1 azərbaycan respublġkasi təHSĠl nazġRLĠYĠ azərbaycan döVLƏt bəDƏn təRBĠYƏSĠ VƏ Ġdman akademġyasi süleyman Hüseynov, Elvira Qaracayeva azərbaycan dġLĠ VƏ NĠtq məDƏNĠYYƏTĠ (Dərslik)



Yüklə 3,04 Mb.
Pdf görüntüsü
səhifə2/35
tarix16.07.2017
ölçüsü3,04 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35

Nitq mədəniyyəti terminini, ümumiyyətlə, mədəniyyət sö-

zü ilə də qarışdırmaq olmaz. İnsanlar mədəniyyət dedikdə əsa-

sən, təlim-tədris ocaqlarını – məktəbləri, klub, kitabxana, kino-

teatrları,  tamaşa  salonlarını,  tarix-ölkəşünaslıq  muzeylərini, 

mədəni  sözünü  isə  təhsilli,  tərbiyəli  anlamında  başa  düşürlər. 


 

 

12 



Nitq  mədəniyyəti  cəmiyyətin  müəyyən  dövründə  danışıq  qay-

dalarını  öyrənən  və  insanlar  arasında  əsas  ünsiyyət  vasitəsi 

kimi fikri formalaşdırma və ifadə etmə qaydalarının elmi əsas-

larını müəyyənləşdirən dilçilik sahəsidir (Adilov M.İ., Verdiye-

va  Z.N.,  Ağayeva  F.M..  İzahlı  dilçilik  terminləri,  Bakı,  1989, 

səh. 102). Deməli, nitq mədəniyyəti həm nitqin kommunikativ 

keyfiyyətlərinin  məcmusu  və  sistemi,  həm  də  bu  sistemi 

öyrənən dilçilik elminin bir sahəsidir. 

Müəllim mədəniyyəti, həkim mədəniyyəti, tələbə mədəniy-

yəti, səhnə mədəniyyəti, oxu mədəniyyəti, qulaqasma, dinləmə 

mədəniyyəti  və  s.  Şəhər  mədəniyyəti,  kənd  mədəniyyəti  daha 

geniş  mənada  götürülərək  konkret  yerin  –  ölkə  və  ya  qitənin 

adı ilə – Avropa mədəniyyəti, Amerika mədəniyyəti, Şərq mə-

dəniyyəti,  Çin  mədəniyyəti  və  s.  deyilir;  Millətlə  bağlı  olaraq 

alman  mədəniyyəti,  fransız  mədəniyyəti,  türk  mədəniyyəti, 

.......anlayışları da mövcuddur. 

Deməli,  mədəniyyət  sözü  həyatımıza  dərindən  sirayət  et-

miş, insanın həyat və fəaliyyətinin bütün sahələrini əhatə edən 

çox işlək anlayış olmuşdur: Mənəvi və estetik ideyalar, davra-

nış  qaydaları,  dillər,  dialektlər,  ləhcələr,  milli  və  etnik  mədə-

niyyət  və  incəsənət  əsərləri,  tarix  və  mədəniyyət  əhəmiyyəti 

olan  binalar,  tikililər  və  əşyalar  mədəniyyət  sərvətləri  hesab 

olunur.  Bura:  1)  təsviri  sənət  əsərləri,  o  cümlədən  şəkillər, 

rəsmlər,  heykəltaraşlıq  əsərləri;  2)  kino,  televiziya,  radio,  vi-

deomateriallar,  fotoəsərlər  və  fotomateriallar;  3)  əlyazmalar;  

4)  şifahi  xalq  yaradıcılığı  nümunələri;  5)  arxeoloji  kompleks-

lər; numizmatik xarakterli əşyalar; 6) memarlıq abidələri daxil-

dir (Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası, Dərslik. Bakı, 

2014, səh. 49). 

Bu deyilənlər arasında 



danıĢıq mədəniyyəti xüsusi yer tu-

tur.  Danışıq  mədəniyyəti  bilavasitə  insanla  bağlı  olduğu  üçün 

yuxarıda  sadalanan  müəllim  mədəniyyəti,  şagird,  tələbə,  sürü-

cü,  satıcı  və  başqa  peşə-sənət  sahələri  ilə  əlaqəli  insanların 

ədəb-ərkan,  qanacaq,  əxlaq  normaları  daxil  olmaqla  danışığı 


 

 

13 



nəzərdə  tutulur,  çünki  hər  bir  insan  kiçik  yaşlarında  başlamış 

ömrünün sonuna qədər  danışır,  yazır, nitq söyləyir,  çıxış  edir. 

O,  illər  keçdikcə  danışıq  tərzini  təkmilləşdirir,  arzu  edilən  qə-

dər öz sözünü deyir, nitqini həyatdan, cəmiyyətdən gələn yeni-

yeni  sözlər  hesabına  zənginləşdirir,  başqalarından  daha  yaxşı, 

müdrikcəsinə  danışmağa  ,  nitqini  gözəl,  ifadəli,  rəvan  çatdır-

mağa  çalışır.  İnsan  danışıq  vərdişi  formalaşıb  təkmilləşdikcə, 

söz ehtiyyatı, dilinin lüğət tərkibi artdıqca, müxtəlif yaş və peşə 

sahibləri  ilə  ünsiyyət  saxladıqca  özü  üçün  daha  rəvan,  səlis, 

düzgün  danışılanları  nümunə  kimi  qəbul  edərək,  qəzetlərdən, 

jurnallardan,  kitablardan  oxuduğu,  televiziya  aparıcılarından, 

çıxış edən şair, yazıçı və alimlərdən eşitdiyi nitq nümunələri ilə 

tanış  olduqca  dilimizin  qayda-qanunlarına,  qrammatik  qurulu-

şuna, onun incəliklərinə bələdləşdikcə öz fikirlərini daha gözəl, 

məntiqi qurmağa nail olur. Deməli, insan mədəniyyətinin ayrıl-

maz tərkib hissəsi olan nitq mədəniyyəti dil normalarının məc-

musu  kimi təzahür edir. Hər bir şəxs  elə danışmalı, nitqini  elə 

qurmalıdır ki, dinləyicilər onu aydın başa düşsün, həm də onun 

nitqinə həvəslə qulaq assın, danışıqdan xüsusi həzz alsınlar. O, 

bu hallar vərdişə  çevriləndən, danışığının arzu olunduğunu bi-

ləndən sonra nitqinin mənalı və məzmunlu olmasına daha ciddi 

hazırlaşacaqdır. Doğrudur, bu heç də asan başa gəlmir, hamıda 

yaxşı alınmır, bunun üçün böyüklə böyük, kiçiklə kiçik dilində 

danışmaq,  nə  barədə,  nə  məqsədlə,  harada,  hansı  şəraitdə,  ki-

minlə və ya kimlərlə danışdığını bilmək və bunları mütləq nə-

zərə almaq lazımdır. Bu, nitq mədəniyyətinin əsas şərtidir. De-

məli,  nitq  mədəniyyəti  qrammatik  cəhətdən  düzgün  cümlələr 

qurmaq, fikri aydın, dəqiq, məntiqi ardıcıllıqla çatdırmaq, ədə-

bi dilin tələffüz, intonasiya, vurğu, fasilə kimi tələblərinə prak-

tik əməl etmək bacarığıdır.  

Nitq  mədəniyyəti  fənninin  məqsədi  ədəbi  dil  normalarını 

müasir Azərbaycan dilinə tətbiq etmək, dil normaları haqqında 

sistemli  məlumat  vermək,  nitq  üslubları  haqqında  geniş  təsəv-

vür yaratmaq, mədəni nitqi adi danışıqdan fərqləndirmək, şifa-



 

 

14 



hi  və  yazılı  nitq  normalarının  bir-birinə  təsiri  nəticəsində  yeni 

normaların  yaranmasını  öyrənməkdir.  Nitq  mədəniyyəti  ədəbi 

dilin fonetik, leksik, frazeoloji və qrammatik normaları, onların 

qanunauyğunluğu,  yaranması  və  onlara  yiyələnmək  haqqında 

dilçilik elmidir, yəni dil normalarının məcmusudur.  

Şifahi  nitq  zamanı  danışana,  söz  sahibinə  münasibətə  gə-

lincə, onu belə dəyərləndirmək olar: 

1)  Kim  danışır?  Danışan  müəllimdir,  şagirddir,  tələbədir, 

vəzifə sahibidir, adi vətəndaşdır? 

2) Kimə danışır? Özündən vəzifəcə yüksəkdə durana, yox-

sa özündən asılı olan adama? 

3)  Hansı  şəraitdə  danışır?  Sinif-dərs  otağında,  auditoriya-

da, iclasda, yığıncaqda, böyük izdiham qarşısında, televiziyada 

milyonlarla izləyici, tamaşaçı qarşısında? 

4) Nə barədə danışır? Tədris olunan bir mövzunu, ictimai-

siyasi mahiyyətli bir məsələnimi?  

5)  Nə  məqsədlə,  nə  səbəbə  danışıər?  Öyrətmək,  inandır-

maq, yoxsa məlumat vermək məqsədilə?  

6) Öz fikrini çatdıra bilirmi? Onu başa düşürlərmi? 

7) Onun şəxsiyyətinə dinləyicilərin münasibəti necədir? 

8) Onun nitqi, nitq mövzusu arzu edilirmi? 

9)  Danışdığı  mövzunu  hərtərəfli,  yaxşı  bilirmi? və  s.  (12, 

səh. 51). 

Elə  buradan  da  nitq  mədəniyyəti  fənninin  vəzifəsini  ay-

dınlaşdırmaq olur. Vəzifə nitq mədəniyyətinin normalarını tam 

orta ümumtəhsil məktəblərində və ali məktəblərin bakalavr sə-

viyyəsində  əvvəlcə  şagirdlərə,  sonra  tələbələrə,  ümumilikdə 

gənc nəslə düzgün çatdırmaqdır. 



Nitq mədəniyyətinin mövzusuna mədəni nitqin əsas key-

fiyyətləri ilə bağlı məsələlər-ədəbi dil və onun normaları, eləcə 

də nitq istisnaları, özləşmə meylləri, natiqlik sənətinin sahələri 

və nitq etiketləri daxildir.  

Mədəni  nitq  danışanın  nə  haqqında,  nə  məqsədlə,  harada, 

hansı şəraitdə, kiminlə və ya kimlərlə danışmasını mütləq nəzə-



 

 

15 



rə  almağı,  zəngin  söz  ehtiyatına  malik  olmaqla  hər  sözün,  söz 

birləşməsi və frazeoloji ifadələrin semantikasını, onların yazılış 

və  tələffüz  qaydalarını,  şifahi  nitqdə  intonasiya,  fasilə,  vurğu, 

mimika və jestlərin işlənmə məqamlarının yerini bilməyi, yazılı 

nitqdə orfoqrafiya və durğu işarələri qaydalarını mənimsəməyi, 

cümlə üzvlərinin düzgün sıralanması, sintaktik konstruksiyala-

rın,  əsas  və  köməkçi  nitq  hissələrinin,  cümlə  tiplərinin  üslubi 

imkanlarını  mətn  daxilində  qiymətləndirib  yerli-yerində  işlət-

məyi, məna tutumunu başa düşməyi əsas şərt kimi irəli sürür.  

 

Sual və tapĢırıqlar: 

1.

 



Nitq mədəniyyəti fənninin məqsədi nədir? 

2.

 



“Mədəniyyət”  sözü  hansı  dildən  alınmışdır  və  mənası 

nədir? 


3.

 

“Mədəni” sözünü necə başa düşürsünüz, mənası nədir? 



4.

 

Nitq mədəniyyəti nə deməkdir? 



5.

 

Nitq  mədəniyyəti  fənninin  mövzusunu  necə  xülasə 



etmək olar? 

6.

 



Nitq mədəniyyəti fənninin vəzifələri hansılardır? 

7.

 



Nitq mədəniyyətinə verilən tələbləri sadalayın. 

8.

 



Nitq mədəniyyəti termininin mədəniyyət anlayışında yeri.  

9.

 



Nitq mədəniyyətinin əsas şərtləri hansılardır? 

10.


 

Nitq mədəniyyəti fənninin tədrisindən məqsəd nədir? 

11.

 

Düzgün nitq nədir? Hansı nitq düzgün nitq forması he-



sab olunur? 

12.


 

Kim  öz  fikrini  elmi  və  məntiqi  cəhətdən  düzgün  qura 

bilir? 

13.


 

Dəqiq  nitq  dedikdə  nəyi  başa  düşürsünüz?  Hansı  ada-

mın nitqi dəqiq olur? 

ÇalıĢma.  Mətni diqqətlə oxuyun, mədəniyyət  sərvətlərinə 

aid məhfumları tapın, mədəniyyətlə bağlılığını izah edin: 

Məktəb  xalqın  mənəvi  beşiyidir.  Rəsul  Əleyhissəlamın 

“Beşikdən qəbr evinə qədər elm öyrənin!” –ifadəsinin məktəb-

lə  əlaqəsi  danılmazdır.  Məktəbdə  təkcə  yazıb-oxumağı,  sayıb-


 

 

16 



hesablamağı  və  müxtəlif  elmlərin  ilkin  sirləri  öyrədilməklə 

yanaşı,  həm  də  birgə  yaşayış  qaydaları  öyrədilir.  Məktəbdə 

vətənin  çoxəsrlik  mədəniyyəti  yaşayır.  Müəllimlər  şagirdlərə 

dönə-dönə  xatırladırlar:  “Dövlətimizi  və  məktəbinizi  sevin, 

elmli  və  mədəniyyətli  olaraq  məmləkətimizi  çiçəklənən  bir 

diyara  çevirək”.  Məktəb  bizə  təkcə  təhsil  yox,  tərbiyə  verir, 

mədəniyyət aşılayır.  

Məktəbdə  müəllimlər  və  şagirdlərlə  ünsiyyət  saxlamaq 

hamıya sevinc və mənəvi zövq bəxş edir.  

Hər  bir  dövlət  üçün  məktəb  böyük  rol  oynayır.  Savadlı  in-

sanlar olmadan elm və mədəniyyətin inkişafı qeyri-mümkündür. 

İnsanın  məktəbə,  təhsilə,  elmə  münasibəti  onun  daxili 

mədəniyyətindən  irəli  gəlir,  onun  xeyirxahlığı,  millətinə  say-

ğısı,  məhəbbəti  təkcə  davranışı  və  hərəkətlərində  deyil,  nit-

qində,  şüur  və  düşüncəsində  də  özünü  göstərir.  Məktəbə 

müqəddəs  yer,  elm  məbədi  kimi  baxmaq,  mənəviyyatımızı 

qurmaq, mədəniyyətimizi təkmilləşdirmək və gələcək nəsillərə 

ötürmək hər bir savadlı insanın borcudur.  



ÇalıĢma.  Sözlərdən  istifadə  edərək  qrammatik  normalara 

uyğun cümlələr düzəldin: 

1)

 

Azərbaycan,  qanlı,  mübarizə,  qurmaq,  xalq,  müstəqil, 



düşmən, müstəqil, qalib gəlmək, dövlət. 

2)

 



Hər,  uğrunda,  öz,  müstəqillik,  olmaq,  bir,  daima,  xalq, 

hazır, mübarizə. 

3)

 

Millət,  azadlıq,  qazanmaq,  etmək,  bir,  hər,  öz,  və, 



müdafiə, öz.  

ÇalıĢma. Sözlərin aşağıdakı tələffüz formalarından hansı-

nın orfoepik normalara uyğun olduğunu müəyyənləşdirin.  

Ev/əv/öy,  qədeş/kardeş/qardaş,  gejə/gecə,  murtda/yumurt-

da/yumurta, biznən/biziynən/bizimlə, daşdı/daşlı, qarandıq /qa-

rannıx/qaranıx/qaranlıq,  qızzar/qızlar/qızdar,  xəbərlər/xavar-

rar/xəbərrər.  



ÇalıĢma.  Akademiyada  bir  tədbirin  keçiriləcəyi  haqqında 

elan (bildiriş) yazın. Elanın yazılma formasını qısaca qeyd edin. 



 

 

17 



 

 

AZƏRBAYCAN DĠLĠ 

 

Azərbaycan dilinin məiĢət dili, danıĢıq dili səviyyəsindən 

müasir ədəbi dil, rəsmi dövlət dili statusuna qədər keçdiyi 

ictimai-tarixi Ģərait 

 

Azərbaycan mənim elim,  



Azərbaycan mənim dilim. 

Doğransam da dilim-dilim

Mənim dilim ölən deyil,  

Mənim elim ölən deyil. 

 

Azərbaycan  dili!  Azərbaycan  xalqının  danışdığı  dil.  Azər-



baycançılığın  əsas  və  birinci  komponenti.  Analarımız  bizə  bu 

dildə layla çalmış, bu dildə bayatılar, mahnılar, nəğmələr, şeirlər 

oxumuş, dilimizi öz dodaqlarından bizə vermiş, onu öyrənməyə 

öyrətməyə, sevdirməyə çalışmışlar. Mahnıda deyildiyi kimi dilin 

daşıyıcıları  –  Azərbaycanlılar  yaşayırlarsa,  vətən  də  olacaq, 

dilini sevən xalqın özü kimi dili də ölümsüzlük qazanacaq, milli 

varlığımızın əsas amili əbədi yaşayacaq. Azərbaycan dili! 

Ana dili! Nə qədər rəfiq və nə qədər ürək hissləri oyandı-

ran bir kəlmə! Nə qədər möhtəşəm, müqəddəs, nə qədər uca bir 

qüvvə! 


Ana dili! Bir dil ki, mehriban bir vücudda öz məhəbbətini, 

ana şəfqətini sənə o dildə bəyan edibdir. Bir dil ki, sənə beşik-

dəykən bir lay-lay şəklində öz ahəng və lətafətini eşitdirib, ru-

hunun ən dəruni güşələrində nəqş bağlayıbdır. Bir dil ki, həyat 

və  kainat  haqqında  ilk  əvvəl  bu  dil  sayəsində  bir  fikir  hasil 

edibsən.......  Azərbaycanlı  balası  heç  vaxt  razı  olmaz  ki,  ana 

dilinə xəyanət etsin” (Nəriman Nərimanov). 

“Millətimizi  sevmək  üçün  ən  irəli  dilimizi  sevməliyik. 

Həm də elə eşq ilə sevməliyik ki, heç bir şey ona əngəl ola bil-


 

 

18 



məsin.  Məhəbbətlərimizin  ən üst  qatına dil məhəbbətini  çıxar-

malıyıq. Dilimizi sevmək hamımızın ən birinci müqəddəs bor-

cu olmalıdır. A canım, biz özümüzü  bilməsək, öz dilimizi bə-

yənməsək, kim bizə hörmət edəcək?” (Ömər Faiq Nemanzadə).  

“Hər  millətin  özünəməxsus  ana  dili  var  ki,  onun  məxsusi 

malıdır.  Ana  dili  millətin  mənəvi  diriliyidir,  həyatının  mayəsi 

mənziləsindədir.  Ananın  südü  bədənin  mayəsi  olduğu  kimi, 

ananın  dili  də  ruhun  qidasıdır.  Hər  kəs  öz  anasını  və  vətənini 

sevdiyi  kimi,  ana  dilini  də  sevir.  Bu  Allah-təalanın  gözəl  ne-

mətlərindən  birisidir,  onu  əziz  və  möhtərəm  tutmaq  hər  kəsə 

borcdur” (Firidun bəy Köçərli. “Ana dili haqqında” məqaləsi).  

Bizim ana dilimiz! Biz azərbaycanlıların doğma dili! 

Ümumitəhsil  məktəblərində  tədris  olunan  “Azərbaycan 

dili”,  “Ədəbiyyat”,  “Azərbaycan  tarixi”,  “Azərbaycanın  fiziki 

coğrafiyası”,  “Azərbaycan  Konstitusiyası”  və  başqa  fənn 

dərslikləri aşağı  siniflərdən başlamış  məktəb illəri sona  yetənə 

qədər  bizə  Azərbaycan  haqqında,  azərbaycançılıq  haqqında, 

dilimiz,  dinimiz  haqqında,  türkçülük  və  müasirlik  haqqında 

zəngin məlumat verir. Azərbaycan radiosu, televiziya kanalları, 

internet  şəbəkəsi,  müxtəlif  markalı  əl-cib  telefonları,  mətbuat 

və s. bu ruhda uşaqlardan tutmuş yaşlı nəslin nümayəndələrinə 

qədər  hamını,  hətta  xarici  ölkələrdən  gəlmiş  insanları  da 

Azərbaycançılıq üzərində kökləyir.  

Xalqımızın  milli  ruhunun daşıyıcısı olan  Azərbaycan dili, 

Azərbaycanda  yaşamış qədim türkdilli tayfalar, onların folklor 

üslubunda  ədəbiyyatı  və  mədəniyyəti,  xalqımızın  soykökü  və 

dilimizin  mənşəyi,  Azərbaycan  türklərinin  yaşadıqları  ərazilər 

haqqında  ilkin  məlumatlara  leksikoqraf  alim  Mahmud  Kaş-

ğarinin  1072-ci  ildə  yazdığı  “Divanü  luğatit-  türk”  adlı  üç 

cildlik  lüğətində  rast  gəlirik.  Akademik  Ziya  Bünyadovun 

“Azərbaycan  VII-IX  əsrlərdə”  kitabında  (Bakı-1989,  səh.174) 

xalqımızın  və  dilimizin  mənşəyi  haqqında  geniş  tarixi  mə-

lumatlar verilmişdir. “Azərbaycan” sözü  ərazi  vahidi kimi  hə-

mişə  işlək  olmuşdur,  lakin  “Azərbaycan  dili”  əvəzinə  “ana 

dili”, “türk dili” terminləri işlədilmişdir.  


 

 

19 



Türk dilləri ailəsinin oğuz qrupuna daxil olan Azərbaycan 

dilinin  tarixi  miladdan  əvvəlki  dövrlərə  gedib  çıxır.  Ayrı-ayrı 

türk  qəbilələrinin  ümumi  anlaşma  vasitəsi  olan  dilimiz  IV-V 

əsrlərdən artıq danışıq dili kimi fəaliyyət göstərmişdir. Aqqlü-

tinativ  (iltisaqi)  quruluşa  malik  bu  dil  şifahi  şəkildə  yayılan 

ilkin  ədəbiyyat  nümunələri  –  dastanlar,  nağıllar,  bayatılar, 

laylalar,  sayaçı  sözləri,  holavarlar  və  s.  şəklində  Azərbaycan 

ədəbi  dilinin  erkən  formalaşmasına  zəmin  yaratmışdır  və  bu, 

həm də onu sübut edir ki, dilimiz V-IX əsrlərdə ümumxalq dili 

kimi tam formalaşmışdı.  

“Kitabi-Dədə Qorqud” eposunun (VII-XI əsrlər) meydana 

çıxması göstərir ki, Azərbaycan dili böyük tarixi-ədəbi hazırlıq 

mərhələsi keçmişdir. XIII əsrdə İzzəddin Həsənoğlunun qəzəl-

ləri  ilə  özünün  varlığını  nümayiş  etdirən,  sonralar  Qazi 

Bürhanəddin (1344-1398), İmadədin Nəsimi (1369-1417) kimi 

söz sənətkarlarının əsərlərində daha da cilalanmışdır. 

Azərbaycan  dili  Ş.İ.Xətainin  (1487-1524),  M.Füzulinin 

(1494-1556),  aşıq  ədəbiyyatının  qüdrətli  nümayəndəsi  Aşıq 

Qurbaninin  əsərlərində  özünün  yeni  zirvəsinə  ucalmışdır. 

XVIII  əsrdə  xalq  şeirinin  inkişafı  ədəbi  dilimizdə  sadəliyə 

meyli gücləndirmiş, M.P.Vaqifin (1717-1797) və ardıcıllarının 

yaradıcılığında  yeni  inkişaf  mərhələsinə  qədəm  qoymuşdur. 

XIX  əsrin  II  yarısında  M.F.Axundzadə  Azərbaycan  dilində 

yazdığı altı komediyası ilə (M.F.Axundzadə. Əsərləri, Üç cild-

də, I cild. “Şərq-Qərb” nəşriyyatı, Bakı-2005) təkcə ölkəmizdə 

deyil,  eləcə  də  bütün  Yaxın  Şərqdə  dram  janrının,  “Aldanmış 

kəvakib”lə realist nəsrin əsasını qoymuş, “Kəmalüddövlə mək-

tubları”  ilə  tənqidşünaslığın,  əlifba  islahatına  aid  yazışmaları 

ilə  elmi-fəlsəfi  fikrin  formalaşmasında,  xalqımızın  maariflən-

məsi  məsələlərində  çox  əhəmiyyətli  yer  tutmuşdur.  Beləliklə, 

M.F.Axundzadənin  bədii,  elmi,  fəlsəfi  və  tənqidi  əsərləri, 

“Əkinçi”  qəzetinin  nəşrə  başlaması  (1875-1877),  milli  teatrın 

meydana gəlməsi dilimizin inkişafına, xalqımızın dünya sivili-

zasiyasına  yaxınlaşmasına  yeni  imkanlar  açmışdır.  XX  əsrin 



 

 

20 



əvvəllərində  “Molla  Nəsrəddin”  jurnalının  nəşri  (1906-1931), 

Ü.Hacıbəylinin Şərqdə ilk operası (“Leyli və Məcnun” – 1908) 

və digər operettalarının səhnəyə qoyulması, neçə-neçə jurnal və 

qəzetin işıq üzü görməsi, 1905-ci ildən sonra müasir məktəblə-

rin açılması, məktəblərin tədris planına ana dilimizin salınması, 

neft  sənayesinin  inkişafı,  Hacı  Zeynalabdin  Tağıyev,  Ağa 

Musa  Nağıyev  kimi  xeyriyəçilərin  ölkənin  inkişafına  sərmayə 

qoyması və s. xalqımızın tanınmasında yeni mərhələ olmuşdur.  

Bu dövrdə görkəmli alimlər, şair, yazıçı, bəstəkar, jurnalist 

və  siyasi  xadimlər  dilimizin  saflığının  qorunması,  dövlət  ida-

rələrində  yer  alması,  rus,  fars  və  türk  dillərinin  təsirindən  qo-

runması, tədris ocaqlarında təlimin yaxşılaşdırılması, ölkəmizin 

mədəni,  elmi  potensialının  artırılması  və  s.  kimi  məsələlərlə 

əlaqədar geniş müzakirələr aparırdılar, xalqımızın varlığı üçün 

dilin rolunun artırılmasını önə çəkirdilər. Siyasi xadimlər azər-

baycançılıq-türkçülük, islamçılıq və müasirlik üzərində qurula-

caq ölkə ideyasını əsaslandırırdılar.  

1917-ci il fevral-burjua, ardınca oktyabr sosialist inqilabla-

rının  nəticəsində  Rusiya  imperiyasının  çökməsindən  istifadə 

edib öz milli hökumətlərini quran xalqlardan biri də Azərbay-

can xalqı oldu. Azərbaycanın siyasi xadimləri M.Ə.Rəsulzadə, 

F.Xoyski,  Ə.Topçubaşov,  N.Yusifbəyli  və  başqaları  1918-ci 

ilin  mayın  28-də  türkçülük,  islamçılıq  və  müasirlik  ideyaları 

üzərində  bərqərar  olan  Azərbaycan  Xalq  Cümhuriyyətinin 

müstəqilliyini elan etdilər.  

“Torpaq,  uğrunda  ölən  varsa,  vətəndir”  devizini  həyat 

amalına çevirən AXC-nin qəbul etdiyi müstəqillik aktı ölkənin 

daxili və xarici  siyasətini  müəyyənləşdirən böyük siyasi  sənəd 

oldu. Dövlət öz ərazisində yaşayan bütün xalqların (ermənilərin 

də)  hüquqlarının  təminatının  qarantı  olacağını  öhdəsinə 

götürdü.  AXC  bütün  qonşu  dövlətlərlə-ərazi  problemləri 

olmasına  baxmayaraq  İran,  Ermənistan,  Gürcüstan  və  Rusiya 

ilə  xoş  məramlı  qonşuluq  əlaqələri  yaratmaq  niyyətini  bəyan 

etdi.  AXC  hökuməti  ərazilərimizin  bütövlüyünün  qorunma-



 

 

21 



sında böyük fədəkarlıq göstərmiş və Rusiya imperiyasına ilhaq 

edilmiş  torpaqlarımızı  bir  respublika  daxilində  birləşdirdi, 

ölkənin  dağılmış  sənayesini  bərpa  və  inkişaf  etdirdi,  çar  or-

dusunda uzun müddət xidmət etmiş azərbaycanlı generalların – 

Səməd bəy Mehmandarov və Əliağa Şıxlinskinin böyük təcrü-

bəsi  sayəsində  30  minlik  ordu  yaratdı,  ana  dilində  ali  və  orta 

məktəblər  açdı.  Torpaq  haqqında  qanunu  qəbul  etdi,  bir  çox 

dövlətlə  diplomatik  münasibətlər  qurdu,  dövlət  orqanlarının 

fəaliyyət  və  təşkilat  prinsiplərini,  vətəndaşların  hüquq  və 

vəzifələrini müəyyən edən konstitusiyanı hazırladı. Milli Məc-

lisə deputat seçkisi keçirildi (rus, erməni, gürcü nümayəndələri 

də  daxil  olmaqla),  rəsmi  dövlət  dili  (türk  dili  adı  ilə)  kons-

titusiyada təsbit olundu,  dövlət himnini, gerbini təsdiq etdi, öz 

milli valyutasını dövrəyə buraxdı və s.  

1918-ci  il  noyabrın  9-da  mavi,  qırmızı  və  yaşıl  zolaqlı, 

üzərində ağ rəngli aypara ilə səkkizguşəli ulduz (xoşbəxtlik və 

əbədiliyi ifadə edən ay və günəşin simvolları) təsviri olan bay-

rağı dövlətimizin müstəqillik rəmzi kimi qəbul etdi.  

Dövlət bayrağındakı mavi rəng türk milli mədəniyyətinin – 

türkçülüyün,  qırmızı  rəng  Avropa  demokratiyasının  –  müasir-

liyin,  yaşıl  rəng  isə  islam  dəyərlərinin  simvolu  kimi  diqqəti 

cəlb  edir.  İndi  Azərbaycan  Respublikasının  prezidenti  seçilən 

şəxs andiçmə mərasimində Dövlət bayrağı qarşısında diz çöküb 

onu  öpür,  sonra  ölkə  konstitusiyasına  və  müqəddəs  Qurani-

Kərimə  əl  basaraq  Azərbaycan  xalqının,  Azərbaycan  Respub-

likasının  müstəqilliyini,  suverenliyini,  ərazi  bütövlüyünü 

qoruyacağına,  demokratik  dəyişiklikləri  dəstəkləyib  həyata 

keçirəcəyinə,  ölkəmizin  qabaqcıl  dünya  dövlətləri  içərisində, 

dünya  birliyində  ləyaqətli  yer  tutmasına  çalışacağına,  xalqı-

mızın  milli-mənəvi  dəyərlərinə  sadiq  qalaraq  ümummilli  ənə-

nələrimizin yaşamasına təminatçı olacağına and içir.  

1920-ci  ilin  28  aprelində  rus  qoşunları  Azərbaycana  yeri-

dildi. AXC-nin süqutundan sonra onun üçrəngli bayrağı fəhlə -

kəndlilərin rəmzi olan oraq-çəkicli qırmızı bayraqla  əvəzləndi, 



 

 

22 



dövlət  “Sovet  Sosialist  Respublikası”  adlandırıldı.  Doğrudur, 

dilimizin  adına  toxunulmadı,  yəni  türk  dili  adı  ilə  saxlanıldı, 

amma konstitusiyada təsbit olunmadı.  

Sovet dönəmində torpaqlarımızın bir hissəsi mərkəzi höku-

mətin  –  Moskvanın  əli  ilə  Ermənistana,  Gürcüstana,  Rusiyaya 

(Dağıstana)  “pay”  verildi.  114  min  kvadrat  kilometrlik  ərazi-

miz  86  min  kv  km-ə  qədər  azaldıldı.  Lakin  xalqımız  azərbay-

cançılığın  ideologiyasından,  onun  tərkib  hissəsi  olan  müstəqil 

dövlətçilik ideyasından heç vaxt əl çəkməmiş, üç təməl – türk-

çülük,  islamçılıq  və  müasirlik  üzərində  dayanan  dövlət 

ideyasını bu və ya digər şəkildə, bədii və publisistik yazılarda 

qorumağa  çalışmış,  xalqımızın  qan  yaddaşından  silinməyə 

qoymamışlar. Söz sənətkarları müxtəlif şəraitlərdə çıxışlarında, 

üstüörtülü  olsa  da  bədii  yazılarında  xalqımızın  müdrikliyini, 

mənəvi  dünyamızı,  xalqımızın  tale  yüklü  məsələlərində 

yenilməz əqidə və iradə  rəmzinə çevrilmiş Tomrisi, Cavanşiri, 

Babəki, Koroğlunu, Qaçaq Nəbini, Cavad xanı xatırladır, ərəb, 

fars, erməni və rus basqılarını, müharibələri, talanları qan yad-

daşımıza  çevirir,  vətəndaşlarımızı,  bütün  dünyaya  səpələnmiş 

soydaşlarımızı  fəlakətlərdən,  aşağılanmaqdan  xilas  etməyin 

yolları haqqında düşünməyə və birləşməyə çağırırdılar.  

Azərbaycan  xalqı  uzun  əsrlər  boyu  işğalçı  yadellilərin  hi-

mayəsi  altında  yaşamalı  olmuşdur.  Azərbaycan  dili  XVI  əsrin 

əvvəllərində (1501-ci ildən) Səfəvilər hakimiyyəti zamanı Şah 

İsmayıl Xətainin 25 illik şahlığı dövrünü, 1918-1920-ci illərdə 

Azərbaycan  Xalq  Cümhuriyyətinin  23  aylıq  tarixini  nəzərə 

almasaq  dövlət  dili  səviyyəsinə  yaxınlaşsa  da,  xalqımız  ərəb, 

fars  və  rus  hökmranlığı  altında  yaşadığına  görə  dövlət  dili  ola 

bilməmişdir.  Dilimiz  ədəbi-bədii,  ailə-məişət  və  danışıq  üslu-

bları  səviyyəsindən  yuxarı  qalxa  bilməmiş,  öz  arzu  və  istək-

lərini, qəlb dünyasından tutmuş adi məişət qayğılarına qədər bu 

dildə  ifadə  etsə  də,  elmi  üslubda,  “Əkinçi”  qəzetinin  nəşrə 

başlamasına  və  milli  teatrın  meydana  gəlməsinə  qədər  pub-

lisistik,  rəsmi  –  kargüzarlıq  və  natiqlik  (ictimai-siyasi,  diplo-



 

 

23 



matik,  məhkəmə,  hərbi)  üslublarında  öz  sözünü  deyə  bilmirdi 

və ya buna icazə verilmirdi.  

VII-XVIII əsrlər arasında yazılmış bütün elmi əsərlər ərəb-

fars dillərində idi, bu dillər eyni zamanda dövlət  dili və təlim-

tədris  dili  idi.  XIX-XX  əsrlərdə  isə  bu  missiyanı  artıq  rus  dili 

oynayırdı. 1920-1991-ci illərdə rus dilinin SSRİ-də rəsmi döv-

lət dili kimi qəbul edilməsi nəticəsində rus dili aparıcı, əsas dil, 

milli dillər isə ikinci dərəcəli, yardımçı dil kimi fəaliyyət göstə-

rirdi.  Deməli,  Azərbaycanda  da  Azərbaycan  dili  mətbuat  və 

məişət dilində də rus dili ilə paralel işlədilirdi. 

Azərbaycan  dilinin  inkişafında  və  ona  dövlət  qayğısı  gös-

tərilməsində müxtəlif vaxtlarda öz dövrü üçün və əsrlərin arxa-

sından  da  öz  böyüklüyü  ilə  seçilən  siyasi  xadimlər  olmuşdur. 

Belə şəxslərdən biri, bəlkə də birincisi XVI yüzillikdə yaşamış 

qüdrətli  hökmdar Şah  İsmayıl Xətaidir (1487-1524). O, 1499-

cu ildə, cəmi on iki yaşı olarkən ətrafına tərəfdarlarını toplaya-

raq yürüşə çıxmış, azərbaycanlılar yaşayan, az qala, bütün əra-

ziləri  tutmuş  və  1502-ci  ildə  özünü  şah  elan  etmişdi.  Ş.İ.Xə-

tainin  rəhbərlik  etdiyi  dövrdə  Səfəvilər  dövləti  sürətlə  inkişaf 

edərək qısa bir zaman kəsiyində Şərqin ən qüdrətli dövlətlərin-

dən  birinə  çevrilmişdi.  Dərbənddən  İraqa  və  Hindistana  qədər 

uzanmış böyük bir ərazidə Azərbaycan dövlətini yaratmaq yal-

nız fatehlərə məxsus bir iş idi. Məhz Səfəvilər dövründə Azər-

baycanda  mədəniyyətin,  ana  dilli  ədəbiyyatın,  xüsusən  də 

Azərbaycan dilinin inkşafında, onun rəsmi dövlət dili statusun-

da işlədilməsində Xətainin  misilsiz xidmətləri danılmazdır. O, 

Azərbaycan  dilinin  saflığı,  zənginliyi,  inkişafı  və  yayılması 

üçün mübarizə aparmış, dövlət dili səviyyəsinə qaldıraraq onun 

rəsmi  və  dövlətlərarası  yazışmalarda  işlədilməsinin  əsasını 

qoymuşdur.  Səfəvilər  hakimiyyəti  dövründə  Azərbaycan  dili 

bütün  ölkədə, başlıcası  isə sarayda-yəni  ali hakimiyyət  orqan-

larında və orduda hakim mövqe tuturdu. Bir tədqiqatçının yaz-

dığına görə cəmi 37 il yaşamış şair-hökmdar ömrünün sonunda 

“Dilimizi  və  vətənimizi  əbədi  yaşatmaq  üçün  əlimdən  gələni 



 

 

24 



etdim”-demişdi. Təbii ki, Azərbaycan müstəqil bir dövlət oldu-

ğu kimi onun dili də rəsmi dövlət statusunda idi.  

Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi işlənmə tarixindən da-

nışılarkən  kommunist  ideologiyasının  daşıyıcıları  və  sovet 

dönəmində yazılmış tarix kitabları bizi inandırmağa çalışırdı ki, 

guya  uzun  əsrlər  boyu  öz  əlifbası  olmayan  Azərbaycan  dili 

yalnız  Sovet  hakimiyyəti  qurulandan  sonra  dövlət  dili  statusu 

almış,  bütün  xalqın  ünsiyyət  vasitəsinə  çevrilmişdi.  Əsl  hə-

qiqətdə isə Azərbaycan dili hələ Səfəvilər hakimiyyəti dövrün-

də dövlət dili kimi işlənmişdi. 

Azərbaycan  dili  ikinci  dəfə  rəsmi  dövlət  dili  səviyyəsində 

1918-ci  ildə  qurulmuş  milli  hökumətimiz  –  Azərbaycan  Xalq 

Cümhuriyyəti dövründə işlənməyə başlamış, rəsmən dövlət dili 

elan edilmişdi. Azərbaycan Demokratik Respublikasının başçı-

sı Məmməd Əmin Rəsulzadə hələ 1915-ci ildə “Açıq söz” qə-

zetində çap etdirdiyi “Tutduğumuz yol” məqaləsində yazırdı ki, 

hər  bir  millət  azad  yaşayıb  tərəqqi  edə  bilmək  üçün  üç  əsasa-

dilə,  dinə  və  zəmanəyə  istinad  etməlidir.  Xalqın  bir  dövlətdə 

azad yaşayıb inkişaf edə bilməsi üçün XX əsrin birinci yarısın-

da dil birliyini böyük maarifpərvər Firudin bəy Köçərli də irəli 

sürürdü.  O  bu  fikirdə  idi  ki,  dili  olmayan  xalq  yoxdur.  Dilini 

itirən xalq artıq xalq olmur, böyük xalqın (xalqların) içərisində 

əriyib itir, yaxud hardasa etnik qrupa çevrilir. F.Köçərli böyük 

rus  pedaqoqu  K.D.Uşinskidən  belə  bir  sitat  gətirmişdi:  “Bir 

millətin  malını,  dövlətini  və  hətta  vətənini  əlindən  alsan  ölüb 

itməz,  amma  dilini  alsan  fot  olar  və  ondan  bir  nişan  qalmaz. 

Ana  dili  millətin  mənəvi  diriliyidir.  Vay  o  gündən  ki,  xalq  öz 

dilinə etinasızlıq göstərə! O gündən dilin ölümü və dillə birlik-

də xalqın ölümü başlanır”.  

AXC  1920-ci  il  aprelin  28-də  Sovet  Rusiyası  tərəfindən 

süquta yetirildikdən sonra Azərbaycan dili yenə də türk dili adı 

ilə  dövlət  dili  elan  olunmasına  baxmayaraq  hakim  mövqe  tut-

murdu,  tuta  bilmirdi,  çünki  dövlət  başçısı  da  daxil  olmaqla 

dövlət  orqanları  məmurlarının  mütləq  əksəriyyəti  qeyri-azər-



 

 

25 



baycanlı olurdu, hətta rayon və kəndlərdə də icra başçıları qey-

ri-millətin nümayəndələrindən seçilirdi, istisna hallarda rus di-

lində oxumuş Azərbaycan türkləri vəzifəyə irəli çəkilirdilər ki, 

bu da onların guya daha savadlı, bilikli, dövlət yönümlü olması 

mənasında yozulurdu. Bütün bunlar öz növbəsində Azərbaycan 

dilinin  rəsmi  yığıncıqlarda  işlədilməməsinə  gətirib  çıxarırdı. 

Adamlar övladlarını gələcək karyerası naminə rus dilində təhsil 

almağa  məcbur  edirdilər.  1937-ci  ildə  respublikaya  rəhbərlik 

M.C.Bağırova tapşırılsa da, o vaxtdan 1992-ci ilə qədər respub-

likanın  2-ci  rəhbəri rus millətinin  nümayəndəsi,  daha doğrusu, 

Moskvanın öz adamı olurdu. Bu ikinci şəxs Azərbaycan dilində 

bir kəlmə də bilmədiyi halda ölkəyə rəhbərlik edirdi, Azərbay-

canlı olan birinci şəxs də Moskvanın nəzarətində idi. Həmin 70 

ildə  milli  kadrlar  rus  dilini  bilmirdisə  doğma  elində,  obasında 

hər  hansı  bir  sahəyə  rəhbərlik  edə  bilməzdilər.  Şəhərlərdə 

səhiyyə, təhsil (maarif) şöbələrinin  müdirləri, hətta məktəb di-

rektorları da ancaq rus dilini mükəmməl bilən, siyasi cəhətdən 

savadlı  (rus  yönümlü)  şəxslər  olurdu.  Elə  buna  görə  də  Azər-

baycan Respublikasının rəsmi dövlət dili 1937-ci il Konstitusi-

yasına yazılmamışdı, yazılması “yaddan çıxmışdı”.  

Konstitusiyaya  düzəliş  bundan  20  il  sonra  baş  tutmuşdu. 

Bu yalnız 1956-cı ildə bir sıra dövlət və hökumət vəzifələrində 

(Azərbaycan  Respublikası  Nazirlər  Sovetinin  sədr  müavini, 

Azərbaycan  Respublikasının  Maarif  naziri  və  s.)  çalışan  xalq 

yazıçısı Mirzə İbrahimovun Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəya-

sət Heyətinin sədri işləyərkən (1954-1958-ci illər) mümkün ol-

muşdu.  Həmin  vaxtlar  ümumittifaq  səviyyəsində  yaxşı  tanın-

mış,  böyük  nüfuza  malik  Səməd  Vurğun,  Süleyman  Rüstəm, 

Mehdi Hüseyn, Süleyman Rəhimov və başqa görkəmli sənət və 

elm  xadimlərinin  fədakarlığı  nəticəsində  Azərbaycan  SSR  Ali 

Sovetinin qərarı ilə 1937-ci il Konstitusiyasına Azərbaycan di-

linin  dövlət  dili  olması  maddəsi  əlavə  edildi.  Azərbaycan  dili-

nin dövlət səviyyəsində tanınmasına bu Konstitusiya aktının və 

M.İbrahimovun “Azərbaycan dili” kitabının nəşri (1957) böyük 



 

 

26 



təkan verdi. 60-70-ci illərdə görkəmli yazıçı və şairlərin, elm və 

sənət  adamlarının  dil  uğrunda  mübarizəsi  gücləndi.  B.Vahab-

zadə  (xüsusən  onun  “Gülüstan”  poeması),  X.R.Ulutürk,  S.Rüs-

təmxanlı, Anar Rzayev, Elçin Əfəndiyev və başqaları M.İbrahi-

movun  dil  sahəsindəki  təşəbbüsünü  daha  əzmkarlıqla  davam 

etdirib axın halına saldılar.  

1969-cu ilin 15 iyulunda Heydər Əliyevin Azərbaycana rəh-

bər  təyin  edilməsi  bütün  sahələrdə  olduğu  kimi  elm  və  təhsil, 

eləcə də dil sahəsində böyük uğurlara səbəb oldu. Məhz H.Əli-

yevin  təşəbbüsü  ilə  1978-ci  ildə  Azərbaycanın  yeni  Konsti-

tusiyasında  Azərbaycan  dilinin  dövlət  dili  statusu  73-cü  mad-

dədə təsbit olundu. Burada qeyd edilirdi ki, Azərbaycan dövləti 

Azərbaycan  dilinin  işlədilməsini  təmin  edir  və  onun  inkişafına 

hərtərəfli dövlət qayğısı göstərir. Bütün təhsil ocaqlarında, qəzet 

və jurnallarda, radio və televiziya verilişlərində ulu öndərin şəxsi 

təşəbbüsü  ilə  Azərbaycan  dilinin  dövlət  dili  olması  maddəsinin 

Konstitusiyaya  daxil edilməsi bütün xalqda öz  ana dilinə, eləcə 

də  öz  dövlətinə,  hökumətinə  böyük  məhəbbət  hissi  ya-

radırdı.Lakin  Azərbaycan  dili  SSRİ-nin  mövcudluğu  dövründə 

Konstitusiyaya  yazılsa  da,  beynəlxalq  münasibətlər  sahəsinə 

çıxa bilmədi. Hətta respublika daxilində rəsmi-işgüzar sahələrdə 

də  tam  hakim  ola  bilmədi  (N.Xudiyev  “Heydər  Əliyev  və 

Azərbaycan dili”, “Təhsil” nəşriyyatı, Bakı, 1997, səh.101), “kö-

nüllü  olaraq”  öz  yerini  rus  dilinə  vermişdi  (Bu  gün  Tatarıstan, 

Başqırdstan, Dağıstan, Çeçen və başqa muxtar qurumlarda tatar, 

başqırd,  çeçen  və  s.  dillər  kimi).  Azərbaycan  müstəqil  dövlət 

olmadığına,  dilinə,  dininə,  mənəviyyatına  yad  ümumi  bir 

dövlətin  tərkibində  olduğuna  görə,  15  respublikadan  biri  kimi 

“sözdə  bir”,  lakin  işdə  bərabər  tutulmayan,  İranla  müharibələr 

nəticəsində zorla Rusiyaya ilhaq edilmiş bir “ərazi” sayılırdı.  

Məlumdur  ki,  Rusiya  Azərbaycanla  yox,  İranla  “sülh” 

müqaviləsi bağlayıb bu yerləri öz ərazisinə birləşdirmişdi. Bü-

tün  yerüstü və  yeraltı  təbii sərvətləri talanıb  Rusiyaya daşınır, 

xalqına “Qafqaz tatarları” damğası vurulur, dilini “Zaqafqaziya 



 

 

27 



tatar  dili”,  “türk  tatar  dili”  adlandırıb  onun  həyat  səhnəsindən 

çıxarılması  üçün  təhsilinə,  maarifinə,  elminə,  mədəniyyətinə, 

mənəviyyatına müxtəlif damğalar vurur, mövcud olmayan “so-

vet xalqı” formalaşdırmaq üçün ruslaşdırma siyasəti aparılırdı. 

Məlum  həqiqətdir  ki,  müstəqil  dövləti  olmayan  bir  xalqın 

rəsmi  dövlət  dili  də  ola  bilməz.  Buna  görə  də  dilimiz  bədii 

üslubda qazandığı yüksəlişi elmi, publisistik üslublarda göstərə 

bilmir,  rəsmi-kargüzarlıq  üslubundan  isə  heç  danışmağa  dəy-

məzdi.  Mətbuatda,  radio-televiziya  verilişlərində  Azərbaycan 

dili rus dili ilə paralel gedirdi, çox vaxt da rus variantının tərcü-

məsi  şəklində  olurdu.  Təlim-tədris  işləri  əsasən  Azərbaycan 

dilində aparılsa da, paytaxtımızda rus bölmələri üstünlük təşkil 

edirdi. Dövlət idarələrində, rəsmi dairədə Azərbaycan dili hətta 

danışıq  dili  səviyyəsində  də  işlədilmirdi,  işçilər  rusca  danı-

şırdılar.  Bunun  bir  səbəbi  dövlət  aparatında  rusların,  rus  dilli 

şəxslərin  işləməsi  idisə,  ikinci  səbəbi  respublikanın  başçısının 

Moskvanın  qəzəbi  nəticəsində  öz  vəzifəsini  itirmək  qorxusu, 

respublikanın  başında  duranların  ikincisinin  isə  rus  millətinin 

nümayəndəsi  olması  və  respublikanı  hər  cəhətdən  nəzarətdə 

saxlaması idi. Buna görə də 1920-1991-ci illərdə heç bir siyasi, 

iqtisadi,  sosial,  elmi-mədəni  problemlərini  müstəqil  həll  etmə-

yə  ixtiyarı  çatmayan  respublikamızın  bütün  rəsmi  məclis-

lərində-qurultay,  plenum,  konfrans,  sessiyalarında  Azərbaycan 

dili qeyri-rəsmi yasaq olunmuşdu, bura buraxılmırdı. Rus dilini 

yaxşı  bilməyən şəxsləri yüksək dövlət  vəzifələrinə  yaxın  qoy-

murdular. Təkcə dövlət əhəmiyyətli vəzifələrə yox, hətta şəhər, 

qəsəbə,  rayon  təhsil  şöbələrinə,  səhiyyə  ocaqlarına,  məktəb 

direktorluğuna  da  rus  dilini  təmiz  bilməyən  şəxsləri  qəbul  et-

mirdilər. Təkcə partiya orqanlarında deyil, hətta  komsomol və 

pioner təşkilatlarında çalışan azərbaycanlıların mütləq əksəriy-

yəti  orta  və  ali  məktəbləri  rus  dilində  bitirmiş  şəxslər  olurdu. 

Onlar ana dilində  təhsil  almadıqlarına, bu dili  zəif bildiklərinə 

görə  rus  dilində  danışmalı  olurdular  və  buna  məhkum  idilər. 

Rus  dilini  mükəmməl  bilməyən  şəxslərin  qonşu  Gürcüstan  və 



 

 

28 



Ermənistan  reallığından  fərqli  olaraq  direktor,  rəis,  müdir  tə-

yinatına yol verilmirdi. Vəzifə tutanlar isə fəxr edirdilər ki, rus 

dilini öz ana dilindən yaxşı bilirlər, bunu nümayiş etdirməkdən 

də  fərəh  hissi  keçirirdilər.  Deyən  yoxdu  ki,  böyük  bir  şəhərə, 

rayona,  müəssisə  və  ya  təşkilata  rəhbərlik  edirsən,  vəzifə  tut-

musan, bu yerin çörəyini yeyir, suyunu içirsən, bəs nə üçün bu 

millətə  hörmətsizlik  edirsən,  dilini  sevmirsən  və  onu  öyrən-

mirsən? Əksinə, bu dildə danışana yuxarıdan baxırsan? Axı bir 

millətə  hörmətsizlik  onun  dilini  bilməməkdir,  ona  sayğısızlıq 

göstərməkdir. 

Partiya, sovet və hər cür təsərrüfat orqanlarının, elmi idarə, 

müəssisə,  ictimai  təşkilatların  fəaliyyətində  Azərbaycan  dili 

lazımi səviyyədə işlədilmirdi. Eləcə də bank, nəqliyyat, ticarət, 

tikinti,  səhiyyə,  mənzil-məişət  və  iaşə  təşkilatlarında,  hüquq-

mühafizə orqanlarında, onlarca sosial-mədəni sahədə işlər yal-

nız  rus  dilində  aparılır,  yazışmalar  bu  dildə  gedirdi.  Məclis-

lərdə,  yığıncaqlarda,  iclaslarda  məruzələr,  çıxışlar  Azərbaycan 

dilində  aparılmadığından  ulu  babalardan  miras  qalmış  ən  qiy-

mətli  xəzinəmiz-dilimiz  unudulmağa  başlayırdı.  Rəhbər  vəzi-

fədə  çalışanların  doğma  dilə  laqeyd  münasibəti  bu  məsələni 

daha da qəlizləşdirirdi. Bir çox idarə və təşkilatların rəhbərləri 

onlara  ünvanlaşmış  ərizə  və  şikayətlərə  azərbaycanca  cavab 

vermir, rus dilinə üstünlük verirdilər. Beləliklə, onlar dilimizin 

işlənmə sferasını bilərəkdən məhdudlaşdırırdılar. Belə “başabə-

la başçılar”, vəzifəli səlahiyyətlilər öz əməlləri ilə dilimizə necə 

böyük ziyan vurduqlarını bəlkə də başa düşmürdülər və bütün 

günahları  dövrün  idarəçilik  sistemində  görür  və  rəsmi-işgüzar 

sənədlərin  azərbaycanca  variantının  olmadığını  əsas  gətirirdi-

lər.  Onlar  öz  fikirlərini  Azərbaycan  dilində  düzgün,  dəqiq  və 

səlis deməyi bacarmadıqlarına, həm də özlərini göstərmək üçün 

rus dilində yazmağa, çıxış etməyə üstünlük verirdilər. İclaslar-

da,  yığıncaqlarda rus dilində danışanların sözü heç vaxt kəsil-

mir, yaxşı başa düşməyənlər narazılıq etmirdilər. Amma müx-

təlif  dildə  danışan  auditoriya  qarşısında  Azərbaycan  dilində 



 

 

29 



çıxışlar  olarkən  qeyri-millətin  nümayəndələri  və  ya  rus  dilli 

şəxslər qulaq asmır, ayaqlarını yerə döyür, ya da nümayişkara-

nə qəzet, jurnal və ya nəsə bir şey tapıb oxuyur, bir sözlə, nara-

zılıqlarını  müxtəlif  formada  bildirirdilər.  Bəs  biz  belə  hallara 

niyə dözürdük? Həmin vaxtlar biz nəinki dözürdük, hətta “eti-

ka” xatirinə rusca danışmalı olurduq. Bu zaman deyənlər vardı 

ki, axı biz başqa ölkədə deyil, öz ana torpağımızda, ata ocağı-

mızda,  öz  evimizdəyik,  əgər  burada  da  Azərbaycan  dilində 

danışmayacayıqsa, bəs harada danışacayıq? 

1929-cu ildə geniş xalq kütlələri üçün yazıb oxumağın çox 

çətin olduğu  ərəb əlifbasından latın  qrafikalı  əlifbaya, 1940-cı 

ildən  kiril  qrafikalı  rus  əlifbasına  keçilmişdi.  1991-ci  ilin  de-

kabrından  latın  qrafikalı  Azərbaycan  əlifbasının  bərpası  haq-

qında qərar yazıb oxumaq işini daha da asanlaşdırdı, dünyanın 

əksər  ölkələrinin  mətbuatına  və  internetə  maneəsiz  girişini 

asanlaşdırdı.  1995-ci  ilin  12  noyabrında  keçirilən  ümumxalq 

referendumu xalqımızın və dilimizin adlarını (Azərbaycan xal-

qı,  Azərbaycanlı,  Azərbaycan  dili  terminlərini)  qəti  müəyyən 

etdi.  

Prezident  Heydər  Əliyevin  31  Dekabr  tarixini  “Dünya 



Azərbaycanlılarının  Həmrəyliyi  günü”  kimi  təsis  etməsi  də 

tarixi  hadisə  oldu.  Bu  qərar  dünyanın  hər  yerində  yaşayan 

azərbaycanlıları  bir  bayraq  altında  birləşməyə,  müəyyən  prob-

lemlərin həllində həmrəylik göstərməyə, milli dövlətçiliyimizin 

ətrafında  birləşməyə  çağırışdı.  “Azərbaycanlılar!  Harada  olur-

san  ol,  hansı  ölkədə  yaşayırsan  yaşa,  ancaq  Azərbaycan  haq-

qında,  Azərbaycanın  müstəqilliyi,  ərazi  bütövlüyü  haqqında, 

Azərbaycan  xalqının  bugünü  və  gələcəyi  haqqında  düşün-

məlisən! Hər bir vətənpərvər adam, millətini, xalqını sevən hər 

bir  azərbaycanlı  Azərbaycanın  müstəqilliyinin  daimi,  dönməz 

olması  üçün  səy  göstərməlidir.  Torpağımızı,  vətənimizi,  müs-

təqil Azərbaycan Respublikasının suverenliyini,  ərazi  bütövlü-

yünü qorumaq ən şərəfli vəzifədir və bu vəzifəni həyata keçir-

mək  hər  bir  Azərbaycan  vətəndaşının  borcudur.  Azərbaycan-



 

 

30 



lılar!  Azərbaycan  Respublikasının  bu  gününü  və  gələcəyini 

qoruyun!  Azərbaycan  bütün  dünya  azərbaycanlılarının  tarixi 

vətənidir”.  

Heydər  Əliyevin  2001-ci  ilin  noyabrında  Bakıda  Dünya 

Azərbaycanlılarının  I  qurultayında  bəyan  etdiyi  tezislər  azər-

baycançılığın ən yüksək ifadəsi oldu: “Hər bir azərbaycanlının 

harada  yaşamasından,  həyatda  hansı  mövqe  tutmasından  asılı 

olmayaraq  ən  böyük  vəzifəsi  öz  ana  dilini  bilməkdən,  ondan 

qürur duymasından ibarətdir”.  

Azərbaycan  xalqının  ümummilli  lideri  Heydər  Əliyev 

müxtəlif ölkələrdə yaşayan dünya azərbaycanlılarının birlik və 

həmrəyliyini – azərbaycançılığı siyasi ideologiya zirvəsinə qal-

dırdı  və  indi  ulu  öndərin  siyasi  məktəbinin  layiqli  davamçısı, 

ölkə  prezidenti  cənab  İlham  Əliyev  dövlətçilik  ənənələrinin 

varisi  kimi  milli  birliyimizi,  Azərbaycançılıq  ideologiyasını 

istər  ölkə  daxilində,  istərsə  də  ölkə  xaricində  məqsədyönlü 

şəkildə uğurla həyata keçirir. 

Beləliklə,  “Azərbaycan  dili”  termini  1995-ci  ildən  təkcə 

ölkəmizdə  deyil,  bütün  dünyada  öz  layiqli  yerini  tutdu,  türk 

dilləri  ailəsinə  mənsubluğunu  saxlamaqla  “türk  dili”  terminin-

dən  fərqləndirildi,  əsrlər  boyu  işləndiyi  adi  ünsiyyət  vasitəsin-

dən,  məişət  dili  zəminindən  dövlət  dili,  elm  və  siyasət  dilinə 

çevrildi.  Dövlət  dilini  bilmək,  bu  dildə  danışmaq  və  yazmaq 

Azərbaycan  Respublikası  ərazisində  hər  bir  vətəndaşın  borcu 

kimi  göstərildi.  Heydər  Əliyev  Azərbaycan  dilinin  tətbiqi  və 

qorunması  haqqında  2001-2003-cü  illərdə  imzaladığı  bir  neçə 

fərmanla bu sahədə olan boşluğu doldurdu.  

Fərmanlarda  rəsmi  dövlət  dili  statusu  almış  dilimizin  təd-

risinin yaxşılaşdırılması, inkişaf etdirilməsi, latın qrafikalı əlif-

baya  qəti  şəkildə  keçilməsi  tələbi  qoyulurdu.  Həmin  vaxtdan 

hər il avqust ayının 1-i Azərbaycan dili və Azərbaycan əlifbası 

günü kimi qeyd edilir.  

Respublikamızda  yaşayanlar  da  daxil  olmaqla  dünyanın 

60-dan  çox  ölkəsində  50  milyona  yaxın  soydaşımız  bu  gün 



 

 

31 



Azərbaycan dilində danışır, yazır, oxuyur, informasiya vasitəsi 

kimi ondan istifadə edir.  

Azərbaycanda  yaşayan  azsaylı  xalqlar  –  talışlar,  kürdlər, 

tatlar,  lahıclar,  ləzgilər,  aqullar,  laklar,  qrızlar,  inqiloylar, 

saxurlar,  tabasaranlar  və  başqaları  Azərbaycan  dilindən  ikinci 

ana  dili  kimi,  dövlət  dili  kimi  tam  istifadə  edirlər.  Dilimiz  bu 

gün  Ermənistan,  Gürcüstan,  Türkmənistan,  Qazaxıstan,  Özbə-

kistan,  Qırğızıstan  respublikalarında,  Rusiya  Federasiyasında, 

İran, İraq, Suriya, Türkiyə və başqa xarici ölkələrdə də işlədilir, 

anlaşılır, başa düşülür.  

Sabit  qrammatik  quruluşu,  zəngin  söz-lüğət  tərkibi,  geniş 

ifadə  imkanları,  mükəmməl  əlifbası,  yüksək  səviyyəli  yazı 

normaları  olan  dilimiz  orta  və  ali  məktəblərdə,  kütləvi  infor-

masiya  vasitələrində,  rəsmi  yazışmalarda,  kargüzarlığın  bütün 

sahələrində ədəbi dilimizin normalarına uyğun tətbiq edilir.  

Çox  şükürlər  olsun  ki,  respublikamız  müstəqillik  qaza-

nandan  və  1995-ci  il  noyabrın  12-də  ümumsəsvermə  yolu  ilə 

Azərbaycan  Respublikasının  Konstitusiyası  qəbul  olunandan 

sonra  Azərbaycan  dili,  sözün  həqiqi  mənasında  rəsmi  dövlət 

dili  oldu.  Burada  yazılmışdır:  “Azərbaycan  Respublikasının 

dövlət  dili  Azərbaycan  Respublikası  Konstitusiyanın  21-ci 

maddəsinin  I  hissəsinə  müvafiq  olaraq  Azərbaycan  dilidir. 

“Dövlət dili haqqında” Azərbaycan Respublikasının 2002-ci il 

30 sentyabr tarixli Qanununa görə dövlət dilini bilmək hər bir 

Azərbaycan  Respublikası  vətəndaşının  borcudur.  Dövlət  dili 

kimi  Azərbaycan  dili  ölkənin  siyasi,  ictimai,  iqtisadi,  elmi  və 

mədəni  həyatının  bütün  sahələrində  işlədilir.  Dövlət  hakimiy-

yəti  və  yerli  özünüidarəetmə  orqanlarında,  dövlət  qurumların-

da,  siyasi  partiyalarda,  qeyri-hökumət  təşkilatlarında,  həmkar-

lar  təşkilatlarında,  digər  hüquqi  şəxslərdə,  onların  nümayən-

dəliklərində, filiallarında və idarələrdə kargüzarlıq işləri dövlət 

dilində aparılır.  

Azərbaycan  Respublikasının  ərazisində  fəaliyyət  göstərən 

beynəlxalq  təşkilatlarla və  xarici  dövlətlərin diplomatik  nüma-



 

 

32 



yəndəlikləri  ilə  yazışmalar  dövlət  dilində  və  ya  Azərbaycan 

dilinə tərcümə olunmaqla müvafiq xarici dildə aparıla bilər.  

Azərbaycan  Respublikasının  ərazisində  təsis  edilən  və  fə-

aliyyət göstərən, mülkiyyət formasından asılı olmayaraq bütün 

televiziya  və  radio  yayımları  dövlət  dilində  aparılır.  Bütün 

televiziya və radio kanallarının aparıcıları dövlət dilini mükəm-

məl bilməlidirlər və onların səlis danışıq qabiliyyəti olmalıdır.  

Eyni  zamanda  bütün  xidmət  sahələrində,  reklam  və  elan-

larda  dövlət  dili  işlənilir  (Azərbaycan  Respublikasının 

Konstitusiyası. Dərslik, Bakı, 2014, səh.31).  

Azərbaycan dilinin dövlət dili statusu almasında XX  əsrin 

90-cı  illərində  SSRİ-də  baş  vermiş  hadisələrin də  mühüm rolu 

olmuşdu. Belə ki, Sovet imperiyasının dağılmasının əsası Sovet 

İttifaqı  Kommunist  Partiyasının  1985-ci  ildə  keçirilən  mart 

plenumunda  qoyuldu.  Məhz  bu  plenumdan  sonra  sovetlər 

daxilində  birləşdirilmiş  xalqlar  sanki  yuxudan  ayıldılar,  illərlə 

vətənpərvər, qabaqcıl ziyalıların, şair və yazıçıların, elm və sə-

nət  adamlarının  öz  milli  azadlıqları,  suverenlikləri  uğrunda 

apardıqları  mübarizə  yeni  məcraya  yönəldi,  xalqlar  qul  psi-

xologiyasından azad olmağın vaxtı çatdığını başa düşdülər, öz 

mili  dilləri,  yazıları,  mədəniyyətləri  uğrunda  mübarizəyə  atıl-

dılar. Bu xalqların içərisində Azərbaycanlılar daha öncül möv-

qe tuturdular. Belə bir siyasi şəraitdə Azərbaycan Respublikası 

Ali  Sovetinin  1988-ci  il  18  avqust  və  23  sentyabr  tarixli 

qərarları  dilimizin  hörmətini  qaldırmağa  yönəlmiş  ilk  ciddi 

addımlar oldu. 

Azərbaycan xalqı 1990-cı ilin 20 yanvarında qanına qəltan 

olsa  da,  böyük  faciələrlə  üzləşərək  torpağının  20  faizini  itirsə 

də, bir milyona yaxın soydaşı öz ev-eşiyindən, öz əzəli torpaq-

larından  didərgin  düşsə  də  Azərbaycan  Respublikası  Ali 

Sovetinin  1991-ci  il  avqustun  30-da  qəbul  etdiyi  “Azərbaycan 

Respublikasının  dövlət  müstəqilliyinin  bərpası  haqqında”  bə-

yannaməsi xalqımızın siyasi mübarizəsinin yekunu oldu. Azər-

baycan  Respublikası  öz  dövlət  müstəqilliyini  bərpa  etdikdən 



 

 

33 



sonra Azərbaycan dilinin inkişaf etdirilməsi yolunda yeni dövr 

açıldı.  Azərbaycan  dilinin  rəsmi  dövlət  dili  statusu  məsələsi 

artıq  1992-ci  ilin  dekabrında  Azərbaycan  Respublikası  Milli 

Məclisində  müzakirə  olundu  və  dilimizin  adının  1936-cı  ilə 

qədər işləndiyi kimi -“türk dili” adlandırılması qərara alındı. 

Lakin Azərbaycan dilinin respublikamızda tam səlahiyyətli 

dil olmasını, dövlət dili statusu almasını, şəriksiz rəsmi dil kimi 

işlədilməsini  ulu  öndər  Heydər  Əliyev  reallaşdırıb  həyata  ke-

çirdi.  O,  hakimiyyətə  ikinci  dəfə  gəlişindən  sonra  Konstitusi-

yanın  qəbulu  zamanı  müzakirələrdə  öz  çıxışlarında  dilimizin 

adının  təsbit  olunmasında  və  dövlət  dili  statusu  almasında 

çevik siyasət yeritdi. Dilimizin adının 1936-cı ildən “Azərbay-

can  dili”  adlandırılmasına  rəğmən  onun  bu  şəkildə  adlandırıl-

masını  düzgün  hesab  etdi.  Çünki  xarici  ölkələrdə  “türk  dili” 

termini  altında  ancaq  Türkiyə  dövlətinin  rəsmi  dili  başa 

düşülürdü  və  onlar  ikinci  türk  dilini  tanıyıb  qəbul  etmək  istə-

mirdilər.  Bu  məlum  həqiqəti  nəzərə  alaraq,  eləcə  də  50  ildən 

artıq  bir  müddətdə  bütün  dünyada  “Azərbaycan  dili”  altında 

tanınmış  dilimizin  elə  bu  adda  işlənməsini  şair  və  yazıçılar, 

dilçi  alimlər,  elm  və  ictimai  xadimlər,  ümumən  bütün 

ictimaiyyət  müsbət  qarşıladı  və  Heydər  Əliyevin  mövqeyini 

dəstəklədilər.  Adamlar  bu  məsələni  Konstitusiya  komissiya-

sında,  kütləvi  informasiya  vasitələrində,  müxtəlif  elmi  forum-

larda,  yığıncıqlarda,  idarə,  təşkilat  və  müəssisələrdə  hərtərəfli 

müzakirə edərək dövlət  başçısı, çox hörmətli  prezident H.Əli-

yevin  təklif  etdiyi  variantı  –  “Azərbaycan  dili”nin  tərəfdarı 

olduqlarını  bildirdilər  və  həmin  il  noyabrın  12-də  keçirilən 

ümumxalq  referendumunda  Azərbaycan  Respublikasının 

dövlət  dilinin  Azərbaycan  dili  olması  müdəası  qəbul  olundu. 

Beləliklə, ölkəmizin, dövlətimizin, xalqımızın adi dilimizin adı 

üçün  də  əsas  götürüldü  və  1992-ci  ilin  30  dekabrında  Azər-

baycan Milli Məclisində qəbul olunmuş və sənədlərdə, dərslik-

lərdə  öz  əksini  tapmış  “türk  dili”  adı  “Azərbaycan  dili”adı  ilə 

əvəzləndi. Məhz bundan sonra dilimiz böyük ictimai-siyasi nü-



 

 

34 



fuz qazandı, siyasi, iqtisadi, sosial, mənəvi-ideoloji həyatımızın 

bütün sahələrində işlənməyə başladı. 

Söz  ehtiyatının  artırılması  və  fəal  nitq  vahidinə  çevrilmə-

sinin ilkin vasitələrindən biri bədii, ictimai-siyasi və publisistik 

ədəbiyyatın  mütaliəsindən  ibarətdir.  Rabitəli  cümlələrdən  iba-

rət  mətnləri,  bədii  əsərlərdən  götürülmüş  parçaları  mütaliə 

etmədən,  hər  dərsdə  öz  nitqinə  yeni  leksik  və  frazeoloji  ma-

teriallar daxil etmədən dili öyrənmək isə çox çətindir. 

İstər  Azərbaycan  yazıçılarının  həyat  və  yaradıcılığına  aid 

esselər,  şifahi  xalq  yaradıcılığına  aid  sənət  nümunələri,  istərsə 

də  bədii  ədəbiyyatdan  götürülmüş  parçalar  tələbələrin  bədii, 

elmi,  siyasi  dünyagörüşünü  genişləndirir,  onların  vətənpərvər-

lik  hisslərini  daha  da  gücləndirir.  Əbəs  deyildir  ki,  “vətənpər-

vərlik ana dilindən başlanır” deyirlər.  

Azərbaycan dilini, bu dilin incəliklərini gənc nəslə öyrədən 

müəllim  xalqımızın  ən  məşhur  şair  və  yazıçıları  kimi  bədii 

dilin  obrazlı,  emosional  nümunələrinə  dərindən  yiyələnməklə 

hər  bir  dərsdə,  praktik  məşğələ  və  mühazirədə,  söhbət  və  mü-

sahibələrdə elə səlis, ifadəli və rəvan danışmalıdır ki, özünü əsl 

natiq  kimi  sevdirməklə  yanaşı  müqəddəs  ana  dilimizi  də  sev-

dirməli,  dilimizin  mənimsənilməsinə,  dərindən  öyrənilməsinə 

xidmət göstərmiş olsun. Bəli, müəllim şair və nasir kimi gözəl, 

ifadəli,  obrazlı  danışmağı,  natiqlər  kimi  bəlağətli,  pafoslu  nitq 

söyləməyi, bədahətən, sinədəftər söz deməyi bacarmalı, danışıq 

dilimizi  zənginləşdirməli,  danışıq  dili  ilə  ədəbi  dil  arasında 

canlı  körpü  yaratmalı,  dilimizin  müasir  elmi  fikirləri  də  ifadə 

etməyə qadir olduğunu nümayiş etdirməlidir. 

Biz  tələbələrdə  mütaliəyə  həvəs  oyatmaq  üçün  xalqımızın 

əsrlər boyu yaratdığı zəngin məzmunlu dastanları, zərb-məsəl-

ləri,  nağıllarımızı,  hekayələrimizi,  atalar  sözlərini,  məsəlləri, 

aforizmləri, şifahi xalq ədəbiyyatının başqa nümunələrini  yük-

sək  səviyyədə  çatdırmalı,  xalq  həyatını,  xalq  dilini  özündə 

ehtiva  edən  bədii  sənət  nümunələrini  gənc  nəslə  estafet  kimi 

ötürməliyik. Biz eyni zamanda öz dilimizdə elə təmiz, cazibəli, 



 

 

35 



cəlbedici,  ifadəli,  aydın  və  məntiqli  danışmalıyıq  ki,  başqaları 

da  bu  dildə  gözəl  danışsınlar,  mühazirəçi  müəllimlərimiz  mə-

harətli aktyor ustalığı ilə mühazirələrini, gözəl üslubda, mono-

ton  olmayan  avazla  deməli,  auditoriyanı  ovsunlamalı  və  be-

ləliklə  də  tələbələr  doğma  dilimizin  əsl  sahiblərinə  çevrilmə-

lidirlər.  Əgər  biz  müəllimlər  qanımıza,  iliyimizə  qədər  milli 

ruhlu  insan  kimi  savadlı,  məntiqli,  ifadəli  danışsaq,  tələbələ-

rimiz  Azərbaycan  dilinin  qüdrətini  dərindən-dərinə  anlayar  və 

mənimsəyərlər. 

Dilimiz  xalqımızın  yaratdığı  sənət  nümunələri  vasitəsilə 

dünyanın  ən  geniş  yayılmış  dilləri  ilə  rəqabət  apara  bilir.  Biz 

dilimizin  inkişafı  qayğısına  qalmalı,  ana  dilimizi  sevməli,  bu 

dildə  danışıb  yazmaqla  fəxr  etməliyik.  Çünki  Azərbaycan  dili 

dünyanın  ən  mədəni  dilləri  sırasında  öz  sadəliyi,  dərinliyi, 

zənginliyi,  şeiriyyəti,  poetikliyi  ilə  görkəmli  yerlərdən  birini 

tutur. 


Ümummilli lider H.Əliyev gənc nəslin ana dilini mükəm-

məl mənimsəməsi məsələsinə ciddi fikir verirdi. O, respublika-

mızın  və  xarici  ölkələrin  ali  məktəblərinə  qəbul  olunmuş 

tələbələrlə  görüşdə  demişdi:”....arzum  ondan  ibarətdir  ki,  hər 

bir  azərbaycanlı  çox  dil  bilsin.  Ancaq  birinci  növbədə  öz  ana 

dilini –dövlət dilini yaxşı bilsin.......xarici dil bilmək, əlbəttə ki, 

lazımdır,  vacibdir.  Arzu  edirəm  ki,  onlar  ingilis  dilini  də,  rus 

dilini də, fransız dilini də, alman, türk, ərəb, fars dillərini, hətta 

Çin dilini də bilsinlər. Gənclərimiz nə qədər çox dil bilsələr, bir 

o  qədər  zəngin  dünyagörüşünə  malik  olacaqlar.  Bu,  müasir 

dünyanın tələbləridir. Amma ən əsası ondan ibarətdir ki, hər bir 

Azərbaycan  vətəndaşı,  hər  bir  azərbaycanlı  öz  ana  dilini 

mükəmməl bilməlidir” (“Azərbaycan” qəzeti, 31 avqust 1997-

ci il).  

Başqa  bir  məqamda  ulu  öndər  deyirdi:  “Azərbaycan  dili 

Cənubi  Qafqazda  ən  gözəl  və  çox  işlənən  bir  dildir.  Bu  dildə 

danışmaq, həm də gözəl və məzmunlu danışmaq böyük istedad 

tələb  edir.  Bu  dil  dünyanın  ən  böyük  dilləri  ilə  rəqabət  apara 



 

 

36 



bilir.... Vaxtilə bir müddət Azərbaycanda – Quba zonasında ya-

şamış  rus  şairi  M.Y.Lermontov  öz  dostuna  yazdığı  məktubda 

qeyd  edirdi  ki,  o,  burada  Azərbaycan  dilini  öyrənir.  Avropada 

fransız dili kimi, Qafqazda da Azərbaycan dili çox məşhur və 

mötəbər bir dildir. Əgər Lermontov burada bir müddət yaşayıb 

dilimizi  öyrənibsə,  Azərbaycanda  yaşayan  ruslar  və  rus  dilli 

tələbələr mütləq Azərbaycan dilini mükəmməl öyrənməlidirlər. 

Biz  çalışmalıyıq  ki,  tələbələrimiz  ana  dilimizi  gözəl  bilsinlər, 

onun  lüğət  tərkibinə,  qrammatik  quruluşuna,  üslubi  imkan-

larına dərindən bələd olsunlar, danışarkən özlərində məsuliyyət 

hiss  etsinlər,  məntiqsizliyə  yol  verməsinlər,  fikirlərini  düzgün, 

dəqiq,  səlis  və  rəvan  ifadə  etməyə  çalışsınlar,  axı  gözəl,  məz-

munlu  danışmaq  böyük  istedad  sayılır”  (H.Əliyev.  Müstə-

qilliyimiz  əbədidir.  I  kitab,  Azərnəşr,  Bakı,  1997,  səh.221) 

Bütün bu deyilənləri nəzərə alaraq demək olar ki, Heydər Əli-

yev  Azərbaycan  xalqının  mənəvi-mədəni  sərvətlərinin  böyük 

müdafiəçisi  olmuş,  ana  dilimizin  rəsmi  dövlət  statusunun 

Konstitusiyamızda təsbit olunmasına bilavasitə rəhbərlik etmiş, 

onun  ictimai-siyasi  nüfuzunu  görünməmiş  bir  yüksəkliyə 

qaldırmışdır. 

Ümummilli  lider  Heydər  Əliyevin  dövlət  səviyyəli  əməli 

fəaliyyətinin nəticəsində xalqımızın dövlət dili haqqındakı çox-

əsrlik  arzusu  reallaşdı.  O,  XVI  əsrdə  Səfəvilər  hakimiyyəti 

dövründə Ş.İ.Xətainin və XX əsrin əvvəllərində (1918-1920-ci 

illər)  Azərbaycan  Demokratik  Respublikasının  qurucularından 

olan M.Ə.Rəsulzadənin davamçısı kimi Azərbaycan dilini yük-

sək qiymətləndirərək onu yaşatmaq, inkişaf etdirmək və dünya 

mədəniyyəti  səviyyəsinə  qaldırmaq  məsələlərinin  dövlət  vəzi-

fəsi olduğunu bütün aktuallığı ilə bəyan etməklə bir daha sübut 

etdi ki, yalnız müstəqil dövləti olan xalqın rəsmi dövlət dili ola 

bilər  və  bu  da  yalnız  müdrik,  qüdrətli,  düzgün  qərarlar  qəbul 

etməyi  bacaran  dövlət  başçısının  fəaliyyəti  nəticəsində  müm-

kün olur.  



Yüklə 3,04 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə