Water problems: science and technology



Yüklə 7.6 Kb.
Pdf просмотр
səhifə6/14
tarix06.07.2017
ölçüsü7.6 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

Nəticə
Artmaqda olan respublika əhalisinin təlabatını ödəmək məqsədilə aqrar sənaye
kompleksi işçilərinin qarşısında duran əsas vəzifə kənd təsərrüfatı məhsullarının is-
tehsal sürətini artırmaqdır. Bu məqsədlə məqalə torpaqların hidrogeoloji və meliora -
tiv şəraitinin öyrənilməsində böyük əhəmiyyətə malikdir. Hazırda “Hidro geolo -
giya” elmi qarşısında qoyulmuş çoxsaylı problemlərdən biri də torpaq və su fondun -
dan səmərəli istifadə yollarının işlənib hazırlanması və tez bir zamanda hidrome-
liorativ sistemlərin texniki vəziyyətinin yaxşılaşdırılması ilə suvarma tex nologiya -
sının təkmilləşdirilməsidir. Ona görə də respublikada yaxın illər ərzində suvarma
meliorasiyası sahəsində görüləcək kompleks tədbirlərdə pozitiv dəyişiliklər aparıl-
ması vacibdir. Bütün bunlar isə respublikamızın əsas əkinçilik sahəsi olan Kür-Araz
düzənliyinə və onun cənubunda yerləşən tədqiqat sahəsinə də bilavasitə aiddir.
Mingəçevir və son zamanlar digər su hövzələrinin tikintisi ilə əlaqədar olaraq
Kür-Araz düzənliyinə verilən suvarma suyunun miqdarı çoxalmışdır. Xəzər dəni -
zinin  səviyyəsinin  qalxması  nəticəsində  yeraltı  və  yerüstü  suların  axımsızlığı
şəraitində onların minerallığının artması və aerasiya zonasında torpaq-qruntun duz -
laşması baş verir ki, bu da kənd təsərrüfatı bitkilərinin məhsuldarlığının azalmasına
səbəb olur. Bu məqsədlə aşağıdakı nəticələr əldə olunmuşdur:
1.  Fond,  ədəbiyyat  materiallarının  analizi  göstərdi  ki,  indiki  şəraitdə  dəniz
səviyyəsinin torpaqların meliorativ vəziyyətinə təsiri idarə olunan sifonlu drenaj
sisteminin və həmin ərazilərdə suya az təlabatı olan kənd təsərrüfatı bitkilərinin tət-
biqi vasitəsi ilə təcrid oluna bilər.
2. Suvarılan ərazilər üçün qrunt suyunun minerallığının aşağı düşməsi (suvarma
suyu hesabına durulaşma və drenaj vasitəsi ilə suyun ərazidən kənar edilməsinə
görə) və eyni vaxtda səviyyəsinin yuxarı qalxması xarakterikdir.

3. Xəzər dənizinin səviyyəsinin qalxması Kür çayının eroziya bazisinin qalx-
masına səbəb olmuş, nəticədə 20-25 km məsafədə basqı yaratmaqla çayda suyun
axım sürətinin azalmasına, çayın hövzəsinin dayazlaşmasına, səviyyəsinin qalx-
masına və ətraf ərazilərin su altında qalmasına səbəb olmuşdur.  
4. Ətraf ərazilərdə şoran torpaqlar və suvarılan ərazilər arasında qalan hissə üçün
qrunt suyunun minerallığının yüksəlməsi, səviyyənin aşağı düşməsi və ya yuxarı
qalxması (buxarlanma və suyun hidratlaşmasından asılı olaraq) xarakterikdir.
5. Xəzəryanı ərazilərin təbii şəraitinin analizi göstərdi ki, dəniz səviyyəsinin qalx-
ması nəticəsində torpaqların meliorativ rejmi pisləşməyə doğru yönəlmişdir. Dəniz
basqısından  yaranmış  şişmənin  KDS-ə  təsiri  20-25  km  məsafəyə  çatır  və  bu
sahələrdə KDS-nin aparma sürəti 10-15% azalır.
6.  Salyan  və  Neftçala  rayonlarındakı  mövcud  antropogen  təsir,  balıqçılıq
dambalarının varlığı ərazidə onsuz da çətin olan hidrogeoloji və geoekoloji vəziyyəti
daha da çətinləşdirmişdir.
7.  Yaranmış  vəziyyəti  aradan  qaldırmaq  üçün  aşağıdakı  tədbirlərin  həyata
keçrilməsi məqsədəuyğundur:
q Dəniz  tərəfdən  çaylarda,  magistiral  kollektorlarda,  kanallarda  yaranmış
basqının süni mexaniki vasitələr ilə ləğv edilməsi
q Dəniz,  kollektor  və  çay  sahillərində  fəlakətli  ərazilər  boyu  müdafiə
dambalarının tikilməsi (Neftçala sahəsi);
q Fəlakətli zonalarda növbəli əkin sisteminin strukturasına baxmaq və il ərzində
hidromodulun drenaj modulu ordinantı ilə tənzimlənməsinin araşdırılması;
q Ərazilərdə vaxtı ilə neft üçün qazılmış dərin quyulardan yerin səthinə çıxan
minerallaşmış suların qarşısının alınması;
q Ərazidə əsaslı surətdə hamarlama-planlaşdırma işlərinin aparılması;
q Qeyd edilən problemləri həll etmək üçün aqrar-sənaye fonunda lazımi moni-
torinqlərin və elmi bazanın yaradılması.
Ədəbiyyat siyahısı
1. Алимов А.К. Гидрогеологические основы регулирования водно-солевого
режимф орошаемых змель аридной зоны (напримере Кура-Араксинской
низменности). Баку, Азерб. ССР, 1988, 104с;
2. Namazov İ.Ş. Salyan düzünün drenləşdirilmiş ərazilərində gedən hidrogeoloji
proseslərin  analizi  və  onların  nizamlanması  üsullarının  işlənib  hazırlanması.
Dis.2000, səh.12-14;
3. Исрафилов Г.Ю. Грунтовые воды Кура-Араксинской низменности. Баку,
Маариф, 1972, 206 с;
4. Алимов А.К.   Xəzər hövzəsinin ekoloji problemləri.  Bakı, Elm nəşriyyatı, 2007.
SU PROBLEMLƏRİ: ELM VƏ TEXNOLOGİYALAR
İsmayılov F.X. Kürboyu ərazilərin (Salyan və Neftçala
rayonlarının) hidrogeoloji və geoekoloji şəraitinin...
SU EHTİYATLARININ TƏDQİQİ VƏ İNTEQRASİYALI
İDARƏETMƏ PROBLEMLƏRİ
4/2016
46

UOT 519.226.
SU PROBLEMLƏRİ: ELM VƏ TEXNOLOGİYALAR
SU EHTİYATLARININ TƏDQİQİ VƏ İNTEQRASİYALI
İDARƏETMƏ PROBLEMLƏRİ
4/2016
47
Giriş
Məlumdur ki, aktiv eksperiment metodunda tədqiqatlar çöl və ya laboratoriya
şəraitində  yerinə  yetirilir.  Hidrometeoroloji  proseslər  mürəkkəb  və  çoxamilli
olduqlarına görə, belə eksperimentlərin nəticələrinin praktikada tətbiqi bir çox çətin-
liklərlə müşayət olunur. 
Digər  təbiət  elmlərində  olduğu  kimi,  hidrometeorologiyada  tətbiq  edilən  və
eksperimental  tədqiqatların  əsas  metodlarından  biri  sayılan  passiv  eksperiment
metodu isə təbii şəraitdə hidrometeoroloji hadisələr üzərində müşahidələr aparıl-
masını nəzərdə tutur [1]. Bu müşahidə məlumatları hidrometeoroloji tədqiqatların
başlıca informasiya bazasıdır. Qısa müşahidə dövrlərini əhatə edən bu məlumatlar-
dan ibarət müşahidə sıralarının uzunluğu əksər hallarda adətən 50-60 ildən az olur.
Həm də nəzərə almaq lazımdır ki, stasionar müşahidə məntəqələrinin çoxu keçən
əsrin ortalarından fəaliyyət göstərdiyinə görə, mövcud məlumatlar baxılan hadisənin
yalnız son dövrdəki tərəddüdlərini səciyyəndirir. Çox zaman mövcud müşahidə
sıraları təkrarlanma dövrü böyük olan (məsələn, 100 ildə 1 dəfə) kəmiyyətləri əhatə
etmir. Digər tərəfdən, müşahidə məntəqələri və müvafiq müşahidə məlumatları ərazi
üzrə qeyri-bərabər paylanır. Belə ki, müşahidə məntəqələrin çoxu əhali sıx məskun-
laşan ərazilərdə fəaliyyət göstərir. Çay axımının əsas hissəsinin formalaşdığı yüksək
(Səh. 47-53)
BORDA QAYDASI İLƏ HİDROMETRİK
MÜŞAHİDƏ MƏNTƏQƏLƏRİNİN SU SƏRFİNƏ
DAİR MƏLUMATLARININ İNFORMATİVLİYİNİN
QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ
Zabidov Z.C
1
., Fətdayev H.F
2
1
AMEA Riyaziyyat və Mexanika İnstitutu, Bakı ş., Azərbaycan
zakir_zabidov@mail.ru
2
Azərbaycan Müdafiə Sənayesi Nazirliyi Milli Aerokosmik Agentliyi Ekologiya İnstitutu,
Bakı şəhəri, Azərbaycan, teb.dag.pro@mail.ru
Abstract. Assessment of informativity data of the water flow in observation
points by borde method.
In this research work using the method of Borde, assess informatiyeness of water
consumption data at specific hydrometric observation posts in Lenkoran rivers of
the natural aera
Keywords: entropy, Borda method, hydro-meteorology, hydrology, hydrological
series, representativeness.

və orta dağlıq ərazilərdə həm meteoroloji, həm də hidroloji müşahidə məntəqələrinin
sayı az olduğuna görə bu ərazilər inkişaf etdirildikdə hidrometeoroloji informasiya
çatışmazlığı  problemi  aktuallaşır.  Beləliklə,  stasionar  müşahidə  məntəqələrin
səmərəliliyi onların informativliyindən bilavasitə asılı olduğundan, bu informa-
tivliyin qiymətləndirilməsi çox vacibdir.
Metodik əsas və hesablama metodikası
Bu elmi tədqiqat işində, Lənkəran təbii vilayətində axan çaylar üzərində yerləşən
müşahidə məntəqələrin informativliyinin qiymətləndirilməsi  məqsədi ilə həmin
məntəqələrin su sərfləri haqqında olan məlumatlardan istifadə edilmişdir. Toplanan
məlumatlar ilkin statistik məlumatlar çoxluğu əmələ gətirir. Hər hansı bir məlumatı
əldə etmə prosesini siqnalların ötürülməsi nəticəsində, qeyri-müəyyənlik dəyişmələri
kimi izah etmək olar. 
Əgər hər hansı bir təzahür bir vəziyyətdən (məsələn A vəziyyəti) digər vəziyyətə
(B vəziyyətinə) keçirsə, onda İ(A,B) keçid informasiyası bu vəziyyətlərin qeyri-
müəyyənliklərin fərqi kimi başa düşülür. Bu halda informasiyanın miqdarı müxtəlif
vəziyyətlərdəki entropiya fərqləri kimi təyin olunur [4]: 
(1) 
burada - H(A) və H(B) uyğun olaraq təzahürün və vəziyyətlərinin entropiya
qiymətləridir.
Məntəqələrin su sərfinə dair məlumatların informativliyinin qiymətləndirilməsi
aşağıdakı metodika əsasında mümkündür:
1.  Hər  bir  məntəqədən  alınan  su  sərfinə  dair  məlumatların  informativliyinin
qiymətləndirilməsi üçün ilk öncə müxtəlif illərdə hidroloji məntəqələrdə su sərfinin
(orta aylıq)  zamana görə dəyişikliyini təsvir edən hidroloji sıradan (hidroloji  ölçmə
məlumatları) istifadə olunur.
2. Hər bir məntəqədə hər bir il üçün hidroloji sıranın qeyri-müəyyənliyini xarak-
terizə edən uyğun entropiya qiyməti hesablanır.
3. Yuxarıda təsvir olunan (1) formuluna əsasən məntəqələrdə su sərfi dəyişkən-
liyini xarakterizə edən informativlik matrisi qurulur. (1) formulunda istfadə olunan
H(A) və H(B) uyğun olaraq məntəqələrdə hər bir il və növbəti il üçün hidroloji
sıraların vəziyyətlərinin entropiya qiymətləridir.
4. İnformativlik matrisindən istifadə edarək məntəqələr arasında münasibətlər
matrisi qurulur.
5. Kollektiv qərarların qəbul edilməsi metodlarından istifadə edərək  məntəqələr
arasında informativliyin qiymətləndirilməsi haqqında qərar qəbul edilir.
Kollektiv qərarların qəbul edilməsi metodu kimi,  Borda qaydasından istifadə et-
məklə bu qaydada istifadə  olunan “alternativ namizəd”  kimi hidrolji məntəqələr
SU PROBLEMLƏRİ: ELM VƏ TEXNOLOGİYALAR
Zabidov Z.C., Fətdayev H.F. Borda qaydası ilə
hidrometrik müşahidə məntəqələrinin su sərfinə dair...
SU EHTİYATLARININ TƏDQİQİ VƏ İNTEQRASİYALI
İDARƏETMƏ PROBLEMLƏRİ
4/2016
48

seçilmişdir. Seçicilər  rolunu isə bu məntəqələrdə müxtəlif illərdə aparılan hidrolji
sıraların informativliyi qəbul edilir. Münasibətlər matrisinin təşkili isə aparılan seriya
ölçmə siqnallarının hesablanmış entropiya qiymətlərinə əsaslanır.
Borda  qaydasına  görə  hər  bir  seçici  “alternativ  namizəd”ləri    üstünlük
dərəcələrinə görə yaxşıdan pisə doğru nizamlı düzür (laqeyd münasibət qadağan ol-
unur).  Sonda  yerləşən  namizəd  xal  almır.  Qalan    bütün  namizədlərə  əvvəlki
namizədlə müqayisədə bir xal əlavə olunur. Ən yüksək xal toplayan namizəd qalib
elan olunur [2].
Hesablamaların nəticələri
Borda  qaydası  ilə  hidrometrik  müşahidə  məntəqələrin  informativliyinin
qiymətləndirilməsi  üçün  Lənkəran  təbii  vilayətində  yerləşən  İstisuçay-Alaşa,
Viləşçay-Şıxlar,Vəşərü-Daştatük, Lənkəran-Lənkəran və Boladiçay-Diryan mən-
təqələrin su sərfi haqqında olan məlumatlarından istifadə edilmişdir. Bu məqsədlə
seçilən hesablama intervalı 1975-ci ildən  2009-cu ilə kimi olan dövrünü və hər bir
hidroloji ilin bütün aylarını əhatə edir (müşahidə məntəqələrin   məlumatları paralel
illəri əhatə etməlidir).
Cədvəl  1-də məntəqələrdə müxtəlif illərdə olan hidroloji sıraların   entropiya
qiymətləri MATLAB proqram paketi vasitəsi ilə hesablanaraq  verilmişdir. Hesabla-
malarda ‘norm’ entropiyasından istifadə olunmuşdur.  “Norm” entropiyası aşağıdakı
formula ilə təyin olunur [3]:
,                                                       (2)
burada s
i
- hidroloji  sıranın göstərici qiymətidir. Biz p=3 halına baxırıq.
Zabidov Z.C., Fətdayev H.F. Borda qaydası ilə
hidrometrik müşahidə məntəqələrinin su sərfinə dair...
SU PROBLEMLƏRİ: ELM VƏ TEXNOLOGİYALAR
SU EHTİYATLARI VƏ ONLARIN İNTEQRASİYALI 
İDARƏ EDİLMƏSİ PROBLEMLƏRİ
4/2016
49
İllər
A
İSTİSUÇAY-
ALAŞA
B
VİLƏŞÇAY-
ŞIXLAR
C
VƏŞƏRÜ-
DAŞTATÜK
D
LƏNKƏRAN-
LƏNKƏRAN
E
BOLADIÇAY-
DIRYAN
1975
9,0106
2575,6
481,4659
33979
208,4351
1976
39,9290
2426,3
718,5689
63882
811,7661
1977
64,8677
6158,5
3563,9
80781
1682,7
1978
36,7645
2207,5
61,4455
11069
31,8794
1979
37,4348
5241,5
153,8001
45505
81,5055
1980
209,8974
4684,3
1744,7
19696
193,9117
1981
83,4973
2288,6
890,4633
28681
82,6316
1982
469,7643
5391,0
5819,3
462290
711,7963
1983
69,0477
6504,2
4606,4
112990
625,2084
Cədvəl 1. Məntəqələr arasında entropiya qiymətləri

Cədvəl 1-in qiymətlərinə əsaslanaraq və (1) formulasından istifadə edərək mən-
təqələrdə su sərfinin dəyişkənliyini xarkterizə edən informativlik matrisini quraq.
Alınan informativlik matrisi Cədvəl 2-də təsvir olunmuşdur. Bu cədvəldə birinci
sütunda olan “+” işarəsi həmin ilin növbəti il ilə əlaqələndirilməsini göstərir.
SU PROBLEMLƏRİ: ELM VƏ TEXNOLOGİYALAR
Zabidov Z.C., Fətdayev H.F. Borda qaydası ilə
hidrometrik müşahidə məntəqələrinin su sərfinə dair...
SU EHTİYATLARININ TƏDQİQİ VƏ İNTEQRASİYALI
İDARƏETMƏ PROBLEMLƏRİ
4/2016
50
1984
125,1075
3246,4
2911,5
390980
139,0428
1985
127,4523
2130,5
561,9161
122000
95,7487
1986
170,7334
954,7137
451,3945
20208
155,8927
1987
222,0273
6057,0
1353,3
295490
297,8779
1988
291,4287
3264,4
673,5063
550310
47,2357
1989
366,9850
1386,5
563,0824
81010
48,0601
1990
163,6823
1442,6
170,4138
3887,6
168,7274
1991
314,5575
1089,5
777,0751
53715
203,8018
1992
14,7557
2028,0
210,4763
49468
243,5052
1993
504,8428
6798,0
2046,7
148160
282,7622
1994
5,0494
2236,1
251,6136
25731
142,7208
1995
9,1764
568,8732
418,0383
4803,5
43,5299
1996
1,0525
1535,9
84,4607
15280
69,3878
1997
1,0136
9619,6
3895,3
735740
3528,7
1998
0,6283
946,4183
1125,6
137980
316,4957
1999
8,0567
1131,4
564,5086
49847
63,0368
2000
13,9911
12654
1459,2
78432
459,6948
2001
59,3807
2514,3
729,4958
18113
87,8453
2002
24,8261
1760,4
224,6346
13973
113,2889
2003
44,0954
7107,4
396,1755
64823
90,2435
2004
92,8727
2187,7
350,5525
38569
103,6527
2005
41,1744
3015,8
54,7055
19706
33,0798
2006
38,8536
578,8087
130,6284
58929
65,6897
2007
123,9428
1742,5
99,6832
20581
46,9474
2008
197,2067
525,6268
84,8526
1997,9
155,8665
2009
12,5810
545,8630
66,8526
1925,3
34,8004
Cədvəl 1-in ardı
İllər
A
İSTİSUÇAY-
ALAŞA
B
VİLƏŞÇAY-
ŞIXLAR
C
VƏŞƏRÜ-
DAŞTATÜK
D
LƏNKƏRAN-
LƏNKƏRAN
E
BOLADIÇAY-
DIRYAN
1975+
30,9184
149,300
237,1030
29903
603,331
1976+
24,9387
3732,20
2845,3311
16899
870,9339
1977+
28,1032
3951
3502,4545
69712
1650,8206
Cədvəl 2. Məntəqələrin su sərfinin dəyişkənliyini xarakterizə edən 
informativlik matrisi

Cədvəl 2-in qiymətlərinə əsaslanıb aşağıdakı cədvəldə göstərilən müxtəlif mən-
təqələrə aid ölçmə realizasiyaların  dəyişkənliyinin informativlik münasibətlərini
quraq.  Burada ölçmə realizasiyalarının sayı 34-ə bərabərdir.
Zabidov Z.C., Fətdayev H.F. Borda qaydası ilə
hidrometrik müşahidə məntəqələrinin su sərfinə dair...
SU PROBLEMLƏRİ: ELM VƏ TEXNOLOGİYALAR
SU EHTİYATLARI VƏ ONLARIN İNTEQRASİYALI 
İDARƏ EDİLMƏSİ PROBLEMLƏRİ
4/2016
51
Cədvəl 2-nin ardı
1978+
0,6703
3034
92,3546
34436
49,6261
1979+
172,4626
557,20
1590,8999
25809
112,4062
1980+
126,4001
2395,70
854,2367
8985
111,2801
1981+
386,2670
3102,40
4928,8367
433609
629,1647
1982+
400,7166
1113,20
1212,900
349300
86,5879
1983+
56,0598
3257,80
1694,90
277990
486,1656
1984+
2,3447
1115,90
2349,5839
268980
43,2941
1985+
43,2811
1175,786
110,5216
101792
60,144
1986+
51,2939
5102,2863
901,9055
275282
141,9852
1987+
69,4014
2792,60
679,7937
254820
250,6422
1988+
75,5563
1877,90
110,4239
469300
0,8243
1989+
203,3027
56,09
392,6686
77122,40
120,6673
1990+
150,8752
353,10
606,6613
49827,40
35,0744
1991+
299,8018
938,50
566,5988
4247
39,7034
1992+
490,0871
4770
1836,2237
98692
39,257
1993+
499,7934
4561,90
1795,0864
122429
140,0414
1994+
4,1270
1667,226
166,4247
20927,50
99,1909
1995+
8,1239
967,0268
333,5776
10476,50
25,8579
1996+
0,03899
8083,700
3810,8393
720460
3459,3122
1997+
0,3853
8673,1817
2769,70
597760
3212,2043
1998+
7,4284
184,9817
561,0914
88133
253,4589
1999+
5,9344
11522,60
894,6914
28585
396,6580
2000+
45,3896
10139,70
729,7042
60319
371,8495
2001+
34,554
753,90
504,8612
4140
25,4436
2002+
19,2693
5347
171,5409
50850
23,0454
2003+
48,7773
4919,70
45,623
26254
13,4092
2004+
51,698
828,10
295,847
18863
70,5729
2005+
2,3208
2436,9913
75,9229
39223
32,6099
2006+
85,0892
1163,6913
30,9452
38348
18,7423
2007+
73,2639
1216,8732
14,8306
18583,10
108,9191
2008+
184,6257
20,2362
18
72,60
121,0661

SU PROBLEMLƏRİ: ELM VƏ TEXNOLOGİYALAR
Zabidov Z.C., Fətdayev H.F. Borda qaydası ilə
hidrometrik müşahidə məntəqələrinin su sərfinə dair...
SU EHTİYATLARI VƏ ONLARIN İNTEQRASİYALI 
İDARƏ EDİLMƏSİ PROBLEMLƏRİ
4/2016
52
Cədvəl 3. Müxtəlif illərdə olan ölçmə realizasiyalarının informativliyinin
düzüm münasibətləri 
A,B,C,D,E məntəqələrinin sululuq informativliyinin düzüm münasibətləri
1975+
1976+
1977+
1978+
1979+
1980+
1981+
1982+
1983+
1984+
1985+
1986+
1987+
1988+
1989+
1990+
1991+
1992+
1993+
1994+
1995+
1996+
1997+
1998+
1999+
2000+
2001+
2002+
2003+
2004+
2005+
2006+
2007+
2008+

Kollektiv qərarların qəbul edilməsi metodu kimi  tanınan Borda qaydasından  və
Cədvəl  3-də  olan  düzüm  münasibətlərindən    istifadə  edərək  aşağıdakı  nəticəyə
gəlmək olar:
A məntəqəsi üçün toplanan xal =(1*4)+(0*3)+(3*2)+(10*1)+(20*0)=4+6+10=20;
B məntəqəsi üçün toplanan xal =(0*4)+(25*3)+(5*2)+(3*1)+(1*0)=75+10+3=88;
C məntəqəsi üçün toplanan xal =(0*4)+(7*3)+(22*2)+(3*1)+(2*0)=21+44+3=68;
D məntəqəsi üçün toplanan xal =(33*4)+(0*3)+(1*2)+(0*1)+(0*0)=132+2=134;
E məntəqəsi üçün toplanan xal =(0*4)+(2*3)+(3*2)+(18*1)+(11*0)=6+6+18=30.
Nəticə
A  (İSTİSUÇAY-ALAŞA),  B  (VİLƏŞÇAY-ŞIXLAR),  C  (VƏŞƏRÜ-DAŞ-
TATÜK),  D  (LƏNKƏRAN-LƏNKƏRAN),  E  (BOLADİÇAY-DIRYAN)  adlı
hidrometrik müşahidə məntəqələrinin su sərfi haqqında olan məlumatların informa-
tivlik münasibətləri Borda medoduna əsasən                                   düzümünə malik -
dir.  
Ədəbiyyat siyahısı
1. Fərda İmanov. Hidrometeorologiyada statistik metodlar. Bakı-2011, s.
2. Кичмаренко О.Д., Огуленко А.П. Теория принятия решений, ОНУ имени
И.И. Мечникова,2012,52 с.
3. Смоленцев Н. К. Основы теории вейвлетов. Вейвлеты в MATLAB. Москва
2005,304 с.
4. Чернышов В.Н., Чернышов А.В.. Теория систем и системный анализ :  Там-
бов : Изд-во Тамб. гос. техн. ун-та,2008. 96 с.(3)
Zabidov Z.C., Fətdayev H.F. Borda qaydası ilə
hidrometrik müşahidə məntəqələrinin su sərfinə dair...
SU PROBLEMLƏRİ: ELM VƏ TEXNOLOGİYALAR
SU EHTİYATLARI VƏ ONLARIN İNTEQRASİYALI 
İDARƏ EDİLMƏSİ PROBLEMLƏRİ
4/2016
53

SU PROBLEMLƏRİ: ELM VƏ TEXNOLOGİYALAR
UOT 628.11
SU TƏCHİZATI, TULLANTI VƏ YAğIŞ SULARI
SİSTEMLƏRİNİN İDARƏ OLUNMASI
4/2016
54
Giriş
Məlumdur ki, insan qidasız iki aya qədər yaşaya bildiyi halda, susuz ən çoxu 8
gün  davam  gətirə  bilir. Təsadüfi  deyildir  ki,  qədim  zamanlardan  bütün  yaşayış
məskənləri içməli suyun bol olduğu yerlərdə salınmışdır. İçməli suyun çatışmaması
və ya keyfiyyətinin pis olması bəzi sivilizasiyaların tamamilə yox olmasına gətirib
çıxarmışdır. Odur ki, qədim zamanlardan insanların qarşısında duran əsas prtoblem
içməli su ehtiyatı yaratmaq və bu suyu yaşayış məskənlərinə qədər gətirib çıxartmaq
olmuş və bunun üçün bir-birindən fərqlənən müxtəlif su təchizatı sistemləri inşa et-
mişlər.
Bir çox qədim sivilizasiyalar və dövlətlər öz inkişaflarında xalqların yerüstü və
yeraltı sulardan şəhərlərin su təchizatı və əkin sahələrinin suvarılmasında istifadə
etmək bacarığıına minnət-
dar  olmalıdırlar.  Bir  çox
əsrlər  suqaldırıcı  mexa -
nizmlərin 
quruluşunda
linglər  (şəkil  1),  təkərlər
(şəkil  2),  bloklar,  yivlər,
maili  müstə vilər  əsas  rol
oynamışlar. 
Misirdə  özü nəməxsus
su  təchizatı  sistemi  yara -
(Səh. 54-72)


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə