyasəti şöbəsi
 
 
___
 
Mayıl B. Əsgərov   
LİNQVO-PSİXOLOJİ VƏHDƏT NƏZƏRİYYƏSİ     
 
Bakı, 2015, s
.
1
 
 
Bu kitabı gözünün nurunu elm nuruna çevirənlərə - 
Azərbaycan alimlərinə ithaf edirəm! 
Əsl insanlara, əsl alimlərə sağlığında dəyər verək!  
 
 
 
 
 
Hörmətlə: 
MAYIL B. ƏSGƏROV 
 
 
 
LİNQVO-PSİXOLOJİ  
VƏHDƏT  
NƏZƏRİYYƏSİ 
 
 
 
 
 
“Elm və təhsil”  
Bakı, 2015 
 

AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Sosiolinqvistika və dil siyasəti şöbəsi
 
 
___
 
Mayıl B. Əsgərov   
LİNQVO-PSİXOLOJİ VƏHDƏT NƏZƏRİYYƏSİ     
 
Bakı, 2015, s
.
2
 
 
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nəsimi adına 
Dilçilik İnstitutunun Elmi Şurasının qərarı ilə çap olunur 
 
Elmi redaktor
filologiya elmlər doktoru,  
professor Q.Ş.Kazımov 
 
Rəyçilər:  filologiya elmlər doktoru, professor H.M.Zərbəliyev 
psixologiya elmlər doktoru, professor R.İ.Əliyev 
filologiya elmlər doktoru, professor B.C.Cəfərova 
 
Korrektorlar:  
fəlsəfə doktoru, dosent G.İ.Hüseynova  
fəlsəfə doktoru G.S.Həsənova 
 
Kompüter operatoru və dezayner
J.M.Əsgərzadə 
 
 
 
 
Mayıl B. Əsgərov. Linqvo-psixoloji vəhdət nəzəriyyəsi.  
Bakı, “Elm və təhsil”, 2015 – 192 səhifə.  
 
Bu tədqiqatda dilçilik və psixologiya elmlərinin qovşağında 
yaranan,  yeni  bir  istiqamətin  əsasını  qoyan  “Linqvo-psixoloji 
vəhdət  nəzəriyyəsi”nin  tam  elmi  şərhi  verilir.  Təqdim  edilən 
nəzəriyyənin tətbiqi ilə bütün səviyyələrdən olan dil vahidləri, 
o  cümlədən,  söz  və  forma,  nitq  və  söyləm  linqvo-psixoloji 
baxımdan  təhlil  edilir.  Dərketmə  və  təfəkkür  proseslərinin  dil 
sistemində,  eləcə  də,  dil  sistemini  əmələ  gətirən  vahidlərin 
dərketmə  və  təfəkkür  proseslərində  əks  olunmasına  əsaslanan 
qarşılıqlı vəhdətin mahiyyəti izah olunur.  
 
4602000000-221  qrifli nəşr 
N098 - 2015 
 
© Mayıl B. Əsgərov, 2015 

AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Sosiolinqvistika və dil siyasəti şöbəsi
 
 
___
 
Mayıl B. Əsgərov   
LİNQVO-PSİXOLOJİ VƏHDƏT NƏZƏRİYYƏSİ     
 
Bakı, 2015, s
.
3
 
 
MÜNDƏRİCAT 
 
REDAKTORDAN 

RƏYCİLƏRDƏN 
 
Filologiya elmlər doktoru, professor H.Zərbəliyev 
 
 “İntellekt obrazlari” dəketmə və təfəkkür prosesləri-
nin realizasiya vasitəsi kimi 

Psixologiya elmlər doktoru, professor R.Əliyev 
 
Linqvistika və psixologiyanın qovşağında yaranan 
yeni elmi istiqamət
 
15 
Filologiya elmlər doktoru, professor B.Cəfərova 
 
Dilçilik elmində yeni nəzəriyyə 
21 
GĠRĠġ: Linqvo-psixoloji vəhdət nəzəriyyəsinin adı 
haqqında bir neçə söz 
27 
FƏSĠL 1. Linqvo-psixoloji vəhdət nəzəriyyəsinin 
mahiyyəti 
36 
Gerçəklik elementi 
45 
İntellekt obrazı 
49 
Dərketmə 
56 
Düşünərək dərketmə 
73 
Nəzəriyyənin əsasları 
90 
FƏSĠL 2. Linqvo-psixoloji vəhdət nəzəriyyəsinin dil 
sistemindəki yeri  
95 
Sözün yaranması 
96 
Sözün qavranılması 
113 
Söyləmin yaranması 
123 
Söyləmin qavranılması 
132 
Dil aktiv sistem kimi 
150 
NƏTĠCƏ-REZÜME 
166 
ƏDƏBĠYYAT SĠYAHISI 
184 

AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Sosiolinqvistika və dil siyasəti şöbəsi
 
 
___
 
Mayıl B. Əsgərov   
LİNQVO-PSİXOLOJİ VƏHDƏT NƏZƏRİYYƏSİ     
 
Bakı, 2015, s
.
4
 
 
REDAKTORDAN 
 
“Linqvo-psixoloji  vəhdət  nəzəriyyəsi”  adlı  bu  əsər  ilk 
növbədə mövzusunun yeniliyi, problemin aktuallığı ilə diqqəti 
cəlb  edir.  Müəllif  ümumi  dilçiliklə  bağlı  maraqlı  mövzu  üzə-
rində işləmiş, ona yeni elmi-metodoloji baxımdan yanaşmışdır. 
Dil  və  nitq  məsələləri  bütün  tarix  boyu  insanı  düşün-
dürmüşdür. Məsələnin dini dünyagörüşlə bağlı izahı ilə yanaşı, 
həqiqi  elmi  izahı  barədə  də  tarixən  çox  müxtəlif  təmayüllər 
yaranmış,  müxtəlif  elmi  konsepsiyalar  meydana  çıxmışdır. 
İnsan, hər şeydən əvvəl, bioloji və eyni zamanda sosial-psixo-
loji varlıq olduğundan mövzunun tədqiqi ilə bağlı müxtəlif elm 
sahələri  işə  qarışmış,  xüsusilə  psixoloqlar  bu  sahədə  böyük 
fəallıq  göstərmişlər. Dil  öyrənildikcə, dərinə  gedildikcə insanı 
yeni  müəmmalarla  qarşılaşdıran  bir  orqanizmdir.  Odur  ki 
V.Humbolt  kimi  nəhəng  alimlər  dili  ruhi  aləmlə  bağlamışlar. 
Lakin heç şübhəsiz, dil həqiqi bioloji və sosial varlıq olan insa-
nın təfəkkürünün, ümumi inkişafının məhsuludur.  
Fəlsəfə doktoru Mayıl Əsgərov da dilə realist mövqedən 
yanaşmış,  dili  əmələ  gətirən  bütün  vahidlərin,  o  cümlədən  də 
nitqin  yaranması,  qavranılması  məsələlərini  yeni  nəzəriyyə 
əsasında izah etmişdir. 
Əvvəlki psixolinqvistik məktəb və istiqamətlərdən fərqli 
olaraq  M.Əsgərov  sadəcə  nitqin  deyil,  eyni  zamanda  sözün, 
formanın,  ümumiyyətlə  dil  sisteminin  yaranma  və  mənimsə-
nilmə mexanizmini öyrənməyə cəhd edir. Odur ki, təbii olaraq, 
mövcud  problemlə  məşğul  olmuş  alimlərin  fikir  və  mülahizə-
lərini  diqqətlə  araşdırmış,  bu  sahə  ilə  məşğul  olmuş  bihe-
viorizm,  neobiheviorizm,  nitq  fəaliyyəti  nəzəriyyəsi,  konnek-
sionist psixolinqvistika, koqnitiv psixolinqvistika kimi konsep-
siya  və  nəzəriyyələri  təhlil  edərək,  “Linqvo-psixoloji  vəhdət 
nəzəriyyəsi” adlı yeni bir nəzəriyyə  irəli sürmüşdür. 

AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Sosiolinqvistika və dil siyasəti şöbəsi
 
 
___
 
Mayıl B. Əsgərov   
LİNQVO-PSİXOLOJİ VƏHDƏT NƏZƏRİYYƏSİ     
 
Bakı, 2015, s
.
5
 
 
Məlumdur  ki,  nə  təkcə  psixologiya,  nə  də  təkcə  dilçilik 
elminə aid olan heç bir nəzəriyyə təkbaşına olaraq nitq və dərk-
etmə,  dil  və  təfəkkür  arasındakı  qarşılıqlı  əlaqələri    sistemli 
şəkildə  şərh  edə  bilməzdi.  Odur  ki  bütün  hallarda  problem 
müxtəlif  elmlərin  kəsişməsində  müəyyənləşə  bilir.  Doğrudur, 
nitqin  yaranması  və  qavranılması  məsələləri  daim  psixo-
linqvistləri  maraqlandırmışdır.  Lakin  müəllifə  görə,  əvvəlki 
bütün nəzəriyyə və konsepsiyalar yalnız  “nitq necə yaranır və 
necə  dərk  olunur»”  –  suallarına  cavab  verir,    nəticədə 
bütövlükdə nitqin daxili vahidləri unudulmuş olur.  
Problemin  linqivistika  ilə  psixologiyanın  vəhdətində 
şərhi onun hərtərəfli tədqiqinə imkan verir. Müəllif öz nəzəriy-
yəsinin  əsas  xüsusiyyətlərini,  fərqli  cəhətlərini  izah  edərək 
yazır:  «Tərəfimizdən  irəli  sürülən  bu  nəzəriyyə  həm  ayrıca 
götürülmüş sözün və ya formanın, həm söyləmin və ya nitqin 
yaranma  və  mənimsənilmə  mexanizmini,  həm  də  ümumilikdə 
dil sisteminin mahiyyətini izah etməyə imkan verir» (s.33). 
Əsər  giriş  və  iki  fəsildən  ibarətdir.  “Giriş”də  müəllif 
“Linqvo-psixoloji vəhdət nəzəriyyəsi”nin adı ilə bağlı izahatlar 
vermiş,  bu  nəzəriyyənin  nə  üçün  məhz  belə  adlanmasının 
səbəblərini məntiqi şəkildə əsaslandırmışdır.  
İlk  fəsil  linqvo-psixoloji  vəhdət  nəzəriyyəsinin  mahiy-
yətinin izahından başlayır. Təbii ki, sözün və formanın, nitqin 
və söyləmin yaranma və dərk olunmasının bir sıra mərhələləri 
vardır və onların izahında müəllif tam real istiqamət götürmüş-
dür. Mərhələləri müəllif belə müəyyənləşdirmişdir:  gerçəklik 
elementi  (ətraf  aləmlə  bağlı  dərk  olunan  şeylər,  hadisələr)  – 
intellekt  obrazı  (insanın  hiss  orqanları  vasitəsilə  obyektiv 
aləm  və  onun  vahidləri  ilə  vizual,  vokal,  friktual,  tastual, 
attaral  təmas  nəticəsində  hər  bir  gerçəklik  elementlərinə 
ekvivalent olan intellekt obrazı) - dərketmə (intellekt obrazının 
əmələ gəlməsi nəticəsində yaranan iki elementli intellekt kodu-
nun əsas yaddaşa qeydi)

AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Sosiolinqvistika və dil siyasəti şöbəsi
 
 
___
 
Mayıl B. Əsgərov   
LİNQVO-PSİXOLOJİ VƏHDƏT NƏZƏRİYYƏSİ     
 
Bakı, 2015, s
.
6
 
 
Müəllif  yazır:  “İnsan  digər  canlılardan  onunla  fərqlənir 
ki,  sadəcə  obyektiv  aləmdə  var  olan  və  hiss  orqanlarına  təsir 
göstərən  gerçəklik  vahidlərini  dərk  etmir,  eyni  zamanda    öz 
şüuru  vasitəsilə  təbiətdə  hazır  şəkildə  mövcud  olmayan  yeni 
gerçəklik  vahidləri  yaratmağa  və  onları  da  dərk  etməyə 
qadirdir.  Belə  gerçəklik  vahidlərini  yaradarkən  insan  əvvəl 
dərk  etmiş  olduğu  gerçəklik  elementlərindən  bir  mənbə  kimi, 
özünün  düşüncə,  təfəkkür  imkan  və  qabiliyyətlərindən  isə  bir 
vasitə  kimi  istifadə  edir.  Bu  cür  dərketməyə  bizim  tədqiqat 
çərçivəsində  düşünərək  dərketmə  və  ya  sinktual  dərketmə 
deyilir” (s.172). 
İkinci  fəsildə  müəllif,  öz  ideyalarına  müvafiq  olaraq, 
sözün  və  nitqin  yaranması  və  qavranılması  məsələlərinə  keç-
miş,  dil  aktiv  sistem  kimi  təhlil  edilmişdir.  İnsan  informasiya 
mübadiləsini  nitq  və  ya  söyləm,  yaxud  söyləmlər  birliyi  – 
sintaktik  bütövlər  vasitəsilə  qurur.  İnformasiya  mübadiləsinə 
xidmət edən kommunikativ nitq və ya söyləm dərketmə aktının 
dördüncü  fazasında  ardıcıl  şəkildə  cərəyan  edən  dörd  pillə 
nəticəsində  yaranır,  vizual  və  ya  vokal  dərketmənin  birinci 
yarımaktında  mənimsənilərək  dərk  olunur.  Bunların  barəsində 
oxucu əsərdən ətraflı məlumat ala biləcəkdir.   
Psixolinqvistikanın  aktual  problemlərinə
 
həsr  olunmuş 
bu
 
əsər  zəngin  rus  və  Avropa  elmi  ədəbiyyatının  tədqiqi  və 
təhlili əsasında yazılmışdır. Kitabda bir sıra görkəmli alimlərin 
əsər haqqında rəyləri və sonda xülasələr verilmişdir. 
Bu  monoqrafiyada  sxemlərdən,  şəkillərdən,  faktiki  nü-
munələrdən  geniş  şəkildə  istifadə  edildiyinə  görə  dilçilik  el-
mimizlə yanaşı, kütləvi oxucular üçün də maraqlı olacaqdır.  
 
 
Qəzənfər Kazımov  
AMEA Dilçilik İnstitutunun baş elmi işçisi 
filologiya elmlər doktoru, professor  

AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Sosiolinqvistika və dil siyasəti şöbəsi
 
 
___
 
Mayıl B. Əsgərov   
LİNQVO-PSİXOLOJİ VƏHDƏT NƏZƏRİYYƏSİ     
 
Bakı, 2015, s
.
7
 
 
RƏYÇĠLƏRDƏN 
 
“ĠNTELLEKT OBRAZLARI” DƏRKETMƏ VƏ 
TƏFƏKKÜR PROSESLƏRĠNĠN REALĠZASĠYA VASĠTƏSĠ 
KĠMĠ 
 
Linqvistikada  strukturalizmin  aparıcı  linqvistik  nəzəriyyə, 
psixologiyada isə biheviorizmin aparıcı istiqamət hesab olunduğu 
bir  dövrdə  –  1951-ci  ildə  linqvist  və  psixoloqlar  səyləri  birləş-
dirmək  məqsədilə  Amerikanın  Kornell  Universitetində  toplaşıb 
Linqvistika və psixologiya üzrə Komitə yaratdılar. Lakin bundan 
sonra  səylərin  birləşdirilməsi  üçün  heç  bir  iş  görülmədiyindən 
psixoloq  və  linqvistlər  fəaliyyətlərini  əvvəlki  kimi  ayrı-ayrılıqda 
davam etdirməli oldular. 
Psixolinqvistikada  linqvistika  dövrü  N.Xomskinin  transfor-
masion-generativ  qrammatikasının  güclü  inkişafı  ilə  başlandı. 
Transformasion-generativ qrammatikanın “linqvistik nəzəriyyənin 
əsasında  nitq  fəaliyyəti  deyil,  dil  kompetensiyası  durmalıdır” 
müddəasını  əsas  tutaraq  psixolinqvistlər  nitqyaratma  problemini 
kənara qoymaqla əsas diqqəti dilin başa düşülməsinə yönəltdilər. 
Psixolinqvistikanın  inkişafının  koqnitiv  dövrü  dilin  digər 
fundamental  koqnitiv  proseslər  arasında  yerinin  müəyyənləş-
dirilməsi  cəhdləri  ilə  başlandı.  Predmeti  dil  və  nitqin  psixoloji 
aspektlərini  öyrənmək  olan  psixolinqvistika  psixologiya  ilə 
linqvistikanın    kəsişmə  nöqtəsində  yaranmışdır.  Bu  psixoloji  as-
pektləri ən ümumi şəkildə nitqin yaradılması və qavranması, dilin 
başa düşülməsi və mənimsənməsinə ayırmaq olar. 
Nitqin yaradılmasını öyrənərkən tədqiqatçı  “insanlar dediklə-
rini  nə  üçün  və  necə  deyir”  sualına  cavab  axtarır.  Bu  məsələ 
nitqin  qavranması  –  akustik  siqnalların  qavranan  fonemlərin 
mental  təsəvvürlərinə  çevrilməsi  prosesi  ilə  sıx  bağlıdır. 
Nitqyaratmanın  öyrənilməsinin  mühüm  vasitəsi  nitq  yan-
lışlıqlarıdır,  çünki  onlar  insanların  öz  nitq  fəaliyyətində  istifadə 
etdikləri dil qaydalarını əks etdirir. 

AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Sosiolinqvistika və dil siyasəti şöbəsi
 
 
___
 
Mayıl B. Əsgərov   
LİNQVO-PSİXOLOJİ VƏHDƏT NƏZƏRİYYƏSİ     
 
Bakı, 2015, s
.
8
 
 
Dilin başa düşülməsi prosesinin öyrənilməsi “nitqi dinləyərkən 
insanlar  nə  edirlər?”,  “dil  informasiyası  necə  saxlanır?”  sualına 
cavab  verməyə  yönəlmişdir.  Morfofonoloji  səviyyədə  nitq 
siqnalının  akustik  xarakteristikaları  mental  leksikonda
1
  sözlərin 
axtarılması  üçün    zəruri  olan  təsəvvürlərə  çevrilməlidir.  Bundan 
sonra tanınmış sözlər cümlənin sintaktik analizi mərhələsinə daxil 
olur və sonda nitqin semantik interpretasiyasını müəyyənləşdirir.  
Cümlənin  sintaktik  analizinin  psixolinqvistik  modelləri  üçün 
mərkəzi  problem  insanların  cümlənin  strukturunu  təqdim  etmək 
üçün  sözləri  sintaktik  ağacda  necə  birləşdirmələri  məsələsidir. 
Sintaktik  analizi  xarakterizə  edən  analitik  əməliyyatların  tədqiqi 
zamanı  ən  əlverişli  material  sintaktik  cəhətdən  çoxmənalı 
cümlələrdir.  
Sintaktik  analiz  komponentinin  yerini  müxtəlif  şəkildə  müəy-
yənləşdirən iki əsas istiqamət mövcuddur: modulyar və qarşılıqlı 
asılılıq. Modulyar istiqamətin tərəfdarları hesab edirlər ki, dili ba-
şa düşmə aparatı öz funksiyalarını bir-birindən asılı olmadan ciddi 
ardıcıllıqla  həyata  keçirən  modullardan  ibarətdir.  Bu  zaman 
cümlənin sintaktik analizi semantik analizdən əvvəl baş verir.  
Qarşılıqlı  asılılıq  istiqamətinin  tərəfdarlarının  fikrincə,  cüm-
lənin  sintaktik  analizi  semantik  və  praqmatik  informasiya  ilə 
müəyyənləşdirilir,  başqa  sözlə,  cümlənin  sintaktik  strukturu  ilk 
növbədə arqumentlərin (aktantların) tərkibini müəyyənləşdirən və 
ciddi  şəkildə  semantik  kontekstlə  məhdudlaşan  feildən  asılıdır. 
Hesab olunur ki, cümlənin sintaktik analizinin özü paralel, ardıcıl 
və gecikmə kimi üç fərqli üsulla həyata keçirilə bilər. Bu üç fərqli 
üsul cümlənin sintaktik analizinin üç başlıca modelinin fərqlərini 
                                                           
1
  Mental  leksikon  insanın  sözlər,  onların  mənaları  və  öz  aralarında  qarşılıqlı 
əlaqələri  haqqında  biliklərinin  məcmusudur.  Mental  leksikon  sözlərin  fonoloji, 
orfoqrafik  və  semantik  xarakteristikalarının  qaydaları  üzrə  qurulmuşdur.  Mental 
leksikonda sözlərin axtarışı yalnız sözün bu daxili xarakteristikalarından deyil, həm 
də sözün işlənmə tezliyi və kontekstin təsiri kimi zahiri xarakteristikalardan asılıdır. 
Psixolinqvistlərin  cavab  tapmağa  cəhd  etdikləri  əsas  məsələlər  mental  leksikonda 
lüğət  məqaləsinə  müraciətin  necə  reallaşması  və  sözün  tanınmasının  necə  baş 
verməsidr.  

AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Sosiolinqvistika və dil siyasəti şöbəsi
 
 
___
 
Mayıl B. Əsgərov   
LİNQVO-PSİXOLOJİ VƏHDƏT NƏZƏRİYYƏSİ     
 
Bakı, 2015, s
.
9
 
 
müəyyən  edir:  E.Gibson  modeli  (paralel  analiz),  L.Frazerin 
Yanılma  və  B.Pritçettin  Baş  söz  modeli  (ardıcıl  analiz)  və 
P.Qorellin Struktur determinizm modeli (gecikmə ilə analiz). 
Sadalanmış bu problemlər ətrafında saysız-hesabsız tədqiqatlar 
aparılmış, çoxlu sayda və bir çox hallarda bir-birinə tam zidd olan 
nəzəriyyələr  irəli  sürülmüşdür.  Hər  bir  nəzəriyyə  də,  şübhəsiz, 
konkret  arqumentlərə  əsaslanmışdır.  Nitqin  yaradılması  və 
qavranması,  dilin  başa  düşülməsi  və  mənimsənməsi  ilə  bağlı  bu 
nəzəriyyələrin  hansının  ən  doğru  olduğunu  demək  çətindir. 
Bununla belə, onlar arasında inandırıcı nəzəriyyələrin olmadığını 
demək doğru olmazdı.  
M.Əsgərovun  “Linqvo-psixoloji  vəhdət  nəzəriyyəsi”nə  də  biz 
burada  heç  də  hamısını  xatırlatmadığımız  həmin  nəzəriyyələr, 
konsepsiyalar,  tədqiqat  istiqamətləri  müstəvisində  yanaşmışıq. 
Müəllif ona məlum olan psixolinqvistik nəzəriyyə və konsepsiya-
ları tənqidi şərh etmiş, onların müsbət və mənfi tərəflərini müəy-
yənləşdirməyə çalışmış və öz konsepsiyasını təqdim etmişdir.  
Linqvo-psixoloji  vəhdət  nəzəriyyəsinin  əvvəlki  konsepsiya-
lardan  əsas  fərqi  onun  psixoloji  əsasındadır.  Məsələn,  bihevio-
ristlər “stimul-reaksiya” sxeminə, neobihevioristlər “stimul-dispo-
zisiya-reaksiya”  sxeminə,  nitq  fəaliyyəti  nəzəriyyəsinin  müəllifi 
“psixoloji fəaliyyət” sxeminə əsaslanırdılarsa, M.Əsgərov özündə 
bu  nəzəriyyələrin  sintezini  ehtiva  edən  “stimul-kod-fəaliyyət” 
sxeminə əsaslanır.  
Bihevioristlər  nitqi  stimula  qarşı  göstərilən  reaksiya,  neobihe-
vioristlər nitqi stimula qarşı göstərilən, lakin daha uyğun şəraitdə 
reallaşan  reaksiya  hesab  edirlər.  Nitq  fəaliyyəti  nəzəriyyəsinin 
müəllifi nitqi sözdə tamamlanan fikir hesab edərək, sözü həm nit-
qin, həm də təfəkkürün vahidi adlandırır. 
M.Əsgərovun fikrinə görə, nitqi stimula qarşı verilən reaksiya 
səviyyəsinə qədər bəsitləşdirmək doğru olmadığı kimi, onu dərk-
etmə  və  təfəkkür  proseslərinə  bərabərləşdirmək,  nitqin  yaran-
masını təfəkkür prosesinin özü ilə eyni səviyyədə tutmaq da doğru 
olmazdı,  çünki  nitqyaratma  prosesi  bəsit  bir  reaksiya  olmadığı 
kimi, ən ali şüur fəaliyyəti olan təfəkkür prosesi də deyildir. Onun 

AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Sosiolinqvistika və dil siyasəti şöbəsi
 
 
___
 
Mayıl B. Əsgərov   
LİNQVO-PSİXOLOJİ VƏHDƏT NƏZƏRİYYƏSİ     
 
Bakı, 2015, s
.
10
 
 
qənaətincə,  nitqyaratma  prosesi  təfəkkür  prosesi  ilə  nə  qədər 
yaxından  bağlı  olsa  da,  ən  çoxu  onun  yaratdığı  son  məhsul  ola 
bilər, lakin heç bir halda təfəkkür prosesinin özü ola bilməz. 
Göründüyü  kimi,  “stimul-kod-fəaliyyət”  sxemində  müəllif  bi-
heviorizm,  neobiheviorizm  və  nitq  fəaliyyəti  nəzəriyyələrini 
yaradıcı şəkildə sintez etmişdir (s.92).  
Biheviorizm  və  neobiheviorizm  nəzəriyyələrinin  minimal 
vahidləri  müəyyən  edilərkən  “dərk  edilən  minimal  vahid”  və 
“dərketmənin  reallaşmasını  təmin  edən  minimal  vahid”  arasında 
heç bir fərq qoyulmamışdır. Hər iki anlayışı eyni bir terminlə bəzi 
tədqiqatçılar  “təfəkkür  elementi”,  bəziləri  “diferensial  element”, 
bəziləri isə “kinakem” adlandırır (s.49). Nitq fəaliyyəti nəzəriyyə-
sində  isə  istinad  edilən  minimal  vahid  “fəaliyyət”  kimi  təqdim 
olunur. Bu nəzəriyyənin yaradıcısı A.A.Leontyev L.S.Vıqotskinin 
belə  bir  fikrinə  istinad  edir:  “təfəkkür  və  nitqin  öyrənilməsinin 
dönüş  nöqtəsi  odur  ki,  tamı  tərkib  hissələrinə  deyil,  onun  bütün 
xüsusiyyətlərini  özündə  əks  etdirən  vahidlərə  ayıraraq  öyrənmək 
lazımdır…  Psixologiya  tamı  daxili  elementlərinə  parçalayaraq 
öyrənmə metodundan əl çəkməli və onu vahidləri əsasında öyrən-
məlidir”
1
.  Həmin  fikri  nitq  fəaliyyəti  nəzəriyyəsinin  əsas  istinad 
nöqtəsi  kimi  qəbul  edən  A.A.Leontyev  “fəaliyyət”i  bu  nəzəriy-
yənin  minimal  vahidi  elan  edərək  hər  bir  kiçik  fəaliyyətin  daha 
böyük fəaliyyəti əmələ gətirən minimal vahid olduğunu sübut et-
məyə  çalışır.  Digər  psixoloji  fəaliyyətlərdə  olduğu  kimi,  nitqya-
ratma  fəaliyyətində  də  hər  bir  kiçik addım,  hər  bir kiçik  mərhələ 
daha  böyük  mərhələnin  daxili  elementi,  minimal  vahidi  hesab 
olunur.  A.A.Leontyev  bunu  bir-birinin içində  olan matryoşkalara 
bənzədir.          
Bu  monoqrafiyada  M.B.Əsgərov  irəli  sürdüyü  konsepsiyanın 
minimal  vahidlərini  belə  müəyyən  edir:  dərk  olunan  minimal 
vahid “gerçəklik elementi”, dərketmənin reallaşmasını təmin edən 
minimal vahid isə “intellekt obrazı”dır. O, haqlı olaraq qeyd edir 
ki,  gerçəkliyi  insanın  bir  anda  və  tam  şəkildə  dərk  etməsi 
                                                           
1
 Л.С.Выготский. Психология. М., 2000, c.268 

AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu, Sosiolinqvistika və dil siyasəti şöbəsi


Yüklə 2,1 Mb.

Dostları ilə paylaş:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə