Təsisçi: “Hədəf” nəşrləri Baş redaktor: fil.ü. f d., dos. Şəmil Sadiq Redaktor


arxivlərdə yaşayan izlər 17 USTAD



Yüklə 32.82 Mb.
Pdf просмотр
səhifə3/16
tarix26.07.2017
ölçüsü32.82 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16

arxivlərdə yaşayan izlər
17
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
16
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
yaza sanki hələ də gözlərimin qarşısındadır. 
Əyləşib, dinləyir, valoxudan fırlanır, mahnı 
səslənir, öz səsidi eşidilən, o isə ağlayır. 
İçdən-içdən ağlayır. Yanındakıları da ağladır. 
Mahnıdanmı təsirlənib, ifadanmı, yoxsa 
mahnı içindəki yanğının, şikayətin, etirazın 
göz yaşına çevrilib də üzə çıxması üçün 
bəhanədirmi? Anlamaq olmur. Kimsə bilmir 
bunu. Nə anası, nə qızları. Sadəcə onlar da 
ağlayırlar. Hansı mahnı idi bu oxunan? “Gəl 
bizə, yar”. Bugünkü məqamdan sadalanan 
ağlama səbəblərinin sırasında biri də var: 
“Bəlkə bu mahnı onun taleyini, sonluğunu, 
bu sonluğu ifadə edən ən gözəl cümlələr 
olduğunu pıçıldayırdı ona?”... Bəlkə də...
Necə olmuşdu ki bu mahnını seçmişdi? 
Hansı səbəbdən? Əslində, “Gəl bizə, yar” 
ondan əvvəl də ifa olunmuşdu, özü də onu 
bəstələyən müəllif – Əlibaba Məmmədov 
tərəfindən. Amma yaddaqalan, iz salan 
yanğılı ifa məhz Rübabə xanımın səsi ilə 
yaddaşlara köçdü. Mahnının müəllifi özü 
belə bunu böyük bir səmimiyyətlə, əsl 
sənətkar böyüklüyü ilə etiraf edir
: “Mən bir 
mahnı bəstələmişdim, “Gəl bizə, yar”. Bir 
də gördüm zəng olundu, dedi, - “Rubuşdu 
danışan. Bir mahnı bəstələmisən, icazə ver 
onu lentə aldırım”. Bir az danışdıq. Sonra 
soruşdu ki, “demək, icazə verirsən”.  Dedim: 
“Bəli”.  
Bir ay sonra zəng etdi ki, axşam 
oxuyacağam, baxarsan... Bu bir oxumaq 
oxudu ki... Hamımızı həyəcan bürüdü. Hətta 
əvvəl mən etiraf etməsəm də, yoldaşım dedi 
ki, “ay Əlibaba, bu səndən yaxşı oxuyub 
mahnını”. Doğrudan da belə idi. Mən zəng 
edib təbrik elədim. Dedim, “bu mahnı mənim 
olmadı, sənin oldu”. Buna elə bir möhür 
vurdu ki, üstündən otuz il keçib, amma hələ 
də o mahnını Rübabə kimi oxuyan yoxdu”. 
Özü də bu mahnını həddindən artıq 
sevirdi. Amma təkcə mahnının gözəlliyi 
idimi səbəb? Ruhuna yaxınlığı idimi? Bu 
indi – bu gündən baxanda yalnızca bizi 
maraqlandıran məsələ deyil. Elə o zaman 
ailəsi – qızları, anası da ona bu sualı dəfələrlə 
ünvanlamışdılar və dəfələrlə də verilən sual 
cavabsız buraxılmışdı. Hətta bir gün qızı 
dözməyib anasından soruşmuşdu: “Rubuş, 
bu mahnını kimin üçün oxumusan?” Cavab 
bir az sərt, bir az da yayındırıcı olmuşdu: 
“Özüm bilərəm kimin üçün oxumuşam”. 
Yaxınlarını belə intizarda qoyub cavab 
vermək istəməmişdi...
Amma bir gün nəhayət ki, “dili açıldı” 
gözəl sənətkarın. Etiraf etdi. Nəyi? Onu qızı 
Qəmərmülk Muradovanın dediklərindən 
biləcəksiniz
: “Həmişə ondan soruşurdular ki, 
Rübabə, sən allah kimin üçün oxumuşdun 
onu? Heç vaxt demirdi, deyirdi, “özüm 
bilərəm”. Sonra and verdim, mənə dedi. 
Gedirmiş səsyazma studiyasına. Deyir: “Yolda 
Əbülfətə rast gəldim (xanəndə Əbülfət Əliyev 
nəzərdə tutulur – N.C.). Əbülfət küçənin 
ortasında bir ağlamaq ağladı ki... Taleyindən 
şikayətləndi... Elə bil, ürəyimin içini oydular. 
Səsyazmaya girəndə mahnını oxumağa 
başlayan kimi gəldi Əbülfətin taleyi durdu 
gözlərimin önündə. Mənə elə bir təb gəldi 
ki. Elə oxudum ki... Əbülfətin həyatı üçün 
oxudum bu mahnını”. Rubuş bunu deyəndə 
yenə də gözləri yaşla dolmuşdu”. 
O zamanlar Əbülfət Əliyev xəstə idi. Çox 
qəribədir ki, (bəlkə də qanunauyğundur...) 
Rübabə xanım da xəstəliyinin son 
aşamalarında, o zaman ki vəziyyətinin 
ağırlaşdığını, həyatda köçəri olduğunu hər 
kəs eşitmişdi (və yəqin ki özü də duymuşdu), 
o zaman ki onu lentə almaq istəyirdilər, o 
seçim edərək yenə də məhz bu mahnını 
oxudu. İllər əvvəl lentə aldırdığı “Gəl bizə, 
yar”ı... Və ən qəribəsi də odur ki, bu mahnı 
onun o xəstə, halsız halı, ayaq üstə durmağa 
çətinlik çəkən, hər an yanındakı ağacdan 
yapışan, hər an yaxınlıqdakı skamyada 
əyləşmək ehtiyacı duyan canı üçün çox 
təbii və ifadəli idi... Həmin anını o qədər 
dolğunluqla sözə və musiqiyə çevirirdi ki...
Sənsiz, ey yar, mənim xoş güzəranım  
 
  
 
               yoxdur,
Sən ki yoxsan, elə bil cismidə canım  
 
                                      yoxdur.
Bu misralar səsləndikcə qızının sözləri 
yadıma düşür: “Halı pis idi. ...o vaxt bir dəfə 
gəldilər, anam xəstə idi, dedi halım yoxdu, 
çəkilə bilməyəcəyəm. Biz də bilirdik ki, yaxşı 

arxivlərdə yaşayan izlər
17
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
16
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
deyil. Amma son günlərini yaşadığını da 
bilirdik. Ona görə də dedik ki, ana, get çəkil 
də, gəliblər, çəkmək istəyirlər”... 
Mahnı davam edir:   
Eşq pərvanəsiyəm, qəm oduna tabım var,
Xəstə bülbül kimi hər ləhzə fəğanım 
yoxdur.
Oxuyur və halsız-halsız yaxınlıqdakı 
ağacın gövdəsindən yapışır. Çox arıqlayıb, 
çox solub... Duruşu da, baxışları da, 
üzündəki zəif, köçəri təbəssümü də mahnı 
ilə bərabər halından danışır. Qızının sözləri 
yenə də qulağımda səslənir: “Getdi, çəkdilər, 
gəldi. Ağacdan tuta-tuta, güclə oxumuşdu. 
Əriyib qurtarmışdı axı. Sümüyü dərisinə 
yapışmışdı...”.
Bu yaman gündə mənim bircə ümidim              
                              
 
      sənsən,
Sənsiz heç bir kəsə aləmdə gümanım  
  
 
 
 
    yoxdur...
Eşqinə bağlı olandan bəri Məcnun    
  
 
 
 
    kimiyəm
Elə sərgəştiyəm heç yerdə məkanım   
  
 
 
 
     yoxdur...
Yenə o səs, o sözlər və o sözlərin təsiri 
davam edir. Amma bu dəfə ruhumun 
dərinliklərinə qədər işləyir: “Gələndə dedi ki, 
“incidim e... sümüklərim belə ağrayırdı”. Elə 
arıqlamışdı ki”...
Səbri aləm olub əldən qəmi hicranın alıb 
Bir də qəm çəkməyə bu cismdə canım  
ümidini, son təsəllisini çağıran bir fəryad, bir 
inilti, bir göz yaşı danışmağa başladı:
Ay dağlar, səndə gözüm var,
Ay məndə dərdə dözüm var,
Xəbər verin yar gəlsin,
Ay ürəyimdə sözüm var.
Gəl bizə, gəl bizə, gəl bizə, yar,
Qurbanam o qaş-gözə yar.
Ay su gəlir, arxa nə var,
Ay dolanır, çarxa nə var,
Məndən öz yarım küsüb
Heç bilmirəm xalxa nə var.
Gəl bizə, gəl bizə, gəl bizə, yar
Qurbanam o qaş-gözə yar.
Yeri gəlmişkən deyim ki, bu hadisənin 
maraqlı bir versiyasını da Rəfael Hüseynov 
öz kitabında yazıb. Yəni o, Rübabə xanımın 
bu yanğılı ifası ilə bağlı onun özünün 
danışdıqlarını belə qələmə alıb: 
“1971-ci il idi. 
Fioletov küçəsindəki studiyada təzə lentlərimi 
yazdırırdım. Altı mahnı oxumuşdum. Tamam 
yorulmuşdum. Həmin gün yazılışdan sonra 
Kürdəmirə yola düşməliydim. Vahidin 
qəzəllər kitabı əlimdəydi. Səsimə heç 
gümanım yox idi ki, bu mahnını da oxuya 
bilərəm. Birdən hardansa yadıma düşdü ki, 
mənimçün çox əziz olan, yaradıcılığımda 
məni ilhamlandıran, həyatda da mənə çox 
köməyi dəyən bir adam var ki, məni təbrik 
eləməyib. Hər halda, ömrümdə böyük hadisə 
baş vermişdi – xalq artisti olmuşdum. Heç 
yoxdur.
Vahidəm, atəşi-
həsrət bürüyüb dövrü-
bərim, 
Yanıram, halimə 
bir qəlbi yananım 
yoxdur...
Bax, bir zamanlar 
Əbülfət Əliyevin halını 
gözləri önünə gətirib 
oxuduğu bu mahnının 
əvvəlində ifa etdiyi 
qəzəl son anında onun 
öz halını ifadə etmək, 
anlatmaq üşün seçdiyi 
sözlər idi. Daha sonra 
isə sevgilisini, son 
RÜBABƏ
MURADOVA

arxivlərdə yaşayan izlər
19
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
18
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
tanımadığım adamlar da məktub, teleqram 
göndərmişdilər. Bəs o məni niyə yaddan 
çıxarıb? Bu ürəyimi ağrıtdı. Həmin o qəzəli
Sənsiz ey şux, mənim xoş güzəranım   
 
 
 
 
   yoxdur,
Sən ki yoxsan, elə bil, cismdə canım  
 
 
         yoxdur - oxudum”. 
İkimiz də susmuşuq. Yenə özü ən kədərli 
çağında da itirmədiyi şuxluqla, zarafatla 
soruşdu: “Səndən çıxmayan iş... Nə əcəb 
soruşmursan kim idi o adam?”
Güldüm. “Əbülfət idi – dedi, - görəndə bir 
“çox sağ ol” deyərsən ona. Onun sayəsində 
belə yaxşı çıxıb həmin oxuma”
2
.
Bax, belə, əziz oxucu, bu mahnı ilə 
bağlı versiyalar fərqli olsa da, hər halda, 
təsirlənmə obyekti eyni imiş. Hansı səbəbləsə 
(!!!) ona qan ağladan, onsuz da yanğılı 
olan səsinə daha bir yanğı qatan, göz yaşı 
tökməsinə səbəb olan bu mahnı demək olar 
ki, ömrünün son günlərində oxuduğu bir vida 
nəğməsi oldu.   
Böyük sevgilərin 
sultanı və ya 
“Yaqutum mənim”
Bütün insanların həyatında böyük 
eşqlər yaşanır – qarşılıqlımı, qarşılıqsızmı, 
bu başqa məsələdir. O eşqə zamanında 
dəyər verildimi, verilmədimi – bu da başqa 
məsələdir. Amma gün o gün olur ki, yaşanan 
həyatın hansısa bir anında  geri çevrilib nəzər 
salır, keçib axrada qoyduğun ömrü,  atılan 
yanlış addımları saf-çürük edirsən və o an, 
məhz o an mütləq və mütləq qırdığın qəlblər 
də, yarım qalmış sevgilər də, saymayıb, 
görmək istəməyib yanından keçdiyin həsrətli 
baxışlar da gözünə görünür, səsini duyurur.
O sevilən bir qadın olub. Bunun üçün bir 
qadına lazım olan bütün xüsusiyyətlər – xarici 
gözəllik, boy, buxun, iri gözlər, qamət – hər 
şeyi var idi. Daha artığı da vardaı – sevgi 
dolu ürək, iztirab dolu həzinlik, kövrəklik... 
Amma buna mane olan şeylər də vardı – 
kişiyana xarakter, kişi başlanğıcı, çiynini 
2. Rəfael Hüseynov, “Həsrət qatarı”, 
“Qobustan”, 1986, 
№3, s. 59-70
altına saldığı həyat yükünün kobudlaşdırdığı, 
sərtləşdirdiyi və yorduğu bir “ruh”...
İki dəfə ailə qurmuşdu, bu bəllidir. Birinci 
ailə hələ qızı Qəmər kiçik ikən dağılmışdı. 
Haqqında o qədər şayiələr yayılan, “əlindən 
alınıb Moskvaya – internat məktəbinə 
verildi” deyilən qızı məhz bu Qəmərmülk 
Muradovadır. Bu ailə sevgi əsasında 
qurulmamışdı. Sonra – Bakıya gəldikdən 
sonra ikinci ailə qurulur – Bakılı Tələtlə. 
Amma bu da yaşanmamış sevgi idi. Daha 
dəqiqi, birtərəfli yaşanan sevgi. Özü də 
qısqanc bir sevgi... 
Ona bir çox sənət adamlarının da aşiq 
olduğu, sevdiyi deyilir. Amma iş orasındadır 
ki, sənət adamları, üzdə olan qadınlar, həm 
də gözəl qadınlar haqqında doğru-yanlış çox 
sözlər deyilə bilər. Mən bunları bir kənara 
qoyub, sadəcə bir sevgi məktubu haqqında 
danışmaq istəyirəm... Oxuduqda istənilən bir 
insanda maraq doğuracaq, heyrət yaradacaq, 
bəlkə də bir az qeyri-adi, hətta anormal 
görünəcək bir sevginin, bir vurğunluğun 
şahidi olan məktubdan söhbət gedir. Onu 
olduğu kimi dərc etməkdə məqsədim 
təkcə bir qadın gözəlliyinə, bir məşhura 
ünvanlanan hansısa bir hissin qabardılması 
deyil. Əsla! Məqsəd sənətin, səsin yarada, 
doğura və böyüdə biləcəyi Hislərin, Sevginin 
və Pərəstişin varlığına bir daha inanmaq və 
inandırmaq istəyidir.
Bir də onu deyim ki, məktub rusca 
yazılıb, eyni zamanda da tam fərqli bir 
mühitdə tərbiyə almış biri tərəfindən. Ən 
maraqlısı da odur ki, bu adamın böyüdüyü, 
oxuduğu, formalaşdığı mühitin özü belə xalq 
musiqisindən, xalq sənətkarlığından kənar bir 
mühit idi. Qalan bütün detallarla isə özünüz  
tanış olun. Mənsə sadəcə onu əlavə etməklə 
kifayətlənirəm ki, belə bir platonik sevgi hər 
bir qadına yalnız qürur hissi, sevinc hissi 
bağışlaya bilər.  
 
“Salam! Bu qədər! 
 
Sevdiyinin otağının pəncərəsi altında 
bitən və onun otağına boylanmaq istəyən 
qızılgül qönçəsi kimi mən də sənin üçün 
darıxıram. Gecə-gündüz bilmədən. Sənin 
pəncərənin qarşısında çiçək açan bənövşənin 
ləçəyi olmaq istəyirəm ki, təsadüfən külək 

arxivlərdə yaşayan izlər
19
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
18
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
əssə, qoparıb yanına gətirsin. Məhəccərində 
heç olmasa sənin diqqətini çəkə bilən toz 
olmağa belə razıyam.  Hə, hə, elə fikirləş 
ki, toz dənəsiyəm, ləçəyəm. Bəli, mən toz 
olmağa belə razıyam ki, heç olmasa bu 
tozu sildiyin an sənin yaxınlığını, əllərinin 
toxunuşunu hiss edim. Hiss etməkdən 
başqa görmək də istərdim, amma heyf ki, 
toz dənəsinin gözləri yoxdur... Elə düşünmə 
ki, mən sentimentalam. Təəssüf ki, heç 
özüm də bilmirəm ki, sənin o zərif-rayihəli 
səsini, ətrafa da, bütün dünyaya da səadət 
dağıdan səsini eşitdiyim andan sonra kim 
olmuşam. İnanmazsan, amma sənin üzünü 
görməmişəm. Səsinə vurulmuşam. Bəli, bəli, 
sənin o ilahi səsinə. Və səsinin qarşısında 
səmada olan ulduzların sayı qədər hissələrə 
parçalanmaq istəyirəm ki, bəlkə o zaman 
sən o ulduzlardan düzəldilmiş boyunbağını 
taxmağa razılıq verəsən. Mənim ruhumu da, 
bədənimi də dincəldəsən. Sənə yalvarıram, 
Rübabə, qırmızı-alovlu yaqutum mənim, heç 
olmasa mənə məktubumu aldığın haqda bir 
xəbər ver. O məktubu ki, haqqında xəyal 
qurmağa belə cəsarət etmədiyim görüş 
arzusu ilə doludur... Çünki bilirəm: çətin ki, 
ulduz torpaqla qovuşar... Amma yenə də 
ümidimi itirmirəm. Çünki bütün dünya da, 
cılız insanlar da bu yeddi sözün möcüzəsinə 
inanıblar.  Ey məxmər səsli gözəl məxluq, 
torpağın və cənnətin möhtəşəm gözəlliyi... 
Ey bu cahanın ulduzu, mənə heç olmasa bir 
neçə kəlmə yaz.  Heç olmasa yaz ki,  “İmrik, 
sənin məktubunu aldım”. Başqa heç bir şey. 
Bu əzab çəkən insana yazığın gəlsin. Öz səsin 
kimi mərhəmətli və gözəl ol, mənə cavab yaz. 
Mən akula ağzı kimi açılan Bakıya 
Leninqraddan gəlmişəm. Axı biz 
Leninqradda yaşayırdıq. O şəhərdə anadan 
olmuşam, yaşamışam, oxumuşam. 1959-
u ildə valideynlərim Bakıya köçdülər, 
mən isə Leninqrad Dövlət Universitetinin 
jurnalistika fakültəsinə daxil oldum. İndi 
də eyni fakültədə, amma Azərbaycan 
Dövlət Universitetində dördüncü kursda 
təhsil alıram.  5 il oxumaq lazımdır. Bir 
ilim qalıb. Milliyyətcə metisəm. Atam 
azərbaycanlı, anam gürcü. İndi 23 yaşım 
var. Bütün bu zaman ərzində mən xüsusi 
bir iş görməmişəm. Bağışla ki, bioqrafiyamı 
bu qədər dəqiqliklə danışıram. Amma bu 
lazımdır, 23 illlik həyatım boyu sadəcə 
sərbəst güləş üzrə idman ustası ola 
bilmişəm. Bir az da şeir yazıram. Düzdür, 
hələ mənim haqqımda kimsə bir şey bilmir, 
amma düşünürəm ki, zərrə qədər də olsa, 
istedadım var.  Qanım qaynayır və mən 
mütləq uğur qazanacağam. Başqa nələrisə 
həmçinin. Amma xahiş edirəm, belə 
sadəlövh danışdığıma görə mənə gülmə.  
Əzizim, mənim xüsusi maşınım yoxdur, 
xüsusi mənzilim də yoxdur, valideynlərimlə 
birlikdə yaşayıram. Amma var-dövlətim var. 
O sənin səsindir. Onu hər yerdə və istədiyim 
an dinləyə bilirəm. Səni öz ilahi səsinin 
gözəlliyinə and verirəm, mənə cavab ver, 
qırmızı alovlu Yaqutum mənim!
Əgər cavab verməyəcəksənsə, hesab et 
ki, mən daha yoxam... O zaman təbəssümlə 
deyərsən ki, zavallı mənim verdiyim kədərə 
dözməyib öldü...  Amma yox, yox... Mənə, 
bu əzabı çəkən bəndəyə rəhmin gəlsin... 
Mənə cavab yaz!”
Məktub burda bitir. Sonra isə Azərbaycan 
dilində bir əlavə edilir: 
“Səni and verirəm o 
gözəl səsüvə, mənə cavab ver”.
Azərbaycan dilində  pis danışdığını etiraf 
edən məktub müəllifi öz ünvanını da yazır: 
“Az.SSR, Bakı - 7, Sənə atəşli salamlarla. 
M
еlikov İmrik”. 
Məncə, buna nəsə əlavə etməyə, şərh 
verməyə bir səbəb yoxdur...

rakurs
21
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
20
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
Şəmil Sadiq
Fil.ü.f.d.
Türk
 
hökmdarlarının 
sözü 
və 
qılıncı

Yer yox ikən, göy yox ikən, ta əzəldən var 
idim” (7: s.148), – deyən Azərbaycan 
Səfəvilər dövlətinin banisi Şah İsmayıl 
Xətayinin yazdğı bu misra ilə Yuhannadakı 

başlanğıcda öncə söz vardı, söz Tanrıyla 
birlikdəydi və söz Tanrıydı. Hər şey sözlə 
yaradıldı” (4: s.1124) cümləsi mahiyyətcə 
eynidir. Hətta “Qurani Kərim”dəki “Tanrı 
“Ol” dedi, dünya yarandı” fikri də həmin 
fəlsəfənin davamıdır. Xətayinin yuxarıdakı 
misrasından aydındır ki, ruh və cismdən 
ibarət olan insanın ruhundan söhbət açılır. 
O ruh aləmi isə sadəcə ürfanla, təsəvvüflə 
izah edilə bilər. Tanrının da dünyanı sözlə 
yaratdığı bütün dini kitablarda öz əksini 
tapmışdır.  Həmçinin də sözlə idarə etdiyi. 
XI əsr Azərbaycan şairi Qətran Təbrizinin 
təbirincə desək, 
“Söz varlığı olmayan, 
həqiqi aləmdən kənar bir anlayışdır”. 
Həqiqi aləmdən kənar, bizim dərk edə 
bilməyəcəyimiz yeganə varlıq isə Tanrıdır. 
Füzuli fəlsəfəsində deyildiyi kimi, sözün 
qüdrəti məğlubedilməz azman ordulardan 
daha böyükdür. Tanrı haqq və ədalətin 
bərpası üçün insana iki böyük silah vermişdi: 
Söz və qılınc. Amma insanlar sözün 
dəstəyindən tutub onu yüksəklərə qaldırıb, 
şərin başını kəsə bilmədiyi təqdirdə daha 
asanını – silahı əlinə alıb və qan töküb.  Min 
illərdir ki, Tanrının sirrinin sözdə olduğunu 
dərk edənlər onu yaradan mücərrəd 
elementləri araşdırıb, bunu əldə etmək 
üçün institutlar, akademiyalar yaradıblar. 
Həqiqətin başının zorla kəsilə bilməyəcəyini 
müəyyənləşdirən əsilsizlər isə qılıncı kənara 
qoyub, söz oyununa girişmiş, onun sehri 
ilə bükülməyən dizləri büküb, qırılmayan 
iradələri qırıb, kəsilməyən başları kəsmişlər. 
Sözün isə ən təsirlisi haqdan gələn 
şeirdir. Qədim mifologiyalara, əfsanələrə 
baxıldığında şeirlə-nəzmlə yazıldığını, yəni 
ritmik, ahəngdar olmasının şahidi oluruq. 
Şeir Şərq ədəbiyyatında haqqın səsi kimi 
qəbul edilir.  Heç təsadüfi deyil ki, xalq 
arasında haqq aşığı kimi tanınan ozanlar 
qeybdən xəbərlər verər, insanlara öyüd 
və nəsihətləri ilə yol göstərərdilər. Hətta 
Kaliforniya Universitetinin ilahiyyatçı 
alimi Reza Aslan “Tanrı yoxdur Allahdan 
başqa” əsərində bütpərəst kahinləri də şair 
adlandıraraq yazır: “
İslam öncəsi toplumda 
şairlər: ozan, qəbilə tarixçisi, əxlaq fəlsəfəsi 
yayanlar, həm də  ədalət uyğulayan şəxslər 
kimi rola sahib idilər” (6: s.44)
Haqq sözünü deyənlər isə türk 
mədəniyyətində ya hökmdar olur, ya da 
hökmdarın yanında dururdular. Nə vaxta 
qədər ki, belə idi, türk mədəniyyəti söz 
və qılınc gücü ilə dünya tarixində öz dəst-
xəttini, izini qoydu. O vaxt ki hökmdarların 
əlində təkcə qılınc qaldı və ya söz alınıb 
əllərinə qılınc verildi, onda da türkün dünya 
hökmranlığının sonu çatdı.
Bunun sübutu kimi XV-XVII əsrlərdə 
dünyanın türk hakimiyyəti ilə idarə 
edildiyini xatırlasaq, bizcə yetərlidir. Bu türk 
hökmdarlarının ürfan elminə, Tanrı sözünə 
hakim olduğu çağları əhatə edir. “
Bu dövr, 
həqiqətən də, türk ədəbiyyatının ən vacib 
mərhələsi olmasıyla yanaşı “Sultanların 
şeirlərinin” də  zirvəsinin yaşandığı bir 
dövrdür. Bu dövr Hüseyn Bayqara, Fateh 
Sultan Məhməd, II Bəyazid, Yavuz Sultan 

rakurs
21
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
20
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
Səlim, Qanuni Sultan Süleyman, Cahan Şah 
Həqiqi, Qazi Bürhanəddin, Cəlayirli Əhməd 
və Şah İsmayıl Xətayi kimi sadəcə bu dövrün 
deyil, bütün türk tarixinin ən böyük adlarını 
yan-yana və eyni səviyyədə yaşatmışdır”. (5: 
məruz qalmayıb. Halbuki ona yaxın bir 
dövrdə, hətta sarayda yaşayan Xaqani 
Şirvani sürgün olunmuş, əziyyətlər çəkmişdir. 
Nizaminin məsləhətləri ilə ölkəsini idarə 
edən Səlcuqilər, Eldəgizlər, Şirvanşahlar 
s.3)
XI əsrin əvvəlləri türk 
mədəniyyətində və dünya 
hökmranlığında bir intibah 
yaşandı. Bu intibahın əsas 
səbəbi türk təfəkkürünün 
Bilgə Kağandan sonrakı 
məişət səviyyəsindən mərifət 
səviyyəsinə yüksəlişi idi. 
Səlcuqlar İmperiyasının 
varisi olan Azərbaycan 
Atabəylər dövlətinin (XI-XII 
əsr) qısa müddətdə böyük 
uğur qazanmasının, heç 
şübhəsiz, əsas  fiquru Şeyx 
rütbəsi qazanmış şair, böyük 
mütəfəkkir, filosof Nizami 
Gəncəvi idi. Hökmdarın şairə 
verdiyi dəyər onu bir gücə 
çevirmişdi. Çünki şair haqqı 
söyləyər, heç vaxt haqdan 
çəkinməz. Əlbəttə ki, bu 
anlamda günümüzün məddah 
şairlərini nəzərdə tutmuruq. 
Nizami bu gün şifrələrini 
itirdiyimiz elmin hökmdarı 
idi. Əxilik sistemi ilə idarə 
edilən türk dövlətləri bu gün 
həmin dünyəvi şifrələrdən 
məhrumdurlar. 
Nizami öz dövrünün hökmdarları 
tərəfindən böyük hörmət sahibi kimi 
qarşılanan şəxs idi, onun sözü-şeiri rəiyyət 
içərisində nüfuz sahibi idi, deməli, Nizami 
Gəncəvinin arxasında haqq şeirinin sehri 
ilə məftun olmuş xalq var idi. Burada 
çox maraqlı bir məqam diqqətimizi çəkir. 
Ədəbiyyatımızda nə Nizamiyə qədər, nə də 
Nizamidən sonra müxtəlif şahlar tərəfindən 
bu qədər xüsusi rəğbətlə qarşılanan şair 
yoxdur. Tarixə nəzər yetirdikdə şahid oluruq 
ki, şahlara qarşı öz əsərləri ilə etirazını 
bildirən Nizami Gəncəvi heç bir təzyiqə 
dövlətləri, əlbəttə ki, onun hörmətini 
qazanmaq üçün əllərindən gələni edirdilər. 
Bu da dövrün hökmdarlarının şeirə – xalqın 
sevdiyi haqq sözə verdiyi qiymətin bariz 
nümunəsi idi. Biz bu məqama “Kitabi-Dədə 
Qorqud” dastanlarında da rast gəlirik. Oğuz 
hökmdarının hər addımında şair Dədəm 
Qorquddan məsləhət alması, onun sözü ilə 
oturub-durması fikrimizin təsdiqidir. O həmin 
şair idi ki, haqdan xəbər verirdi. 
Şairin nüfuzunun Nizami zirvəsi XII əsrdə 
istiqamətini dəyişdi. Belə ki,  saraylarda 
kütləvi şəkildə şairlər peyda oldu. Şeir 
ŞAH İSMAYIL
XƏTAYİ

Каталог: sntazmedia -> edbyoxl0


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə