Zakir Abbas Taras Şevçenko Əkizlər. Rəssam



Yüklə 0.79 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/11
tarix29.05.2017
ölçüsü0.79 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

ƏKİZLƏR 
RƏSSAM
Taras Şevçenko
«АСПОЛИГРАФ»
Бакы–2014

Tərcüməçi: 
Zakir Abbas
Taras Şevçenko
Əkizlər. Rəssam 
(povestlər)
.
Bakı, 
«
Aspoliqraf
»,
2014,
216 səh.
 
Kitaba Ukrayna ədəbiyyatının klassiki Taras Şevçenkonun
(Kobzar) müxtəlif illərdə qələmə aldığı, Azər baycan dilinə ilk dəfə
tərcümə olunan 
«Əkizlər» və  «Rəssam» povestləri daxil edil -
mişdir.
4702060201
T
2014
053
© «Асполиграф», 2014
T 22

ƏKİZLƏR
Bunu hamı bilir və dəfələrlə sınaqdan keçiriblər, həftənin ba -
zar ertəsi böhranlı və ya sadəcə olaraq, ağır gündür. Odur ki, az-
çox təhsil görmüş savadlı adam o gün əhəmiyyətli işə başlamaz.
Bütün günü çarpayıda uzanıb xumarlanmağa üstünlük verər. İş
onu yerindən oynadana qədər, necə deyərlər, barmağındakı üzüyü
də tərpətməz. Doğrudan-doğruya, əgər məsələni yaxşıca götür-
qoy etmiş olsaq, mənfur bir zərgərə görə keçmiş müqəddəs ənə -
nələri təhqir etsək, onda bizdən nə gözləmək olar? Sonra hansısa
bir fransız, ya da allah göstərməsin, lümək dovşana oxşayan bir
alman peyda olub bizə nəzər etmiş olsa, necə deyərlər, o tip
haqqında, eləcə də bizim milli fizionomiyamız barədə hansı fikrə
düşər? Mənə görə, millətin özünəməxsus, onu fərqləndirən xüsu -
siyyəti yoxdursa, o ən pis, dadsız kiselə bənzəyər.
Əfsuslar olsun, başqaları elə fikirləşmir. Məsələn, bizim hərbçi
təbəqəsi maariflənmə yolunda öz müasirlərindən çox-çox geri
qalır. Onlar bazar ertəsi haqqında söylənən müdrik deyimlərə
qətiyyən inanmayıb, atalarımızın, babalarımızın bu müqəddəs
və siy yətini yelbeyin qarıların sayıqlaması adlandırırlar. 
Aman Tanrım, bizi bağışla, gör nə günə qalmışıq! Mən bu
şələbığ zümrəyə məsləhət bilirəm ki, gedib məşhur Kurqanovun
“Pismovnik”inə nəzər yetirsinlər. Məhz orada yazılıb ki, hələ
qədim Gildəni (Xaldey ərəbləri) sehrbazları və rəmmalları, sonra
da Zərdüşt təliminin ardıcılları bazar ertəsinin böhranlı gün ol -
du ğuna qəlbən inanırdılar. İndi sən get bütün bunları o ədəbsiz
hərbçilərə qandır.
Hərbçi doğrudan-doğruya döyüş adamıdır. Ekkartsqauzenin
yazdığı və bizim məşhur rəssam Yeqorovun gözəl şəkillərlə bə -
3

zə diyi “Təbiətin sirlərinə açar” adlı ağıllı bir kitab hasilə gətir -
mək əvəzinə, onunku budur ki, gözü tutan hər hansı bir küncü
zəbt eləsin, yaxud yəhudinin əlindəki, necə deyərlər, “taxta biti”
adlanan rom şüşəsini tutub əlindən alsın. Bunlar adamı eşitmək
hayında deyillər. 
Mənim səbirli oxucuma bütün bunları ona görə deyirəm ki,
bazar ertəsinin ağır gün olduğunu dəfələlə təsdiq edən bizim ulu
əcdadlarımızın inancını saya salmayan, onu tapdalayan, adını bir
o qədər də dəqiq xatırlaya bilmədiyim, ya qusar, ya da ki, ulan
polku (nizəli süvari polk) P.. əyalətindən və yenə də P.. quberniya
şəhərindən bazar ertəsi günü hərbi yürüşə başladılar. Yaxşı xatır -
layıram, toplantı zamanı kərənay çalırdılar. Buna görə belə
qənaətə gəlmək olardı ki, bu, süvari polku olub. Əgər piyada
polku olsaydı, onda toplantı zamanı təbil döyərdilər. Kənddən və
ya şəhərdən polkun girib, çıxması iki böyük hadisəni bildirir.
Allah göstərməsin, əgər polk bir neçə müddət mənzillərdə yerləş -
dirilirsə, onun çıxıb getməsi göz yaşlarıyla, çox vaxt ən səmimi
göz yaşlarıyla müşayiət olunur. Mən bunu yalnız zərif cinsə şamil
edirəm. Kişilər və nişanlı oğlanlara gəldikdə, onlar barəsində bir
söz deyə bilmərəm. Eləcə də haqqında danışdığımız P... şəhəri
haqqında və sözü gedən süvari polkun oradan necə çıxması
barədə heç nə deməyəcəm. 
Polku yola salan təkcə bunlar deyildi. Rəhmətlik Qrebenko-
nun dediyi kimi, havanın əlverişsiz olmasına baxmayaraq, arvad-
lar da aldadıcı və aramsız yağan yağışın altında saatlarla dayanıb
öz şələbığ əsgərlərini N.. kəndinə yola salırdılar. Başqaları Boris -
pola, digər təmənnasız adamlar isə Kiyev ətrafına, Dnepr aşırı -
mına qədər polku müşayiət edərdilər. Əsgərlər çayı keçən kimi
bir qədər ağladıqdan sonra onlar Dnepri adlayıb böyük Kiyev
şəhərindəki hər cür əxlaqsızlıqla dolu gizli fahişəxanalarda öz
abırsızlıqlarını və cinayətlərini gizlədərdilər. Ən intizamlı polkun
davamlı olaraq bir yerdə qərar tutmasının aqibəti belə olur. 
Həmin bazar ertəsi günü axşamdan xeyli keçmiş gənc qadın
4
Taras Şevçenko

Kiyev yolu ilə Pereyaslav şəhərinə qayıdırdı. Şəhərə dörd verst
qalmış yoldan çıxıb Üçqardaş məzarlığının əks tərəfindəki yaşıl
biçənəklikdə gizləndi. 
Səhərə az qalmış gənc qadın oradan çıxıb yoluna davam etdi.
Əlində boz svitkaya (üst geyim) bükülmüş nəsə vardı. Böyük
yolla bir qədər gedəndən sonra o, döngənin yanında dayandı və
bir qədər fikirləşib, hansısa əhəmiyyətli qərara gəldiyi üçün
qətiyyətlə başını qaldırdı. Cəld addımlarla qoca yüzbaşı Soki ra -
nın xutoruna aparan kiçik cığırla getməyə başladı.
Ertəsi gün səhər tezdən, yəni çərşənbə axşamı gün çıxar-çıx -
maz pani Praskoviya Tarasovna Sokirixa həyət-bacaya baxmaq,
toyuq-cücəni yemləmək, işləri qaydaya salmaq üçün həyətə düşdü.
Firəng toyuqlarını, qazları və o birilərini öz əliylə yedizdirdi, gö -
yərçinləri isə yüzbaşı pan Nikifor Fyodoroviç Sokiranın özü yer -
bəyer edəcəkdi.
İndi siz pani Praskoviya Tarasovnanın hansı vəziyyətə düşdü -
yünü təsəvvürünüzə gətirməyə çalışın. O, dama çıxan zaman boz
rəngdə olan paltara bükülmüş bağlamanın içərisində nəsə bir
canlının tərpəndiyini gördü. Qorxduğundanmı, yoxsa nədənsə, ona
elə gəldi ki, bağlama uşaq kimi ağlayır. O, uzun müddət boz bağ -
lamaya baxdı, onun necə ağladığına qulaq asdı. Praskoviya nə
edəcəyini bilmirdi. Nəhayət, qərara gəldi ki, Nikifor Fyodoroviçi
çağırsın.
Nikifor Fyodoroviç, necə deyərlər, tuman-köynəkdə, geniş
balaqlı, qırmızı rəngli çin şalvarında çıxdı.
Qorxudan tir-tir əsən Praskoviya Tarasovna boz rəngli paltarı
göstərib dedi:
– Bax, mənim əzizim, bir bax, gör başımıza nə gəlir!..
– Burda nə var ki? Mən heç nə görmürəm.
– Məgər boz paltarı, o bağlamanı görmürsən?
– Paltarı görürəm.
– Məgər görmürsən ki, o tərpənir, elə bil canlıdır.
– Görürəm, Allah xatirinə, qoy tərpənsin...
5
Əkizlər

– Sənin ürəyin daşdandır nədir, bəyəm baxmaq olmazmı ki,
bilək o nəyə görə tərpənir? 
– Hə, çox istəyirsənsə, sən özün bax ...
– Bəs sən istəmirsən?
– Yox.
– Gəl belə edək, əvvəl sən bax, sonra mən baxaram.
– Yaxşı.
Bundan sonra o, bağlamaya yaxınlaşdı, ehtiyatla onu çevirdi
və nə görsə yaxşıdı... Dəhşət! Bu anda onun dili tutuldu, heç nə
deyə bilmədi, yalnız barmağını paltara tərəf uzadaraq heyrətdən
quruyub qalmışdı. Özünə gələndə ucadan qışqırdı:
– Prasko!.. 
Arvadı bükmələri açılmış bağlamaya, həmin boz rəngli pal-
tara tərəf özünü atdı. Onun əlləri göydən asılı qalmışdı. Bir müd -
dət bu cür tragikomik halətdə dayanandan sonra haray çəkdi:
– Ey müqəddəs əzabkeş İvan Voin, bu nə işdir bizim başımıza
gətirirsən?
Sonra Nikifor Fyodoroviçə tərəf dönüb dedi:
– Bax, yuxuda gördüyüm o iki balaca dana elə belə, boş şey
deyilmiş. Mən sənə deyirdim axı, hökmən nəsə olacaq.
– Ey rəhmli Allah, sənə min şükür! Axır ki, bu qoca yaşımız da
bizi mükafatlandırdın! – deyib xaç çəkdi, yenicə doğulmuş, hələ
dərisi qıpqırmızı olan boz paltara bükülü iki çağanı ehtiyatla qal dırdı. 
– Praskovie, onları tez evə apar, mən də gedib Pritulıxonun
ardınca şəhərə adam göndərim, qoy gəlib özü bildiyi kimi onları
müqəddəs suya salsın, ola bilər başqa şeylər də lazımdı.
– Ax!.. Hə, düz deyirsən, lazımdı! Bir bax, yazıqların
göbəkləri göy otla bağlanıb.
– Hə, yaxşı, onları tez apar! Mən də Klımı Pritulıxonun
ardınca göndərim, – deyə Nikifor Fyodoroviç bir qədər gərgin
hal da söyləndi və tapşırıq vermək üçün yollandı.
İndi sizə ondan danışım ki, uzun illər əmin-amanlıq içində
yaşayan, həmişə xoş güzəran keçirən bu iki xeyirxah qocanın
6
Taras Şevçenko

övladları yox idi. Yeruslan Lazareviç haqqında olan nağılda
deyil diyi kimi, “cavanlıqda lovğalanmaq, qocalıqda kömək,
öləndə ağlamaq üçün” bir kimsələri yox idi. Bu yazıqlar uzun
illər övlad həsrəti ilə cani-dildən, yorulmadan, gecə-gündüz Al-
laha dua edirdilər.
Nəhayət, ümidlərini üzüb, dua etməkdən usandılar.
Onlar artıq bu qərara gəlmişdilər ki, özgə bir uşaq götürüb
tərbiyə etsinlər. Daha nə etmək olardı? Görünür, Allahın məslə -
həti belədir.
Çoxlu köməksiz, baxımsız yetimlər var, xeyirxah insanlar on-
lardan seçib götürürlər, bunlara isə icazə vermirlər. Ona görə ki,
bunlar pandılar. Guya, panıçalardan xeyir gəlməz.
Hələ keçən yaz Nikifor Fyodoroviç Berezan deyilən yerə get -
mişdi. Eşitmişdi ki, orada bir bədbəxt dul qadın öləndən sonra
onun iki uşağı, biri qız, o biri oğlan yetim qalıb. O, çatana qədər
uşaqları dul və övladsız bir varlı tatar alverçisi götürmüşdü. Niki-
for Fyodoroviç evə əliboş qayıtmışdı.
Və budur, birdən Böyük Yaradan üzünü onlara tərəf tutaraq
xoş bir qocalıq bəxş edib. Onlar çərşənbə axşamını və gününü
böyük sevinclə qarşıladılar. 
Axşama yaxın sadiq dostları, Pereyaslava əczaçısı Karl Osi -
poviç Svar gəldi. Adəti üzrə Praskoviya Tarasovnanın əlini öpdü,
Nikifor Fyodoroviçi təbrik edərək tütünqabını çıxardıb iyləməyə
başladı. Tütünqabını ona xatirə olaraq Akkermandan, ya da Du-
bosaradan olan əczaçı dostu hədiyyə etmişdi. Karl Osipoviç
Şvarts tütünü iylədi, skamyada əyləşib, demək olar ki, rus dilində
sözə başladı:
– Bizim şəhərdə hər an yenilik baş verir. Bu gün Andrey
İvanoviçi Altada təsadüfən tapılan bir qadın meyidini yoxlamaq
üçün dəvət ediblər. Meyidi sizin xutorun yanında tapıblar. Siz bu
barədə heç nə esitməmisiniz? 
Belə bir sual verdikdən sonra o, yenə də tütünqabını açıb iki
barmağını ora soxdu. Ev sahibləri mənalı tərzdə bir-birinə baxa -
raq susub qalmışdılar. Karl Osipoviç sözünə davam etdi: 
7
Əkizlər

– Hə, mən hələ tələbə ikən Dorpatda o vaxtlar süvarilər
oradan çıxandan sonra üç, ya da dörd qadın meyidini polis idarə -
sindən bizim anatomiya sinfinə gətirirdilər. 
Polislər üçün fərqi yoxdur, onlar bilmirlər ki, bizim elmi işi -
mizdə kişi bədəni daha cox gərəklidir. Qadın meyidi o qədər də
münasib deyil. Onların cəsədində o qədər piy olur ki, orada ət
tapmaq çətindir. 
Onun sözünü Praskoviya Tarasovna kəsdi:
– Görün nə deyirəm, Karl Osipoviç, siz bizim uşaqların
kirvəsi olmağa razılıq verərsiz? Tanrı bizə iki uşaq bəxş edib. 
– Necə yəni? – deyə Karl Osipoviç təəccüblə soruşdu.
– Elə-belə, çox sadə. Dünən artırmanın yanında Allahın bəxs
etdiyi iki mələk tapmışıq. 
– Təəccüblüdür, – deyə Karl Osipoviç qışqırdı. Tütünqabını
çıxartmaq üçün yenə də əlini cibinə saldı.
– Mən Kulina Yefremovnadan bir daha xahiş edərəm ki,
sizinlə doğmalaşsın. O da almandır. 
– Yox, o, təmiz alman deyil, Mitavidəndir. Amma fərqi yox-
dur... Bu hadisə məni çox, lap çox sevindirdi.
Belə bir xoş təklifdən sevinən Karl Osipoviçin, həmişəki
kimi, gecəni öz sadiq dostları ilə keçirməyə hövsələsi çatmadı.
Onlarla tələsik xudahafizləşib, şəhərə getdi ki, baş verən hadi -
sədən Kulina Yefremovnanı xəbərdar etsin. Karl Osipoviçlə
ayrılanda qocalar bir müddət bir-birinə baxıb duruxdular. Sükutu
ilk olaraq Praskoviya Tarasovna pozdu:
– Nikifor, necə bilirsən, gələn şənbə günü xaç mərasimini
keçirə bilərik? Axı onların həqiqi anası olmalıdır. 
– Mən də elə fikirləşirəm, doğma anası da iştirak etməlidir.
Ancaq bir neçə şənbə gözləmək lazım gəlir. Allah bilir, bəlkə,
onların anası özünü öldürüb. Elə edək ki, günaha batmayaq.
– Yaxşı, gözləyək. Onsuz da yaşıl şənbəyə çox qalmayıb.
Zəhmət olmasa, bir məni dinlə, sabah müqəddəs gündür. Uşaq -
lara necə ad qoyaq, axı ikisi də oğlandır.
8
Taras Şevçenko

Nikifor Fyodoroviç Kiyev “Kanonik”ini götürdü, eynəyini
taxdı, kitabı vərəqləyərək iyun ayını axtarmağa başladı. Ayı və
tarixi tapanda heyrətlə xaç çəkdi və qışqırdı:
– Praskoviya! Sabah möcüzə yaradanların – Zosim və
Savvatiyanın günüdür!
– Daha başqası yoxdumu?
– Başqasını neynirsən? Bunlar arıçılığı müdafiə edən və
qoruyanlardı.
O, bir daha xaç çəkib kitabı örtdü və ikonanın altına qoydu.
Sizə deyim ki, Nikifor Fyodoroviç mahir arıçı idi. Bu səbəb -
dən Praskoviya Tarasovna cəsarət edib deyə bilmədi ki, bu adlar
onun xoşuna gəlmir.
Bundan sonra qocalar dinməzcə axşamladılar, Allaha dua
edib yatmağa getdilər.
Nikifor Fyodoroviç öz taxtına uzandı, Praskoviya Tarasovna
körpə əkizləri yerləşdirdiyi işıqlı otağına getdi. 
Beləliklə, süvari polkun Pereyaslava şəhərindən çıxışı xeyir -
xah qocalar üçün əlamətdar hadisə oldu.
Bu əhvalatı uzatmamaq üçün nə xutorda, nə də onun ətrafında
baş verən olayları təfərrüatı ilə yazmağı lazım bilmirəm. Ona
görə ki, az-çox baş verənlərin bu əhvalata bir o qədər də aidiyyəti
yoxdur, varsa da, çox azdır.
Mənim əsl qəhrəmanlarım Allahın işıqlı dünyasına dünən gə -
liblər. İndi sizdən soruşuram, bu gün onların haqqında nə demək
olar? Buna görə də yaxşıca fikirləşəndən sonra qərara gəldim ki,
xutor və orada yaşayan sakit təbiətli əhalisindən yazım. Qoy
səbirli oxucularıma aydın olsun ki, mənim gələcək qəhrəman ları -
mın uşaqlıq və yeniyetməlik illəri kimlərlə və nə ilə əhatə olunub. 
Haqlı olaraq atalar sözündə deyilir: “Beşikdən necə çıxmı -
sansa, məzara da elə gedəcəksən”. İndi isə baxıb görək, bu atalar
məsəli nə dərəcədə ədalətlidir. 
Deyirlər, uşaqlıq təəssüratı o qədər güclüdür ki, o bizimlə bir -
likdə ölür. Əgər insanın uşaqlıq illəri köntöy dekorasiyalarla və
9
Əkizlər

ya oyunbaz aktyorlarla əhatələnibsə, artıq gənclik dövründə ona
tərbiyə verməyin xeyri yoxdur. Ya da əksinə, həmin adamın uşaq -
lıq çağları ilahi təbiətin qoynunda, gözəl bir ananın qucağında və
imanlı bir xristian atanın nəzarəti altında keçibsə, onda bu cür
gözəl təəssüratlar bu adamı qala divarları kimi mühafizə edəcək,
onu həyat yollarında hər cür pisliklərdən çəkindirəcək.
Gəlin görək, bu deyimlərə nə dərəcədə inanmaq olar. 
Bütün varlığı, ürəyi və zehni ilə əcaib fransız yazarlarının
heyranı olan bu günümüzün bir çox gənc yazarları kimi orijinal
görünməkdən qaçmaq istəyirəm. Bu tip yazarlar orijinal görün -
mək xatirinə cavan ürəklərini didib-dağıdır, usanmadan, utan-
madan fransızları yamsılamaqla özlərini yarımallah, A.Dümadan
da orijinal yazar sayırlar. Onlar əsl dindardılar, mən ki, imansız
Fomayam. Öz bildiyim kimi, köhnə qaydada yazmağa başla ya cam.
Əvvəlcə həmin yerin mənzərələrini, sonra iştirakçılar, onların
məişəti, xasiyyətləri, vərdişləri, çatışan və çatışmayan cəhətlərini,
sonra isə gücüm çatan qədər hadisələrin dramaturgiyasını müəy -
yənləşdirərəm. Yazının forma və metodu mənim üçün təzə
məsələ deyil. Yazı üslubum pis deyil, yaxşıdır. Yaxşı isə necə de -
yərlər, heç vaxt köhnəlmir. Amma bir şeydən, naz-qəmzədən baş -
qa. Təəssüf ki, o, çox tez, vaxtından əvvəl solur. Nə isə...
Gəlin, belə başlayaq.
Kiçik də olsa, məşhur Alta çayının sahilində, Pereyaslav şə -
hərinin dörd verstliyində qoca yüzbaşı Sokiranın xutoru yerləşir.
Bir sözlə, bu yer quduz, şöhrətpərəst, lənətlənmiş Svyatapolkun
öz doğma, mömin qardaşı Qlebi doğrayıb öldürdüyü yerin əks
tərəfində yerləşir. Koniskanın dediyinə görə, elə bu yerdə 1547-ci
ildə, gecəyarısı qanlı hadisə baş vermişdi. Yüzbaşı Sokiranın xu-
toru həmin yerin əks tərəfindədir. Səliqə baxımından pedantlıq
dərəcəsinə çatdırıldığı üçün bura çox da mənzərəli yer deyil,
lakin ətrafı çox gözəldir. Alta sahillərini qucaqlayan hündür, göy
qamışlıq çayı görünməz edir. Sokiranın xutoru ilə üzbəüz sıx göy
qamışlığı pişpişə və qaraqovaq ağaclarından ibarət meşə kəsir. 
10
Taras Şevçenko

Altanın sol sahilində yaşıl pişpişənin arasında ağ rəngli kiçik
kilsə görünür. Kilsə Pereyaslav şəhərinin dindar xristianlarının
köməkliyi ilə tikilib. Günahsız Qleb həmin kilsənin daşdan
hörülmüş sütununun üzərində qətlə yetirilmişdi. Kilsə hasarından
başlayaraq ta şəhərə qədər uzanan düzənlikdə darı və buğda
əkilir. Orada arabir tarixi qəbirlər də gözə dəyir. Şəhərə yaxın
yerdə qəbirlər daha sıx və hündürdür. Belə ki, uzaqdan baxanda
ada ma elə gəlir ki, şəhər qəbirlərdən tikilib. Pereyaslava şəhərinin
özü, eləcə də digər şəhərlər də kənardan dumanlı görünür. Ancaq
şəhərin üzərində qotika üslubu ilə ucaldılmış yaşıl qüllənin
günbəzi qızılı rəngdədir. Yarımvizantiya memarlığını əks etdirən
kilsənin özü 1690-cı ildə məşhur memar, sonralar mürtəd elan
edilmiş İvan Mazepa tərəfindən tikilmişdir. Taxtadan olan tünd
rəngli digər qüllə damın boz fonundan aydın seçilir. Bu, məşhur
Uspenski kilsəsidir ki, burada 1654-cü ildə Ukrayna xalqının
bütün təbəqələrini təmsil edən deputatları və ağsaqqallarıyla
birlikdə getman Zinoviy Boqdan Xmelnitski Moskva çarı Alek-
sey Mixayloviçə sədaqət andı içmişdir. Şəhərdən xeyli uzaqlarda
hündür Dnepr dağları görünür.
Nikifor Fyodoroviç Sokiranın palıd ağacından hazırlanmış,
gerblərlə bəzədilən və çox da hündür olmayan evini babası Karp
Sokira tikmişdir. O, imperator III Pyotrun ölümündən sonra Pe-
terburqdan bura holland çervonu ilə dolu kisəylə gəlmişdi. Rot-
mistr rütbəsi və irsən zadəganlıq titulu da almışdı. 
Öz doğma Pereyaslava şəhərinə gələn kimi böyük həvəslə və
maneəsiz olaraq o vaxtkı Pereyaslav polkovniki, qaraçı İva-
nenkonun qızına evləndi. Arvadına cehiz kimi verilən Alta çayı
sahillərindəki çəmənlikdə bir neçə sot əkinə yararlı torpaq
sahəsinə və bütün təsərrüfatı ilə xutora sahib oldu. Bir, ya da iki
ildən sonra öz cavan arvadını və bir yaşlı oğlunu burada qoyub,
ehtiyatda olan portupey-mayor rütbəsiylə xidmətə yazıldı. Polkla
birlikdə Malorusiyadan uzaqlara getdi.
11
Əkizlər

Tezliklə ehtiyatda olanları müntəzəm fəaliyyət göstərən his -
sə lərə cəlb etməyə başladılar. Başqaları kimi mayor Sokira da
xeyli müqavimət göstərdi və buna görə edam olundu. Zadəganlıq
hüququ onun azyaşlı oğluna keçdi. Beləliklə, Karpo Sokira nəs -
li nin davamçısının aqibəti faciə ilə sona çatdı.
Gənc Fyodor Sokira uşaqcanlı anasının, faciəli şəkildə ölən
atasının yeganə oğlu olduğundan varis kimi bütün var-dövlətə
sahib çıxdı. 
O, kilsə və mülki məktubları oxumağı, xoşavazlı kilsə mah -
nılarını çox yaxşı ifa etməyi bacarırdı. Bütün bunları ona gözəl-
göyçək anasının öyüd-nəsihətinə baxmayaraq, kilsənin xeyirxah
mirzəsi Stepan Perepelitsya öyrətmişdi. 
O vaxtlar, hətta zadəganlara oxumağı əmr etməsəydilər,
maariflənməyi əhəmiyyətli bir iş saymazdılar. Lakin gənc Fyodor
qeyri-şüuri olaraq təhsil almağın, oxumağın faydalı olduğunu
hiss etmişdi. Anasından təkidlə xahiş edirdi ki, onu Kiyevə aparıb
ruhani məktəbinə qoysun. 
Xeyli xahiş-minnətdən sonra anası daha tab gətirə bilməyib
qərara gəldi ki, onu Kiyev ruhani məktəbinə aparsın. Ruhani mək -
təbinə yerləşdirəndən sonra məktəbin, yaxud akademiyanın o
vaxtkı təlimatçısı, çox ciddi və dindar qoca Dionis Kuşka Atanın
nəzarətinə verdi. Onun nəzarəti altında olmasını ona görə məslə -
hət bildi ki, kimsə balaca uşağı pis yola, oğurluğa, quldurluğa
cəlb edə bilməsin. 
Sokira nəticədə məktəbdə və ya Podolski bazarında məşhur
İvan Levonda ilə, Qriqori Qreçkoyla, o zaman artıq filosof kimi
tanınan Qriqori Skovorodla dostluq etməyə başladı. Bunlardan
başqa onu məktəb həyatında heç kim cəlb etmirdi. O, yaxşı oxu -
yurdu. Təhsil məsələsi onunla qurtardı ki, günlərin bir günü
Kiyevə gələn Zaparojets cavanları dostları Yermol Kiçkanı
Mejiqor monastırına yola salırdılar. Ruhani qardaş üçün layiqli
yolasalma mərasimi təşkil etdilər. Podoladan aldıqları arağı
papaqlarına töküb təntənəli musiqi sədaları altında Mejiqoriyaya
12
Taras Şevçenko

yola düşdülər. Dostlar yol boyu gəlib gedənə, ötürməyə gələnlərə
qardaşlıq arağı süzür, mahnı oxuyur, dəstənin qabağında rəqs
edirdilər. Belə gözəl mənzərədən şövqə gələn yeniyetmə Fyodor
Sokira Bratski monastırının hündür hasarından aşaraq Zaparojets
qardaşlarına qoşuldu. (Mərasimlə əlaqədar darvaza bağlı idi.) Bu
hadisədən sonra onun sədası Böyük Zaparojets-Luqadan gəldi.
Daha sonra Zaparojets deputatları sırasında Qolovata ilə birgə
Böyük Yekaterinanın qəbulunda və general Tekeliyanın qeyri-
rəsmi ziyafətində görünür. Aşağı Zaparoji hərbi hissəni məğlub
etdikdən sonra kapitan rütbəsində və əslən zadəganlıq hüququ
alaraq Pereyaslava şəhərinə dönür.
Anasının yasını yola verəndən sonra öz doğma xutorunun
əhalisi ilə mehriban şəraitdə yaşamağa başladı və çox keçmədi
ki, evləndi.
Bu xoşbəxt günlərində özünün məktəb yoldaşı baş keşiş
Qriqori Qreçko ilə olan tanışlığını bərpa etdi. Onun vasitəsilə
artıq tanınmış moizəçi İvan Levando və həqiqi filosof Qriqori
Skovorodo ilə yenidən əlaqəni qura bildi. 
Elə bu vaxtlar idi, birinci arvadından olan oğlu Nikifor artıq
böyümüşdü. Atası oğlunun təhsili ilə bağlı mistik filosofla çox
götür-qoy eləsə də, arzusuna çatmayıb öldü, yeniyetmə oğlu isə
nə edəcəyini bilmirdi. Lakin bu xoş niyyət üçün yaxşı işlər
görmək lazım idi. Atasız qalan oğlunu bu qaranlıqdan, mənəviy -
yatı pozğun mühitdən xilas etmək lazım idi. Anası çox götür-qoy-
dan sonra oğlanı atasının yaxın dostu, xeyirxah və müdrik
maarifçi, Pereyaslava kilsəsinin baş keşişi Qriqori Qreçkonun
yanına göndərdi.
“İncil”də buyurulur ki, yaxın adam haqqında yaxşı söz deyə
bilmirsənsə, pis söz də demə, lakin çox təəssüf. Heç də həmişə
öz günah və böhtanlarımızı həyata keçirməkdən çəkinmirik. Mən
müqəddəs həqiqətin qarşısında aciz adamam, odur ki, gənc Soki -
ranın anası barədə bir neçə söz deməyi lazım bilirəm, ona görə
ki, bunu deməmək olmaz. 
13
Əkizlər

Yaxşı ad qazanmaq bizlərdə müqəddəs iş sayılır. Qadın üçün
bu, daha vacibdir. Bədbəxtlikdən Nikiforun anası belə olmadı.
Bütün Pereyaslava vilayətinə yayıldı ki, o, Fyodor Sokiranın atası
evindən qaçaraq xaricdə, yəni Dneprin o tayında, Traxtemirovda
ərə gedib. Təbii ki, onların birliyi adi maraqdan əmələ gəlmişdi
və hamıya məlumdur ki, bu cür evlənənlər nadir halda xoşbəxt
olur. 
Ola bilsin ki, deyilənlər qeybətsevənlərin ağız yaradıcılığıdır.
Necə olursa olsun, Qriqori ata onun bu hərəkətini pislədi və
oğlanı öz himayəsinə aldı.
Mənə görə, o, çox ağıllı və xeyirxah addım atıb, ona görə ki,
yeganə uşağı olan anaların tərbiyəsinə az inanıram.
Beləliklə, balaca Sokira yeddi yaşa çatanda, tutqun səhərlərin
birində Qriqori Ata dərsə başlamazdan əvvəl oğlan üçün dua
oxudu və əlifba kitabını onun qarşısında açdı. Oğlan heç bir
çətinlik çəkmədən bütün hərfləri oxuyanda Qriqori Ata bərk
təəccübləndi. “Yaxşı əlamətdir” – fikirləşib, az-ba və s. hərfləri
ona göstərdi. Uşaqdakı fərasəti və digər yaxşı xüsusi keyfiy -
yətləri təyin edəndən sonra slavyan dilindən başqa ona daha üç
dil; yəhudi, yunan və roma dillərini öyrətməyə başladı. Yəqin,
fikirləşirdi ki, ondan həkim, ya da, ən azı, filosof ola bilər. Müəl -
liminin fikirlərindən, böyük planlarından xəbərsiz olan yeniyet -
mə Nikifor sakitcə və həvəslə öz işindəydi. 
On yaşında o, Davidi, Homeri və Horatsionu çox rahat oxu -
yurdu. On bir yaşına çatanda müəllimini Yeni il münasibətilə
dörd dildə təbrik etdi və Kiyev metropoliti Serapionun şərəfinə
Kiyev ruhani akademiyasının yazdığı mədhiyyəni ona dörd dildə
oxudu. Müəllim hərarətlə şagirdini qucaqlayıb dedi: “Toxum
məhsuldar yerə düşüb”. Lakin bütün bunlara baxmayaraq, Soki -
ranı bütün elmlər üzrə filosof etmək arzusu çin olmadı. 
On beş yaşına çatanda o, müəllimindən musiqi təhsili almağa
başladı. Qriqori Ata bilirdi ki, insan ürəyinə daha güclü humanist
duyğular aşılamaq üçün musiqi lazımdır. Buna görə dostu filosof
14
Taras Şevçenko

Skovoroda yazaraq xahiş etdi ki, musiqinin ilkin əsaslarını se-
vimli şagirdinə öyrətsin. Filosof ayrılmaz dostunun xahişini
gecikdirmədən fleyta və sobakosunu (musiqi üzrə kitab) götürüb
Pereyaslavaya gəldi.
Oğlana həzin musiqi ladlarını elə öyrətdi ki, artıq bir il
keçməmiş, ikilikdə müxtəlif dini nəğmələr və duetlər oxudular.
Onlar birlikdə mələklər günündə, şamdan sonra Qriqori Ata üçün
quslinin (çalğı aləti) müşayiətiylə Skovorodanın satirik nəğmə -
sini elə məharətlə ifa etdilər ki, qonaqlar heyrətdən donub qalmış -
dılar. Nəğmə belə başlayırdı:
Hər hansı bir şəhərə mənəviyyat və hüquq, 
Orada yaşayan əhalinin ağlına görə verilir.
Əgər müəlliminin əsl filosof səliqəsizliyi nəzərə alınmazsa,
doğrudan da, gənc Sokira musiqi sahəsində inanılmaz uğurlar
qazanırdı. 
Olurdu ki, mistik-filosof boz uzun əbasını geyər, başına
samandan düzəldilmiş çələng qoyar, fleytasını əlinə alıb hara
gəldi baş götürüb gedərdi. Sadiq dostu da, ondan ayrılmırdı. Pere -
yaslavadan otuz verst uzaqda olan Berezana gedəndə ilham
almaq xatirinə yolüstü Vıbla adlanan qədim, hündür qəbirlərə
daxil olub allahın yalnız ona bəxş etdiyi qüvvəni alar və bu ilahi
bəxşişi dostu Yakim Lukaşeviçlə bölüşmək üçün onun yanına
yollanardı. Dostunun yanında bir qədər qaldıqdan sonra o biri
dostlarının görüşünə gedər və bir aydan sonra onu Kiyevdə
görərdin. Dostu İvan Levando ilə qapının yanındakı skamyada
əyləşib insan ruhunun işıqlı səma ilə bağlılığı haqqında bədahətən
yazılmış dissertasiyanı oxuyaraq növbəti moizəyə hazırlaşardı.
Kiyevdə bir qədər yaşayandan sonra Staykada peyda olar,
oradan Traxtemirova yollanar, səhəri gün Pereyaslavada qərar
tutardı. Burada musiqi dərslərini deyəndən sonra bu dəfə Yaqo -
tindən tutmuş Poltavaya qədər yenə də dostlarını yoxlamaq üçün
səfərə çıxardı. 
Qreçko fikirləşirdi ki, gənc Sokiranın musiqi istedadı barədə
məktəb yoldaşı Bortyanskiyə məktub yazsın, lakin görünür, tale
başqa cür məsləhət bilib.
15
Əkizlər

Gənc Sokiranın on iki yaşı tamam olanda mənfur 1812-ci il
hadisələri onu haqladı.
Nəhayət, mənhus 1812-ci ildə bətnində böyütdüyü yırtıcı
əjdahanı bayıra püskürdü. Bütün çarlığı, müqəddəs ocaqları od-
alov bürüdü. Uşaqdan ahıla qədər hamı əlinə silah aldı ki, Moskva
yanğınını düşmən qanı ilə söndürsün. Bu həyəcanlı çağırış bizim
sakit Ukrayna sərhədlərinə qədər gəlib çatdı. Mənim doğma
vətənim, öz anam Ukrayna hərəkətə gəldi. Malorusiyanın fəda -
kar, gözüqanlı oğulları özünümüdafiə dəstələri yaratdılar. 
Mənim cavan dostum da özünü saxlaya bilmədi, dini kitabı
və quslini bir tərəfə atdı. Piryatina şəhərinə gəlib, Polkovnik
Sviçkonun piryatinski polkuna yazıldı.
Məsələni hərtərəfli öyrənib biləndən sonra Qreçko dostu
Nikolay Sviçkoya məktub yazıb xahiş etdi ki, bu qanlı hərbi
xidmət illərində onun şagirdini tək buraxmasın. Dostu Qreçko-
nun xahişini yerinə yetirərək ona ata qayğısı göstərdi. Polkovnik
Sviçko Sokiranı birinci dərəcəli vəzifəyə təyin etdi və polk Pir -
yatina şəhərindən çıxıb yürüşə başladı.
Polk Pereyaslava şəhərindən keçəndə Qriqori Ata başda ol-
maqla ruhanilər şəhər divarlarının yanında əsgərləri qarşılamağa
çıxdılar. Ata onları xaçla kölgələyib müqəddəs su çilədi. Öz
ciyərparəsinə çatanda qəhərdən boğazı tutuldu, gözləri yaşla
doldu. Bir anda özünü ələ alıb həzin səslə dedi:
– Allah sənin tərəfində olsun və səni qorusun!..
Qanlı hadisələr arzu olunan qələbə ilə sona yetdi, iti dişli
fransız vəhşisi öz mağarasına qədər qovuldu. Bizim rəşadətli or-
dunun əsgərləri öz kəndlərinə, xutorlarına qayıtdılar. Silahlarını
bir tərəfə qoyub kotanan, xışdan yapışdılar.
1815-ci ilin ortalarında Sokira yüzbaşı rütbəsində öz doğma
Pereyaslava şəhərinə qayıtdı. Bu zaman artıq onun xeyirxah,
ruhani və mənəvi atası Qriqori sağ deyildi. Sokira Qriqori atanın
vəfatından çox kədərlənmişdi. 
Yalnız bələdiyyə idarəsində adına yazılmış vəsiyyətnaməni
tapa bildi. Unudulmaz xeyirxah insan vəsiyyətnamədə yazaraq
16
Taras Şevçenko

bildirmişdi ki, qədim klassiklərin qiymətli nəşrlərindən, yəhudi -
lərin “Tövrat”ından, fransız ensiklopediyalarından və Konis -
skinin salnaməsinin əlyazmalarından ibarət kitabxananın bir
hissəsi Sokiraya verilir. 
Vəsiyyətnamənin birinci vərəqində böyük maarifçi öz əli ilə
bu sözləri yazmışdı:“Mənim gənc dostuma ilahiyyat və digər
elmlərin doktoru Qriqori Qreçkoya itaətli Q.Konisski xatirə
olaraq göndərir”.
Kitabxanadan başqa ona ən bahalı skripkasını, içəri hissə -
sində rəqs edən və fleytada çalan iki çoban şəkli çəkilmiş sevimli
quslisini vəsiyyət etmişdi.
Sokira əvvəlcə xeyirxah, unudulmaz müəlliminin müqəddəs
ruhunu və solmaz xatirəsini yad edərək dini mərasim təşkil etdi,
dualar oxudu. Qiymətli mirasları anası öləndən sonra artıq ona
boş görünən xutoruna gətirdi. 
O, baba yurdunda səliqə-sahman yaratmağa başladı. İşləri
qurtaran kimi əvvəlcə ruhaniləri dəvət edərək qəsrdə dini məra -
sim keçirdi, atasının, anasının, vəfat edən yaxın qohumlarının və
xeyriyyəçi Qriqori Atanın xatirəsini əziz tutaraq minlərlə adama
ehsan verdi, dualar oxutdurdu. 
Öz xutorunda tək qalandan bir qədər sonra həyat ona
darıxdırıcı gəldi. Bir neçə ay nə edəcəyini bilmədi. Yalnız gecə -
lərin birində müqəddəs deyim yadına düşdü: “Tək adam yaşaya
bilməz”.
Ertəsi gün atını yəhərləyib mindi və Sulimovkaya sürdü. Hələ
müharibəyə getməzdən əvvəl orada çox da varlı olmayan panın
bir qızı böyüyürdü. Ata-babadan gəlmə adətlərə məhəl qoymayıb,
qızın özüylə, ata-anasıyla danışdı. 
İsa peyğəmbərin mövludundan sonra nişanlandılar.
Bu cür tez-tələsik toydan sonra ailənin xoşbəxt yaşayacağına
güman yox idi. Amma şükürlər olsun ki, hər şey yaxşıdan da
yaxşı oldu. 
Birincisi, Sokiranın cavan arvadı gözəllər gözəli idi. Başqa -
sına yuxuda da belə arvad qismət olmaz.
17
Əkizlər

İkincisi, təzə adaxlının ürəyi, əxlaqı bulaq suyu kimi saf,
xasiyyəti ipək kimi həlim və sakit idi. Bir sözlə, Allah onun daxi -
lini də, xaricini də gözəl yaratmışdı.
Çatışmayan bir cəhəti vardı ki, desəm güləcəksiz. Keçən yay
bu yazıq qız Oqlave adlanan yerdə yaşayan varlı qohumlarıgildə
qalmışdı. Qohumlar Kiyevdəki pansionatdan yenicə qayıtmış -
dılar. Onlar çox savadlı idilər. Hə, bu məsələdə yazıq qızcığaz
özünü yaman itirdi. Onlardan öyrəndi ki, savad təkcə dua oxu-
maq üçün deyil, hər bir yaxşı tərbiyə görmüş xanımın savadlı
olması bir çox başqa işlərdə də gərəklidir. Xüsusilə yüksək təbə -
qələrdə kişiləri cəlb etmək üçün çox vacib şərtdir.
Hələ mahnıları demirəm, o böyük ruh yüksəkliyi ilə qəbul
olu nur. Necə “dərindən inildəyir”, “çoban qızı şəffaf sularda
çimir”, dəlisov çobanı görəndə necə də “Ax!...”qışqırıb bədənini
gizlət məyə çalışır, hətta “Oy Faliley, oy Faliley!” – deyə sevgi -
lisini səsləyir... 
Bax, bunları bilmək, oxumaq qızlara çox lazımdır. Bir də bu
cür savadlı barışnalardan niyə də öyrənməyəsən. Bunlar lap sehr -
baz dılar, hələ gitarada da çalırlar. Gənc xanımının bunlardan xə -
bər 
dar olduğu cavan ərin gözündən qaçmamışdı, bir qədər
fi kir ləşəndən sonra onun mahnılarına əhəmiyyət verməmək qə -
ra rına gəlmişdi. Oxuyub-oxuyub yorulacaq. Görəndə ki, onun
dəbdə olan mahnılarına qulaq asan yoxdur, o vaxt bu çatışmayan
cə hətini tərgidəcək. Hətta bəzən gün sakit keçəndə onun özü ar -
va dının mahnıları üçün darıxırdı. Elə olurdu ki, xahiş edirdi:
– Sənə nə olub, Parasko, bütün günü susmusan? Heç olmasa,
əcnəbi mahnılarından birini oxu.
– Özündən söz düzəltmə, hansıdı o mahnı? 
– Nə bilim, oxuyursan eee , “çobanın qızı suda çimirdi”.
– Oxumaq istəmirəm, lazımdısa, sən özün oxu.
– Yaxşı, özüm oxuyaram.
Yavaş-yavaş quslini açmağa başladı, özünün həzin mahnı -
larını ən dərin, duyğulu hislə, valehedici tenor səslə oxuyurdu:
18
Taras Şevçenko

“... Gecəni keçirmək üçün Yunana getmə!...”
Mahnı qurtarandan sonra çox vaxt arvad onun ağuşuna düşüb
isti göz yaşlarını tökərdi. O isə arvadını öpərək deyərdi: “Əsl
dəbdə olan mahnı belə olar”. 
Beləliklə, o, yavaş-yavaş arvadını müasir maariflənmədən
uzaqlaşdırdı, varlı, təhsil almış qohumları və onların öyrətdikləri
dəbdə olan mahnılar unuduldu, sonralar heç yadına da düşmədi. 
Nəvaziş və zarafatla onu o vəziyyətə gətirib çıxartdı ki, artıq
arvadın özü “dəbdə olan” mahnılara acı-acı gülürdü. Çox fikir -
lə şəndən sonra ərinin milli paltarını böyük həvəslə əyninə geydi.
İlahi, bu doğma libasda o özünü necə də yaxşı hiss edirdi. Elə
yaxşı, elə rahat idi ki, hətta Rotşild kimi bank sahibi olsaydı belə,
heç vəchlə öz baronessa paltarını geyinməzdi.
Lakin, əfsus! Tale həyatda heç də hamıya Sokiraya bəxş et-
diyi sevincdən dadmağı qismət etməyib. O da allahın ona verdiyi
neməti yüksək qiymətləndirərək daima şükür edirdi.
Öz gözəl Paraskosundan həzz alaraq fiziki tələbatını da unut -
murdu, daha doğru desək, bir-birindən doymurdular...
Ata yurdunu qaydaya salandan sonra çox fikirləşib qərara
gəldi ki, əkin yerinin yarısını Sulimin kazaklarına icarəyə versin.
Xutorda kəndçi yox idi. Əslində, sevinirdi, yaxşı ki, yoxdur. O,
bu təbəqəyə millətin əsl filantropu (xeyriyyəçisi) kimi baxırdı.
Alta çayının sahillərini öz mal-qarası üçün saxladı ki, oranın şirəli
yulafını biçsin, xutora qədər sahilboyu uzanan cökə meşəliyində
ata-baba peşəsini – arıçılığı yenidən bərpa etsin. Bütün bunları
hə vəslə edirdi. Əslində, arıçılıq çox xeyirli işdir. 
O, ləngimədən Staroduba yazdı ki, yaza qədər ona bir arıçı
göndərsin. O vaxtlar indi məşhur olan Prokopoviç yox idi. Ehti -
yac məcbur edirdi ki, öz-özünə öyrənmiş arıçılara müraciət
edəsən.
Cökə meşəsinə qoyulan bir neçə arı pətəyi xoşbəxt, rahat ke -
çən beş il ərzində Yelendən olan köhnə təriqətçinin köməkliyi ilə
ar taraq beş minə çatdı. Allah ondan öz bərəkətini əsirgəmədi. İndi
19
Əkizlər

o, pan olmuşdu. Bütün gününü arı pətəklərinin arasında keçi rərək
özünü pisniyyətli adamlarla ünsiyyətdən təcrid etmişdi.
İnsanlığa layiq olmayan bütün xoşagəlməz əməllərdən uzaq
olmağı bacaran, güzəranını yalnız öz halal əməyi ilə yola verən
şəxs dünyanın olduqca xoşbəxt adamıdır. Nikifor Sokira məhz
belə xoşbəxt insan idi.
Nə vaxtsa alman torpaqlarında olanda o, almanların kənd
həyatı ilə maraqlanmışdı. Orada görüb-götürdüklərini öz xu-
torunda tətbiq edirdi. Hər yerdə alman təmizliyi, səliqə-sahmanı
yaratmışdı. Doğrudur, Sokira xutorunun görkəmi rəssam qardaşı -
mızı bir o qədər də razı salmadı.
Bütün slavyanlar arasında mənim qaraqaşlı gözəllərimin tayı-
bərabəri yoxdur və haqlı olaraq onları səliqəli ev xanımı kimi
tərifləyirlər. Lakin madam Sokirada bu xüsusiyyət həddindən
artıq idi. Gecə yuxuda görsəydi ki, döşəmə silinməyib, ya da
mətbəxdə nəsə qaydasında deyil, yuxusuna haram qatmaqdan
çəkinməzdi. Durub Marinanı oyadar, onu məcbur edərdi ki, döşə -
məni parıldayana qədər bir neçə dəfə silsin.
Karl Osipoviç hər yerdə deyirdi, əgər yer üzündə cənnət
varsa, o da Praskoviya Tarasovnanın evidir. Beləsi heç yerdə yox-
dur. Evdə olduğu kimi, arıxanada da səliqə-sahman hökm sürürdü. 
Vergilinin “Georgilər” əsəri Nikifor Fyodoroviçin əlinə elə
bil göydən düşmüşdü. Bütün günü qamışdan düzəltdiyi çardağın
altında uzanıb bu kitabı oxuyurdu. Bütün Pereyaslavada heç kəs
bilmirdi ki, qoca arıçı (sakit təbiəti və ləng yerişinə görə onu belə
adlandırırdılar) Vergilini, Homeri və Davidi orijinaldan oxuyur.
Nümunəvi və son dərəcə fövqəladə sadəlik! Mən özüm ən yaxın
dostu kimi tez-tez bir neçə günlüyə onun qonağı olurdum, lakin
Konisskinin salnaməsindən savayı onun evində, hətta Berdiçev
təqvimini də görmədim. Otağında palıddan düzəldilmiş şkafdan
başqa bir şey yox idi. Qəşəng, bahalı cilddə olan Konisskinin
salnaməsi daima açıq şəkildə stolun üstündə olurdu. 
Nikifor Fyodoroviç onu bir neçə dəfə oxumağa başlasa da,
20
Taras Şevçenko

bir dəfə də olsun sona çata bilməmişdi. Yalnız bir səbəbə görə.
O, Polşa, İsveç müharibələrində Biron qardaşlarının əclaf hərə -
kətləri barəsində yazılanları da oxuyurdu, halbuki onlar Starodub
analarının qucağından südəmər körpələri alıb, itin cinsini
yaxşılaşdırmaq üçün təzəcə doğulmuş küçükləri əmizdirməyə
məcbur edirdilər. Elə ki, Qolştin polkovniki Krıjanovski haq -
qında yazıya çatırdı, tüpürüb kitabı hirslə örtür və yenə də
tüpürürdü.
Bir dəfə Qulak-Artemovskinin “Ukraina xəbərləri”ndə çap
etdirdiyi Horatsionun iki odası (dahiyanə parodiya!) kitabı ilə
onun yanına gəldim. “Parxoma qədər” odasını oxuyanda biz
Praskoviya Tarasovna ilə ürəkdən gülməyə başladıq. O isə
palıddan düzəldilmiş şkafı açdı, cildi it dərisindən olan kitabı
açdı, vərəqləyərək mızıldandı: “Baxıb görək, nə dərəcədə əsli ilə
doğrudur”. Mən yalnız bu zaman palıd şkafın içindəki latın,
ellinist (qədim yunan dili) və kebraist (qədim yəhudi dili)
dillərində olan qədim dünya ədəbiyyatı nümunələrini gördüm. 
O, əslini ucadan oxudu, kitabı örtüb yerinə qoydu. Otaqda
sakitcə var-gəl edərək oxuyurdu:
PARXOME, XOŞBƏXTLİYİNƏ ŞILLAQ ATMA...
– Afərin! Əla! Tamamilə eynidir! – deyə ucadan dilləndi. 
Mən əvvəllər də xarakterindəki gözəl xüsusiyyətlərə görə ona
böyük hörmət bəsləyirdim, indi isə onun sadə alicənablığı
qarşısında mat qalmışdım.
Sükutu Praskoviya Tarasovna pozdu:
– Niyə hamımız ağzımıza su alıb dayanmışıq? Nə qədər ki,
qaranlıq düşməyib gəlin şam edəyin.
– Əlbəttə, şam yeməyinin vaxtıdı, mən hazır.
Şam yeməyinin sonunda artıq Pereyaslavaya qaranlıq çök -
müşdü və səmada bədirlənmiş ay çox gözəl görünürdü. Üçümüz
də dinməzcə bu mənzərənin seyrinə dalmışdıq.
Bu gözəlliyi hərə öz daxilində yaşayırdı. Nikifor Fyodoroviç
məni özü ilə birlikdə arıxananın olduğu meşəlikdə gecələməyə
21
Əkizlər

dəvət etdi. Təbii ki, mən bu təklifi razılıqla qəbul etdim. Həyatım -
da belə əlamətdar gecə olmamışdı və çox güman ki, bir daha ol-
mayacaq. Biz onunla müxtəlif mövzularda uzun-uzadı söhbət
etdik və təsadüfən mənim ən yaralı yerim olan sarı simə, bizim
xalq mahnılarına toxundu.
Dünyada elə bir filologiya üzrə professor tapılmaz ki, xalq
mahnılarının təsiri və əhəmiyyəti barədə onun kimi dəyərli,
qiymətli mühazirə oxuya bilsin. Bizim ruhu oxşayan mahnı -
larımızın sözlərini və musiqisini necə dərin məhəbbətlə izah
edirdi. O deyirdi:
Bəli, bizim bu cür həzin, təsirli, sadə deyilişli mahnılarımız
önündə müasir dövrdə yaranan romanslar necə də əcaib səslənir.
Mənəviyyatsızlıqdan başqa bir şey deyil.
O, fövqəladə dərəcədə nəzakətlə, ədəblə rəhmətlik müəlli -
minin, Skovorodanın mahnılarına toxundu:
– O, bizim dövrün Diogeni idi, ancaq bəzi dolaşıq mahnılarını
yazmasaydı, daha yaxşı olardı. Onu yamsılayanlar da tapıldı. Elə
götürək knyaz Şaxovskini, yaxud Kotlyarevskini. Onların knyaz
Kurakinin şərəfinə yazdıqları odalar Skovorodun tör-tökün 
-
tülərindən ibarətdir. Yalnız fərq ondadır ki, mənim müəllimim əsl
filosof olaraq kimsəyə yaltaqlanmadı. 
O vaxtlar Kotlyarevskinin “Eneida”sı hələ çap olunmamışdı.
Mən xalq mahnılarının toplayıcısı kimi əvvəllər eşitmədiyim bir
çox mahnıları və variantlarını yazmışam. 
Onun bütün gözəl xüsusiyyətlərinin fövqündə dayanan yüksək
dərəcədə dindar olmasıdır. Ən çox oxuduğu “Əhdi-Cədid” kita -
bıdır. İncildə deyilən bütün müqəddəs həqiqətlərə ruhu, qəlbi və
varlığı ilə inanırdı. Hər bazar və bayram günlərində Blaqoveş -
şenski kilsəsinə arvadı ilə birlikdə gedib ibadət edirdi. 
Kilsənin gözəl, ahəngdar memarlıq işləri ilə yanaşı, ona semi -
nariyada oxuyan tələbələrin ifa etdikləri dini mahnılar daha çox
təsir edirdi. Lakin kilsəyə yeni ikona qoyulandan sonra binanın
memarlığında olan dəyişiklik xoşuna gəlmədiyi üçün ibadətə Us-
22
Taras Şevçenko

penski kilsəsinə getməyə başladı. Lakin kilsənin təmiri zamanı
qənaət naminə altı günbəzdən beşini ixtisara saldılar və o, ibadət
yerini yenə də dəyişməli oldu.
Bu dəfə Pokrov kilsəsini seçdi. Heç bir memarlıq üslubu ol-
mayan, kələ-kötür Pokrov kilsəsi lənətlənmiş İvan Mazepanın
dostu və silahdaşı, Pereyaslava polkovniki Miroviç tərəfindən,
I Pyotrun Azovu işğal etməsi münasibətilə tikilmişdi. Bu kilsədə
mühüm tarixi əhəmiyyət daşıyan şəkil və Matveyevin fırçası
saxlanılırdı. 
Şəkil iki hissəyə ayrılır: yuxarıda Müqəddəs Məryəm Ana,
aşağıda isə I Pyotrla I Yekaterinanın şəkilləri. Onların ətrafında
getman Mazepa və kilsənin kahini ilə yanaşı, tanınmış saray
əyanlarının şəkilləri çəkilmişdir.
İbadət ayinləri sona yetəndən sonra Nikifor Fyodoroviç şəklə
yaxınlaşaraq uzun müddət ondan həzz alırdı. Bəzən hər şeylə
maraqlanan Praskoviya Tarasovnaya şəkildəki adamlar haqqında,
xüsusilə Daniloviç və onun məğlub etdiyi Baturin barədə elə
əhatəli danışırdı ki, arvadı sadəlövhlüklə ondan soruşardı:
– Bəs nə üçün müqəddəslər onları müdafiə edir?..
Səadət piyaləsində mey dolub daşsa da, orada bir damla zəhər
üçün həmişə yer qalır. Sokiraların tam xoşbəxtliyi üçün nə
çatmırdı? Bəli, elədir! Həyatda ən gözəl nemət olan övlad...
İndi Allahın lütfü ilə onlara bir cüt mələk uçub gəlmişdi.
Hamı yığılıb Sokiraların sevincini bölüşürdü. Nikifor Fyodoroviç
çoxdan bəri əlinə alıb çalmadığı skripkanı dilləndirib oxuyurdu:
Kimin istəyi nədir, özü bilər,
Mənimki Paraskadır...
Yəqin ki, utandığından Praskoviya Tarasovna tüpürüb çıxdı,
Karl Osipoviç və Kulina Yefremovna heç bir söz demədən və
rahiblərə məhəl qoymadan bir-birinin əlindən tutub rəqs etməyə
başladılar.
23
Əkizlər

O MEİN LİEBER AUGUSTİN... 
Elə o gecə digər cütlük – Sokiraların xutorundan çıxıb şəhərə
gedən iki kirvə sakit səslə oxuyurdular:
Dağın biri ucadır,
O biri yaxındadır... 
Həmin gecə rahib Atanı və onun din qardaşlarını təzə ko-
morda yatızdırdılar ki, Allah eləməsin, bədbəxt hadisə baş verə
bilər.
Karl Osipoviçlə Kulina Yefremovna doyunca rəqs etdilər, ev
sahiblərinə “gute Nacht” deyib, faytonlarına əyləşərək şəhərə
yollandılar. Yolboyu öz təəssüratlarını alman dilində sakitcə bir-
biriylə bölüşürdülər.
Həmin gün illərlə övlad həsrətində olan Nikifor Fyodoroviç
və Praskoviya Tarasovna üçün unudulmaz, sevincli bir gün idi.
İki atılmış körpəni təmtəraqla xaç suyuna salıb övladlığa
götürdülər. Körpələri xaç suyuna salan qadın oturub-durub
deyirdi ki, ömründə belə yaddaqalan mərasim görməyib və yəqin
ki, bundan sonra da görməyəcək. 
Qoca yüzbaşı Sokiranın xutorunda Baş keşişin və digər din
xadimlərinin qınağına baxmayaraq, Nikifor Fyodoroviçin öz
skripkasını futlyardan çıxarıb (mahnını quslidə ifa etmək uyğun
gəlməzdi), mahnını çalıb-oxuduğu vaxtdan artıq altı il keçmişdi... 
Onlar axşamüstü ayrılmaz dostları Karl Osipoviçlə eyvanda
əyləşib Altaya qədər uzanan tünd-yaşıl çəmənliyi seyr edirdilər.
Qırmızı köynəkdə olan iki oğlan uşağı göy çəmənlikdə ora-bura
qaçır, kəpənək kimi uçurdular. Hər üçü dinməzcə baxışlarını on-
lara dikib həzz alırdılar. Onların xəyalı, fikri uşaqların yanın -
daydı. Xeyli tamaşa etdikdən sonra sükutu Praskoviya Tarasovna
pozdu:
– Hörmətli Karl Osipoviç, siz bir məsləhət görün, biz necə
edək? Mən deyirəm, uşaqlar hələ balacadır, onların dərs alan
vaxtı deyil, amma Nikifor Fyodoroviç təkid edir ki, kiçik
olmalarına baxma, hökmən oxumalıdılar. İsa xatirinə deyin, onun
24
Taras Şevçenko

sözündə həqiqət varmı? Deyirəm, heç olmasa bir il gözləyək, o
isə mənimlə razı deyil, bayramdan sonra başlamaq istəyir.
Karl Osipoviç razılığını bildirdi:
– Hə, mən də bu barədə fikirləşirdim. Başlamaq lazımdır,
vaxt çatıb.
– Müqəddəs əzabkeş Varvara! Allahdan qorxun, Karl Osi -
poviç!
– Qorxuram, Praskoviya Tarasovna, çox qorxuram. Sizə
deyim, mənim beş yaşım olanda Şillerdən bəzi şeyləri əzbərdən
oxuyurdum. Bir dəfə şeiri oxuyanda rəhmətlik Kotseba dedi ki,
məndən çox böyük şair olacaq. Əslində, mən kiçik farmaseft
oldum. Odur ki, Praskoviya Tarasovna, bəzən böyük adamlar da
səhv edir.
– Eybi yoxdur, qoy səhv etsinlər, daha bu tezliklə olmaz
ki...Deyir, bayramdan sonra...
– Bəli, bəli! Nə qədər tez olsa, bir o qədər yaxşıdır. 
Praskoviya Tarasovna özünü danladı: “Gör mən kimdən
kömək umuram”, amma bunu dilinə gətirmədi. Karl Osipoviç
tənbəkini iyləyib sözünə davam elədi:
– Bəli, oxumaq lazımdır! Sizin atalar sözündə deyilir ki, elmli
adam işıqlı, elmsiz isə zülmətdir.
– Bilirsiz, Karl Osipoviç, sizin sözünüz bizimçün qanundur,
amma mənim əzizim, gəlin Filipp gününü yola verək, sonra Allah
kərimdi...
Nikifor Fyodoroviç yerində qurcalandı:
– Filipp günündən sonra?...Siz necə fikirləşirsiz, Karl Osi -
poviç, o vaxta qədər gözləmək olar?..
– Dahi Gete deyir: “Ömür qısadır, elm isə əbədidir”.
Praskoviya Tarasovna yenə də öz-özünü danladı: “Ay Allah,
mən nə etdim?..Axı uşaqlar barəsində niyə söz saldım?.. Deyəsən,
axırı yaxşı olmayacaq”. Başını qaldırıb dedi:
– Siz nə istəyirsiz deyin, ancaq mən imkan verməyəcəyəm
ki, Filipp gününə qədər uşaqları incidəsiz...
25
Əkizlər

Nikifor Fyodoroviç narazı halda söyləndi:
– İstəyirsən boynuna mindir, yenə də dediyini deyəcək...
Mənə deyən gərək, beləsini haradan tapmısan...
Bu zaman uşaqlar qaçıb gəldilər. Karl Osipoviç onları əziz -
ləyib soruşdu:
– Hə, nə deyirsən, Zosya, oxumaq istəyirsən?
Zosya cəsarətlə cavab verdi:
– İstəyirəm.
– Vatya, sən necə, oxumaq istəyirsən?
– Mən də istəyirəm! – deyə Vatya atılıb-düşdü.
– Görürsünüz, Praskoviya Tarasovna, siz isə onların
istəklərinə qarşı çıxmaq istəyirdiniz!
– Karl Osipoviç, Allah xatirinə, qoy siz deyən olsun – deyə
uşaqları qucaqlayıb öpdü – ancaq onları necə yerbəyer eləmək
barədə fikirləşmək lazımdır.
Nikifor Fyodoroviç razılaşdı:
– Düz deyir, Karl Osipoviç, siz şəhərdə yaşayırsız, sənətinizlə
bağlı müxtəlif təbəqəli adamlarla rastlaşırsız. Seminariyada ox-
uyan tələbələrin biri ilə danışmaq lazımdır ki, uşaqlara dərs desin.
Çox bilikli, diribaş olması vacib deyil.
– Mən böyük həvəslə belə adam axtararam. Bir tələbə tanışım
var, amma o, kimyaçıdır, bu işə yaramaz. Onun vasitəsilə tapmaq
olar.
– Xeyirxah iş görmüş olarsız, Karl Osipoviç!
Nikifor Fyodoroviç uşaqların başını tumarlayaraq nəvazişlə
dedi:
– Biz bu dəcəllərimizə savad öyrətməyə başlamalıyıq.
Mənim hekayəmin gələcək qəhrəmanlarının indi nə fikirləş -
dikləri barədə heç bir söz deyə bilmərəm. Beş yaşlı uşaqlar haq -
qında nə demək olar. Uşaq elə uşaqdır, yetişməmiş gilas kimidilər,
məsum, toppuş, al yanaqlı...
Bir-birinə xeyirli gecə arzulayaraq Karl Osipoviç faytona
əyləşib şəhərə yola düşdü. Nikifor Fyodoroviç isə uşaqlara yat-
mazdan əvvəl dua edib, arıxanaya getdi. 
26
Taras Şevçenko

Adəti üzrə Praskoviya Tarasovna avqustun 16-da Kiyevə
getdi. Qayıdanda müxtəlif oyuncaqlarla yanaşı, müqəddəs
əşyalar da alıb gətirmişdi. Məsələn, əzabkeş İvanın papağını, din
şəhidi Varvaranın üzüklərini, müxtəlif rəngli zərvərəqlər alıb
gətirmişdi. Onların arasında oyuncağa oxşamayan, dəriyə bü -
külmüş iki lövhəcik var idi. Uşaqlar bağlamanı açanda yaşıl,
qalın vərəqlər toplusunu gördülər. Onların sevincinin və təəc -
cübünün hüdudu yox idi. Bu günahsız varlıqlar bilmirdilər ki,
dəriyə bükülmüş müxtəlif rəngli bu kağızlar onların göz yaşlarına
səbəb olacaq. Şirin uşaqlıq azadlığının böyük düşməninə çevriləcək.
Bir sözlə, bu bağlamalardakı kağızların adı ƏLİFBA idi.
Oktyabrın birindən başlayaraq Praskoviya Tarasovna özü
uşaqlara bu sirli təsvirləri öyrətməyə başladı. Öyrətdiyi hər bir
hərf üçün uşaqları şirin Kiyev qoğalı ilə mükafatlandırırdı.
Təəccüblü burasıdır ki, bir neçə gündən sonra uşaqlar
əlifbanın bütün hərflərini əzbərdən oxuya bilirdilər.
Doğrudur, qoğalla dolu olan kisə də artıq boşalmışdı. Bu,
Praskoviya Tarasovnanı məcbur etdi ki, dərsi dayandırsın. Həm
də fikrində tutmuşdu ki, artıq bayram yaxınlaşır. Qoy mənim bu
göyərçinlərim az da olsa, rahat gəzib dolansınlar.
Mənim qəhrəmanlarımın işıqlı azadlıq üfüqü buludlarla
örtülürdü.Tufan sürətlə yaxınlaşırdı.
Elə bayram günü səhər saat doqquzda sanki ildırım çaxdı.
Karl Osipoviç xutorda peyda oldu. O özü ilə birgə daha bir
dəhşətli varlıq da gətirmişdi. Onun uzun, köhnə şinel geyinmiş
dostu qara bulud kimi uşaqların üstünü aldı. Bu, kim ola, kim ol-
maya, Karl Osipoviçin vəd etdiyi və çirkli seminariya auditori -
ya sından tutub gətirdiyi müəllim idi.
Stepan Martınoviç Levitskinin görkəmi onun barəsində bir
neçə söz deməyə adamı vadar edir. O, keşişlərin ən kasıbı Martın
Levitski Atanın oğlanlarından biri idi. Dəqiq bilmirəm, o ya
Glemiyazov, ya İrkliyev, ya da ki, Zolotonoş əyalətindən idi.
Onun çox qəribə, anlaşılmaz taleyi və görkəmi vardı.
27
Əkizlər

Belələri haqqında Nikifor Fyodoroviç özünəməxsus fikirlər
söyləyir. Bu təbiətdə olan insanları harasa yola salanda hökmən
dualar edib, onu kiməsə tapşırmalısan. Elə bil tale belə adamları
bir-birinə rast gətirəndə xarici görkəmlərinin kontrastını təyin
etmək istəyib. Hal-hazırda Nikifor Fyodoroviçin qarşısında
dayanan müəllimin əcaib uzun və arıq görkəmi, elə bu cür də
yöndəmsiz sümüklü qolları, dana dərisi rəngində olan sifəti,
üzündən qabarıb çıxan yekə burnu, sallaq qulaqları, şişkin alt
dodağı bu müxtəlifliyi tamamlayırdı. Nikifor Fyodoroviçin
təbiəti imkan vermirdi ki, ən kasıblardan biri olan bu insanı işlə
yükləsin.
Stepan Martınoviçin daxili dünyası xarici görünüşü ilə
ahəngdarlıq təşkil edirdi. Məsələn, bir dəfə imtahan zamanı pro-
fessor ondan soruşmuşdu: “Sən, Styopa,dərsdən yadında qalan
nə varsa de. Bu mənə kifayət edər”. Styopa da öz növbəsində
uzun müddət fikirləşib deyir: “Trubej ətrafında yanğının necə baş
verdiyi, sonra da alovun Andruşaya necə keçdiyi mənim
yadımdadır”. “Hə, yaxşı Styopa, elə bu da kifayətdir”.
O, bayram günlərində evə getmək üçün heç vaxt icazə
istəməzdi. Çünki yarımuçuq daxmalarında hansısa bir bayramı
qeyd etmək mümkün deyildi. Bu səbəbdən o, bayramları soyuq,
çirkli sinifdə keçirərdi. Elə olurdu ki, onunla birgə seminariyada
oxuyan bir neçə tələbə də qalardı. Bu yazıq tələbələr
valideynlərinə yazılı təbrikdən başqa heç nə göndərə bilmirdilər.
Yazdıqları məktublarda da imkan daxilində onlara kiçik bayram
payı göndərilməsini xahiş edərdilər. Misal üçün, Styopa və onun
qardaşlarının kasıb valideynlərinə yazdıqları məktubun birini ox-
uyaq.
TİTUL VƏRƏQİNDƏ
“Əziz valideynlərim. Bu məktubu sizə şimal şəhərindən,
həmişə Allahın nəzəri üstündə olan, Pereyaslavada yaşayan
oğlunuz yazır. Sizi qarşıdan gələn bayram münasibətilə təbrik
edirəm. Sizdən İsa Məsih xatirinə xahiş edirəm, əgər mümkünsə,
28
Taras Şevçenko

mənə darıdan bişirilmiş kömbə ilə bir tikə sala, imkan olsa, bir
qədər də şirniyyat və isti çəkmə göndərəsiniz”.
Məktubun bu yerində Styopa yenə də fikrə getdi, onun
hiyləgər dostu Luka Nesterovski natamam məktubu dartıb əlin -
dən aldı və digər din qardaşlarına oxudu. Bununla da aləm qarış -
dı. O vaxtdan Styopanı lağa qoyub onu “İsti çəkmələrdə yanğın”
adlandırırdılar. O da çəkinərək heç kimə bir söz demədən susub
onlardan uzaqlaşdı.
Styopanın daxili dünyası barəsində, yəni onun tərki-dünya
olması haqqında çox söz deyə bilərəm. Amma hələlik bu qədər
bəs edər.
Karl Osipoviç öz 



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə