1 azərbaycan respublġkasi təHSĠl nazġRLĠYĠ azərbaycan döVLƏt bəDƏn təRBĠYƏSĠ VƏ Ġdman akademġyasi süleyman Hüseynov, Elvira Qaracayeva azərbaycan dġLĠ VƏ NĠtq məDƏNĠYYƏTĠ (Dərslik)



Yüklə 3,04 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə6/35
tarix16.07.2017
ölçüsü3,04 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35

 

Sual və tapĢırıqlar: 

1.  Azərbaycan  dilinin  rəsmi  dövlət  dili  olması  haqqında 

Azərbaycan Respublikasının ümummilli lideri Heydər Əliyevin 

fərman və sərəncamlarını xatırlayın və əhəmiyyətini izah edin.  

2.  Mədəniyyətin  inkişaf  mənbəyi  nədir  və  onu  necə  başa 

düşürsünüz? 

3. Xalq mədəniyyətinin tərkib hissələri hansılardır? 

4. Mədəni nitq hansı cəhətləri ilə fərqlənir? 

5. Nitq mədəniyyətinin qoruyucusu və daşıyıcısı anlayışını 

necə başa düşürsünüz? 

6. Nitqin funksiyalarını və əsas cəhətlərini deyin.  

7. Nitq fəaliyyəti nədir? 



ÇalıĢma.  Şifahi  xalq  ədəbiyyatında  nitq  mədəniyyətinin 

əsas göstəricilərini müəyyənləşdirin: 

...Koroğlu yaxın gəlib soruşdu: 

-

 



Ay əmi, niyə ağlayırsan? 

Qoca heç başını da qaldırmayıb dedi: 

-

 

Neynirsən?  Səndən  ki  mənim  dərdimə  dərman  olmaya-



caq, çıx yolunla get! 

Qoca sözü nə qədər yayındırmaq istədisə, Koroğlu əl çəkmədi. 

Kişi gördü olmayacaq, axırda dedi: 

-

 



İndi  ki  əl  çəkmirsən,  qabaqca  mənə  de  görüm,  sən  kim-

sən? Bu başındakı dəstə-tifaq nədi? 

-

 

Mən  Muradbəyli  tərəfdənəm.  Buradan  mal  almağa 



gəlmişik. Yollar şuluqdu deyin yaraqlı-yasaqlı gəlmişik.  

Qoca Muradbəyli sözünü eşidəndə bir fikrə cumdu. Dedi: 

-

 

Yaxşı,  deyirsən  ki,  Muradbəyli  tərəfdənsən.  De  görüm, 



Koroğlunu tanıyırsan, ya yox? 

Koroğlu gördü qocada söz var. Dedi: 

-

 

Tanıyıram. Niyə tanımıram?! 



 

 

80 



Qoca dedi: 

-

 



İndi ki tanıyırsan, mənə de görüm Koroğluya dost adam-

san, ya düşmən? 

Koroğlu dedi: 

-

 



Dost  olarıq.  Nə  var  ki?  Bu  şeyləri  məndən  niyə  soru-

şursan? (“Koroğlu” dastanı, “Durna teli” qolundan) 



ÇalıĢma.  Mətni  oxuyun,  linqvistik  təhlil  aparın,  ədəbi 

dilimizin hansı normalarının pozulduğunu qeyd edin: 

Nağaraçı  İsabalı ortada  heykəl  kimi  dinməz-söyləməz da-

yanmış  Cəbodan  gözlərini  çəkmədən  var  gücü  ilə  qışqırdı:  - 

Sağ olsunlar məllimlər! Qoy sağ olsun Cəbo qağa! 

Bu  vaxt  Bahəddin  vizqanı  başının  üstünə  qaldırıb  havada 

çalır, Vəli zurnasını zilə qaldırıb sifətinin  qarşısında sağa-sola 

fırladırdı...Toybəyi yerdəki pulları yığıb toyçuların qabağındakı 

diplomata  atdı.  Elə  bu  an  həyət  qapısından  içəri  girən  Pısı 

Ələkbər  dili  topuq  vura-vura:  nə...ə...ə...  d...d...d...durubsuz, 

yanır!  K...k...k...  köməyə  gəlin!  T...t...t...  ənbəki  ambarı 

y...y...y...yanır ey! 

Pısı  Ələkbər  pəltək  olduğundan  sözləri  deyəndə  zıqqına-

zıqqına deyir və hərdən elə gücə düşürdü ki... Başını fırladaraq 

öz  orbitində  dairə  cızır,  yalnız  bundan  sonra  deyəcəyi  sözü 

dilinə  gətirirdi...  Sözü  deyəndə  isə  sifəti  qıpqırmızı  pörtürdü 

Pısı  Ələkbərin...  Toyçular  dayandı,  camaatın  bir  qismi  hövla-

nək toyxanadan çıxdı.  

Cəbo yerindəcə dayanıb durmuşdu... O, indiki halında uçu-

rulan  və  sağ  çiyni  üstündə  əyilmiş  heykələ  oxşayırdı...  (Şamil 

Zaman. Qarabağları tərənnüm edirəm. Bakı, 2007. səh.88). 

ÇalıĢma.  Sizin  adınıza  gəlmiş  bağlamanı  poçtdan  almaq 

üçün bir nəfərə etibarnamə yazın.  



 

 

 

81 



 

 

NĠTQ MƏDƏNĠYYƏTĠNĠN ƏLAQƏDAR OLDUĞU  

ELM SAHƏLƏRĠ 

 

Nitq  mədəniyyəti  həm  tədris  fənni,  həm  də  elm  kimi  dil-

çiliyin  fonetika,  orfoepiya,  orfoqrafiya,  leksikologiya,  fraze-

ologiya,  morfologiya,  sintaksis  və  üslubiyyat  bölmələri  ilə, 

eləcə də ədəbiyyat, tarix, pedaqogika, psixologiya, fiziologiya, 

məntiq, etika, estetika və incəsənətlə əlaqədardır.  

 

 

LEKSĠKOLOGĠYA VƏ NĠTQ MƏDƏNĠYYƏTĠ 



 

Biz  bilirik  ki,  dil  nitqin  bazası,  nitq  isə  dilin  ifadə  for-

masıdır. Dil nitqi formalaşdırma vasitəsidir, nitq isə sözlərdən 

istifadə  etməklə  onları  nəsildən  nəslə  ötürməklə  yaşadır.  Dil 

nitqə  çevrilməklə  fəaliyyət  göstərir.  Nitq  dil  bazasında  yaran-

dığı  üçün  nitq  mədəniyyəti  də  dil  normaları  əsasında  forma-

laşıb  şifahi  və  yazılı  şəkildə  meydana  çıxır.  Nitq  mədəniy-

yətinin də, leksikologiyanın da əsas obyekti sözdür, nitq mədə-

niyyətində  əsas  şərt  sözlərin  ədəbi  dil  normaları  daxilində 

seçilib  işlədilməsi,  cümlədə  sözlərin  sırasının  üsluba  uyğun 

olaraq müəyyən yerdəyişmə edilməsidir. Lakin onların məqsəd 

və  vəzifələri  fərqlidir.  Leksikologiya  dilin  lüğət  tərkibini 

öyrənirsə,  nitq  mədəniyyəti  sözlərin  nitqdə  ədəbi  dil  norma-

larına  uyğunluğunu,  cümlədə  sözlərin  əlaqəsi  və  sıralanması 

məsələlərini  araşdırır.  Dil  normalarını  tənzimləyib  ümumi-

ləşdirən  dilçiliyin  bir  bölməsi  olan  nitq  mədəniyyəti  fonetik 

qanun və vasitələrə əsaslanaraq fonetik hadisələrdən qaçmaqla 

fikrin  ekspressivliyini  artırmağa  xidmət  edən  frazeologiya  və 

polisemiyaya,  çoxmənalığı  yaradan  obrazlı  ifadələrə  üstünlük 

verir.  Dilin  leksik  tərkibinə  dərindən  bələd  olan,  zəngin  söz 

ehtiyatına  malik  olan,  sözlərin  işlədilmə  məqamlarını,  emosi-

onal  –  ekspressiv  çalarlarını  fərqləndirən  şəxs  onlardan  məqa-

mında  lazımınca  istifadə  edə  bilir.  Sözlərin  nominativ  və  mə-


 

 

82 



cazi  mənalarından  yararlanan  adamın  nitqi  mədəni  və  məntiqi 

olur. Ədəbi dilin leksik normalarından kənara çıxıb loru, vulqar 

sözlərə,  jarqonlara,  dialektizmlərə  yer  verən  adamın  nitqi  isə 

dinləyicilərin marağının azalmasına gətirib çıxarır. Qrammatik 

normaları,  morfoloji  əlaqələri,  sintaktik  strukturları,  müxtəlif 

dil xüsusiyyətlərini nitqdə yerli-yerində, bacarıqla işlətmək sa-

yəsində şəxsin düzgün, məntiqi, səlis danışığı başqalarında xoş 

ovqat yaradır, mənəvi istirahətə, müsbət əhval-ruhiyyəyə səbəb 

olur.  Deməli,  əsas  obyekti  söz  olan  leksikologiyanın  nitq  mə-

dəniyyəti ilə əlaqəsi qaçılmazdır. Məqsəd və vəzifələri müxtəlif 

olan  leksikologiya  ilə  nitq  mədəniyyətini  yaxınlaşdıran  cəhət 

onların  hər  ikisinin  obyektinin  söz  və  ifadələrin  olmasıdır. 

Lakin  nitq  mədəniyyətini  maraqlandıran  əsas  şərt  sözlərin 

ədəbi dil normalarına uyğun seçilib işlədilməsidir.  



ÇalıĢma.  Verilmiş mətni  oxuyun, bədii təsvirdə yazıçının 

sözlərdən hansı məqamlarda və necə istifadə etdiyinə fikir ve-

rin, yazıçının söz seçimini və sözlərin məna qruplarını fərqlən-

dirib izah edin: 

Axşam  idi  və  lətif  ruzigar  yay  fəzasının  çöhrəsinə  düşən 

ləkələri  silib  təmizləyirdi....Savalan  dağlarından  qopub  gələn 

küləklər Qızıl Arslan sarayının bağçasına yayıldıqca yasəmən-

ləri təzə yuxudan qalxmış gəlinin saçları kimi dağıdırdı.  

Qoca bağban  yayın  istisindən qorunmaq üçün  yarpaqların 

çətiri  altına  girib  yatan  güllərin  çöhrəsinə  su  çiləyirdi.  Ruzi-

gardan və təzə sudan təzə həyat alan qönçələr pərdəsini ataraq 

yeni bir həyata atılmağa hazırlanırdı.  

Küsmüş qızlar kimi kirpiklərini bir-biri üzərinə tökən nər-

giz gülü də şəhla gözlərini açıb qızılgülün çöhrəsindəki qırmı-

zılığa baxırdı.  

Yetim qızlar kimi bir guşədə unudulub qalan bənövşə boy-

nunu çiyninə qoyub yarpağın yaşıl xalçası üstündə oturmuşdu.  

Hovuzun  kənarında  ağ  qətifələrə  bürünüb  duran  ördəklər 

günəşin Sərdrud təpələrinin dalında gizləndiyini görərək axşam 

nəğməsinə başlamışdı (M.S.Ordubadi.“Qılınc və qələm” roma-

nından).  


 

 

83 



 

 

QRAMMATĠKA VƏ NĠTQ MƏDƏNĠYYƏTĠ 

 

Qrammatika dilçiliyin bir sahəsi olub söz formalarını, on-



ların  dəyişmə  və  birləşmə  qaydalarını,  cümlə  tərtibi  məsələ-

lərini  öyrənir.  Məlumdur  ki,  qrammatik  quruluş  hər  bir  dilin 

varlığı  üçün  əsas  şərtdir.  Qrammatik  quruluş  dilin  ümumi  qa-

nunları  əsasında  inkişaf  edib  formalaşır  və  təkmilləşir.  Qram-

matika  sözlərin,  söz  birləşmələrinin  dəyişməsi  və  birləşməsi, 

cümlələrin  tərtib  edilmə  qaydalarının  məcmusudur.  Nitq 

mədəniyyətində  qrammatik  qayda-qanunların  gözlənilməsi  ilə 

nitqin anlaşıqlı və münasib verilməsi əsas şərtdir.  

Qrammatikanın  morfologiya və sintaksis bölmələri birlik-

də dilin qrammatikasını təşkil edir. “Bütün elmlərin qrammati-

kaya  ehtiyacı  vardır.  Qrammatikasız  natiqlik  kütdür,  poeziya 

pəltəkdir”  –deyən  M.Y.Lomonosov  dil  materialına  münasibət-

də qrammatikanın rolunu həddən artıq yüksək qiymətləndirirdi.  

Nitq  mədəniyyətinə  yiyələnməkdə  qrammatik  qayda-qa-

nunların  gözlənilməsi  düzgün  tələffüz,  intonasiya,  fasilə,  vur-

ğu,  ritm,  diksiya  kimi  fonetik  vasitələrlə  vəhdət  təşkil  edir. 

Qrammatik  qaydaları  nitq  üslublarına  uyğun  işlətmədən  onun 

kommunikativ keyfiyyətini–dəqiqlik və məntiqliyini saxlamaq, 

anlaşıqlı və münasib verilməsinə nail olmaq mümkün deyildir.  

 

 

ÜSLUBĠYYAT VƏ NĠTQ MƏDƏNĠYYƏTĠ 

 

Nitq  mədəniyyəti  ilə  üslubiyyat  arasında  qarşılıqlı  əlaqə 



mövcuddur. Nitq üslublarının yaranması dilin inkişafı ilə bağ-

lıdır. Üslublar dilin inkişaf səviyyəsindən asılı olaraq meydana 

gəlmişdir.  

Dilin üslubi  imkanlarını öyrənən  elmə üslubiyyat deyilir. 

“Üslubiyyat – ünsiyyətin müxtəlif şəraitində ifadə etmək üçün 

dil vasitələrinin seçilməsi və işlədilməsi prinsiplərini öyrənən” 

(Stilistika sovremennoqo fransuzskoqo  yazıka, M., 1960, səh.9) 


 

 

84 



dilçilik  sahəsi  kimi  də  başa  düşülür.  Üslubiyyatın  əsas  vahidi 

üslubdur. Üslub dil vasitələrindən məqsədyönlü istifadə üsulu-

dur.  Dil  vahidlərindən  məqsədyönlü  istifadə  ümumi,  ictimai 

baxımdan  funksional  üslubların  yaranmasında  özünü  göstərir. 

Milli  təfəkkürün  müxtəlif  sahələrini  əks  etdirən  funksional 

üslublar həmin sahələrin tələbi ilə özünəməxsus dil vahidlərinə 

əsaslanır.  

Ədəbi dil üzərində inkişaf edib formalaşan funksional üs-

lublar aşağıdakı kimi qruplaşdırılır: 1. Bədii üslub; 2. Elmi üs-

lub; 3. Publisistik üslub; 4. Məişət üslubu; 5. Rəsmi-işgüzar üs-

lub; 6. Natiqlik üslubu; 7. Epistolyar üslub.  

Böyük  yunan  filosofu  Aristotel  hələ  eramızdan  əvvəl  IV 

əsrdə  üslub  məsələsini  nitq  mədəniyyəti  ilə  əlaqələndirib  ya-

zırdı: “Üslubun qiyməti onun aydınlığındadır. Əgər nitq aydın 

deyilsə, deməli, natiq öz məqsədinə nail ola bilməmişdir. Üslub 

nitqin mövzusuna uyğun gəlməlidir”. 

Bu gün dil üslubları rəngarəng və çoxdur: akademik üslub, 

dialoq  üslubu,  monoloq  üslubu,  realist  üslub,  romantik  üslub, 

poetik üslub, şair və ya yazıçının fərdi üslubu və s.  

Nitq mədəniyyəti və üslubiyyat hər biri öz mövzusu dairə-

sində sözlərin və qrammatik formaların nitqdə işlədilməsi key-

fiyyətini  və  imkanlarını  araşdırır.  Dilin  lüğət  tərkibi,  orfo-

qrafiya və orfoepiya məsələləri, sözlərin məna çalarları, üslubi 

rəngarənglik,  sinonimlik  və  s.  kimi  məsələlər  həm  nitq  mədə-

niyyəti,  həm  də  üslubiyyatın  öyrəndiyi  sahələrdəndir.  Lakin 

nitq mədəniyyəti üslubiyyatın bir sıra məsələlərini əhatə etsə də 

üslubiyyatdan  fərqlənir,  üslubların  düzgünlüyünü  qiymətlən-

dirir.  Nitq  mədəniyyətini  üslubi  normalardan  məqsədəuyğun 

istifadə və ifadəlilik məsələləri maraqlandırırsa, üslubiyyatI dil 

vahidlərinin leksik-semantik əlaqələri, üslubi imkanları, sözya-

ratma və söz işlətmənin normativliyi, funksional üslubların tam 

və geniş planda tədqiqi cəlb edir. Deməli, üslubiyyat dil və nitq 

üslublarını, nitq mədəniyyəti isə müasir ədəbi dil çərçivəsində 

söz  və  qrammatik  formaların  nitqdə  işlədilmə  imkanlarını, 



 

 

85 



onların əlverişliliyini, uyğunluq, düzgünlük, səlistlik, ifadəlilik 

kimi  keyfiyyətlərini,  dil sisteminin emosional  –  ekspressiv ça-

larlarını,  bədii  ifadə  və  təsvir  vasitələrinin  formalaşması  və 

təkmilləşməsinə  təsir  göstərən  amillərin  qarşılıqlı  əlaqələrini 

öyrənir. Beləliklə, nitq mədəniyyəti üslubiyyatdan fərqlənir və 

onları  eyniləşdirmək  olmaz.  Üslubiyyat  təfəkkürlə  bağlı  sənət 

əsərlərinin,  mədəniyyət  sərvətlərinin  bədii  xüsusiyyətlərini  və 

ifadə vasitələrini öyrənən elmdir.  

Ümumxalq  mədəniyyətinin  ayrılmaz  tərkib  hissəsi  olan 

nitq mədəniyyətinin etika, estetika və incəsənətlə də sıx əlaqəsi 

vardır.  Mədəniyyət  xalqın  formalaşdığı  dövrlərdə  etika,  este-

tika  və  incəsənətlə  birgə  əmək  prosesində,  insanların  praktik 

fəaliyyətində meydana gəlmişdir.  

Etika  yunan  mənşəli  (etos)  latın  sözüdür,  mənası  əxlaq, 

xarakter, adət deməkdir. Etika ictimai şüur formalarından biri 

kimi  əxlaq,  tərbiyə  və  mənəviyyat  haqqında  fəlsəfi  nəzəriyyə 

olub  hər  hansı  bir  sinfin,  cəmiyyətin,  ictimai  təşkilatın  əxlaq 

qaydalarını özündə əks etdirir. Bir şəxs – müəllim, mühazirəçi 

və məruzəçi mühazirə, məruzə oxuyarkən, çıxış edərkən bütün 

etik normalara riayət etməli, xarici görkəminə, geyiminə xüsusi 

diqqət  yetirməli,  mimika  və  jestlərdən  mənalı  və  yerində 

istifadə  etməlidir.  Səsin,  nəfəsin,  bədən  üzvlərinin,  nəhayət, 

dilin məşqi üçün natiq öz üzərində yorulmadan işləməli, məşq 

etməlidir. Natiqin əlləri, çiyinləri, ayaqları, sinəsi, duruşu, dav-

ranışı, bir sözlə 

 özü və bütün hərəkətləri onun nitqi ilə, yürüt-



düyü mühakimələrlə tam həmahəng olmalıdır (Siserona görə). 

Natiq  vulqar  və  jarqon  sözləri  işlətməkdən  çəkinməli,  ədəb-

dənkənar  söz  və  ifadələri  işlətməməlidir.  Üzü  tüklü,  yaxalığı 

əzik,  qalstuku  modaya  uyğun  gəlməyən,  rəngarəng  paltar  və 

ayaqqabılarda  auditoriya  qarşısına  çıxmaq  da  müəllim, 

mühazirəçi və ya məruzəçi üçün etik normalar xaricindədir. O, 

heykəl  kimi  sakitcə  dayanıb  özünü  “qurutmamalı”,  yeknəsək 

səslə,  sürətlə  və  ya  ləng,  monoton  danışığı  ilə  dinləyicilərdə 

mənfi ovqat yaratmamalıdır.  


 

 

86 



Estetika  mənşəcə  yunan  dilindən  alınmış  sözdür,  mənası 

hiss  edilən,  həssas  deməkdir,  gözəllik,  bədiilik  anlamındadır. 

Estetika  incəsənət  haqqında,  bədii  yaradıcılıqda,  təbiətdə  və 

həyatda  gözəl  formalar  haqqında  fəlsəfi  nəzəriyyə  olub  gözəl-

liyə, bədiiliyə, incəliyə pərəstişkarlıq, məftunluq mənalarını eh-

tiva edir. Hazırda bu söz daha çox zövq, gözəllik aləmi, səliqə-

lilik  anlamında  işlədilir.  İnsanın  estetik  tərbiyəsi  onun  xarici 

formasından tutmuş daxili aləminə qədər hər şeyin yaxşı cəhət-

dən  ölçülü-biçili  olmasını  təbliğ  edir.  Nitq  mədəniyyətində 

estetika  dilin  gözəlliyini  dinləyici  və  oxuculara  yüksək  bədii 

formada çatdırmağı nəzərdə tutur. Antik dövrün məşhur Roma 

natiqi  Mark  Tulli  Siserona  görə  “İctimai-siyasi  yerlərdə  nitq 

söyləyən, dinləyicilərə yeni bilik öyrətmək istəyən şəxs əsl na-

tiqdir.  Öyrətmək  natiqin  borcudur,  estetik  ləzzət  verməyi  ba-

carmaq  ona  böyük  şöhrət  gətirir,  güclü  təsir  göstərmək  isə  ol-

duqca zəruridir” (Ob oratorskom iskusstve, M., 1958, səh. 35.) 

İnsandakı zahiri, təbii gözəllik və mənəvi, intellektual-əxla-

qi  gözəllik  nitq  gözəlliyi  ilə  vəhdətdə  olanda  ahəngdarlıq  ya-

ranır.  Gözəl  əxlaqi  keyfiyyətlər  mədəni,  gözəl,  cəlbedici  nitqlə 

uyarlıq  təşkil  edəndə  insanda  gözəllik  hissi,  estetik  duyğular 

güclənir. Estetik mədəniyyət gözəllik qanunlarına əsaslanır. Nitq 

mədəniyyətinin  gözəlliyi  isə  əsasən  fitri  olmur.  O,  həyatda, 

zəhmətdə, təcrübədə püxtələşir, təkmilləşir. Gözəl nitq o nitqdir 

ki, o, məzmun və forma gözəlliyi cəhətdən vəhdət təşkil edir.  

Ġncəsənət bədii yaradıcılıq sahələrindən biri olub obyektiv 

varlığın bədii surətlərdə  yaradıcı şəkildə  əks etdirilməsi,  bədii 

yaradıcılıq fəaliyyəti, gözəl, nəfis sənətlər anlamındadır. Natiq-

lik  və  incəsənət  ümumxalq  mədəniyyətinin  tərkib  hissələridir. 

Həm  natiqlik,  həm  də  incəsənət  estetik  ləzzət  mənbəyidir.  İn-

cəsənət  növləri  tamaşaçıya,  dinləyiciyə,  oxucuya  mənəvi  qida 

verir, gözəllik aləmini nümayiş etdirir, zövqləri oxşayır. Gözəl 

nitq  də  musiqi,  rəsm  əsərləri,  şeir  kimi  dinləyicilərin  qəlbini 

fəth edir, onları düşündürür, həyəcanlandırır. Natiqlik və incə-

sənət  növləri dərin ağlın, istedadın  bəhrəsidir, xüsusi  yaradıcı-



 

 

87 



lıq sahələridir, xalqın bədii təfəkkürü ilə, həyat və məişət tərzi, 

ictimai-siyasi quruluşla bağlıdır (Kamil Əliyev. Natiqlik sənəti. 

Azərnəşr,  Bakı,  1994,  səh.  8).  Deməli,  incəsənət  gerçəkliyin, 

obyektiv  varlığın  insan  şüurunda  bədii  obrazlar  şəklində  əks 

olunma  formasıdır.  Özünü  incəsənətdə  əks  etdirən  nitq  mə-

dəniyyəti  insanın  bədii  inkişaf  səviyyəsini,  onun  fəaliyyətinin 

keyfiyyət dərəcəsinin göstəricisidir. Bədii obraz, tipiklik, bədii 

metod  və  ustalıq  incəsənətlə  bağlıdır,  nitq  mədəniyyəti  də 

gözəlliyə,  ülviliyə,  estetik  ölçüyə  meyllidir,  onlar  insanların 

gözəlliyi dərk etməsinə yardımçı olur.  

İncəsənət gerçəkliyin insan şüurunda bədii obrazlar şəklin-

də təzahür  forması  kimi  bədii  yaradıcılıqda məzmun  və forma 

vəhdətini  əsas  götürür.  İncəsənətdə  məzmun  və  forma  vəhdəti 

eyni dərəcədə nitq mədəniyyətinə də aiddir. Məzmun və forma-

nın uyğunluğu yaradıcılıq prosesində və onun nəticəsi kimi hər 

hansı bir nitqdə - mühazirə, məruzə və ya çıxışda gözlənilmə-

lidir. Forma və  məzmun  arasında  yüksək ifadəlilik,  düzgünlük 

və  dəqiqlik  olanda  fikir  dinləyiciyə  tez,  asan  və  deyənin  istə-

diyi kimi təsirli çatır.  

Nitq  mədəniyyəti  ədəbiyyatla  sıx  bağlıdır.  Bədii  ədəbiy-



yat  və  natiqlikdə  söz  həlledici  rol  oynayır.  Ədəbi  janrların  – 

mənzum, epik və dramatik əsərlərin əsas xüsusiyyətlərini nəzə-

rə almadan onları dinləyicilərə yüksək səviyyədə, ifadəli çatdır-

maq  qeyri-mümkündür.  Əruz  vəznində  yazılmış  qəzəli,  qəsidə 

və  ya  məsnəvini,  heca  vəznində  qələmə  alınmış  qoşma,  təcnis 

və ya gəraylını, sərbəst vəzndə yazılmış şeirləri oxumaq yaxud 

əzbər  söyləmək  natiqdən  (müəllimdən,  diktordan,  aparıcıdan) 

bu sahələri dərindən bilməyi tələb edir. Müəyyən süjet və kom-

pozisiya  əsasında  qurulan  bədii  əsər  və  gözəl  nitq  bədii  təsvir 

və ifadə vasitələri ilə qurulduğundan nəzəri çox tez cəlb edir.  

Bədii  əsərin  ifadəli  oxusu  onun  bədii  dəyərini  artırmaqla, 

dinləyicilərə  sevdirməklə,  oxucuların  bədii  zövqünü  yüksəlt-

məklə  sənət  incilərini  oxumağa  böyük  maraq  doğurur,  mütali-

əyə  coşqun  həvəs  yaradır.  Məktəblilər,  tələbələr,  ümumilikdə 



 

 

88 



gənclər nəsr əsəri ilə dramı, faciə ilə komik əsəri, yaxud nağılla 

oçerki, hekayə ilə esseni, təmsillə əfsanəni, məzhəkə ilə novel-

lanı  bir-birindən  ayırmağa  nail  olurlar.  Onlar  bu  əsərləri  eyni 

ahənglə, eyni tonda, eyni intonasiya ilə oxumağın fərqini anla-

yır, bədiiliyə, ahəngdarlığa, ifadəliliyə, emosionallığa xələl gə-

tirən oxu vərdişlərindən xilas ola bilirlər.  

Nitq mədəniyyəti tarixlə (Azərbaycan gerçəkliyində yaxın 

keçmişdə  Azərbaycanın  Rusiya  ilə  İran  arasında  bölüşdürül-

məsi, xalqımızın öz soykökündən ayrılması, öz tarixi keçmişini 

unutması,  sosializm  ideyasının  qeyd-şərtsiz  qəbul  edilməsi, 

xalqımızın öz dədə-baba torpaqlarından departasiyası, sərvətlə-

rimizin  talanıb  yad  respublikalara  əvəzsiz  göndərilməsi  və  s. 

məsələlərindən  danışılarkən  müəllim  də,  tələbə  də  milli  möv-

qedən  çıxış  etməyi  unutmamalı,  danışığının  ahəngini  dinlə-

yicilərin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyəsinə kökləməlidir), psi-

xologiya (Nitq insanların səciyyəvi xüsusiyyətlərini – davranı-

şını, əhval-ruhiyyəsini, psixi fəaliyyətinin proses və qanunauy-

ğunluğunu öyrənən psixologiya ilə, daha dəqiq desək psixolo-

giyanın  öyrəndiyi  təfəkkürlə  bağlıdır.  İnsan  danışanda  və  ya 

başqalarını dinləyəndə onun şüuru, beyni  deyilənləri və dinlə-

diklərini analiz edir, müsbət və mənfi emosiyalara istər-istəməz 

reaksiya  verir,  nəyin  yaxşı,  nəyin  pis  olmasına  bütün  vücudu 

ilə  bağlı  olur),  pedaqogika  (tərbiyə,  təlim  və  tədris  haqqında 

elm olan pedaqogika təlim-tədris prosesində şəxsiyyətin rolunu 

müəyyənləşdirir. Ali və orta məktəblərdə müəllimlər şagird və 

tələbələrə pedaqoji cəhətdən yararlı, lazım olan tərbiyəni, əxla-

qi davranışı, mədəni rəftarı elə öyrətməli, elə aşılamalıdırlar ki, 

uşaqlar,  yeniyetmələr  və  gənclər  xalqımıza  layiq  şəxsiyyətlər 

kimi  yetişsinlər.  Böyüməkdə  olan  gənc  nəsil  nitq  mədəniyyə-

tini, ədəbi dilin normalarını bilməli və onları istər şifahi, istərsə 

də  yazılı nitqdə tətbiq etməyi bacarmalıdır), fiziologiya (Canlı 

orqanizmin  və  onun  hissələrinin  həyati  vəzifələri  və  fəaliyyəti 

haqqında  elmdir.  Orfoepiya  qaydalarını  öyrənərkən  danışıq 

səslərinin  düzgün  tələffüzündə  danışıq  cihazının  quruluşu  və 


 

 

89 



onun fəaliyyəti önəmli rol oynayır), məntiqlə (Təfəkkürün qa-

nun və formaları haqqında elm kimi  fikrin, əqli nəticənin düz-

günlüyünü, ağlabatanlığını öyrənir. Nitqin effektliyinin məntiq-

liklə  bağlı  olduğunu  əsaslandırır)  və  başqa  elm  sahələri  ilə  də 

müəyyən dərəcədə əlaqədardır.  



Yüklə 3,04 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə