Təsisçi: “Hədəf” nəşrləri Baş redaktor: fil.ü. f d., dos. Şəmil Sadiq Redaktor



Yüklə 32.82 Mb.
Pdf просмотр
səhifə16/16
tarix26.07.2017
ölçüsü32.82 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16

povest
107
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
106
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
güzəran qazanandan sonra bu addımı ataydı. 
Hesab edirdi ki, həyat səni öyrədənəcən 
ömür ötüb keçir, gərək özün öyrənəsən. 
Dürdanə vəziyyətlə barışmalıdır, başqa 
çıxış yolu yoxdur. Burda qalsam, mən də 
o çayxana avaralarının tayı olacağam, 
bundansa ölüm yaxşıdır. Səhər açılır, axşam 
olur, günlər bir-birindən fərqlənmir. Yox, 
lap belə də demək olmazdı, arvadı dünən 
yarpaq dolması bişirmişdisə, bu gün borş 
yeyəcəkdilər. Dünən ayın 14-üydüsə, bu 
gün 15-idir. Fərq yalnız bundan ibarət idi. 
Başqa əsaslı dəyişiklik də baş vermişdi; 
arvadı hamiləydi. Amma ailənin büdcəsi yox 
idi, özü də bir qara qəpiyin yiyəsi deyildi. 
Düzdü, arvadı pulsuzluğunu başına qaxınc 
etmirdi, amma özü bu vəziyyətlə barışa 
bilmirdi. Nə vaxta qədər mağazadan siqareti 
nisyə götürəcəkdi? Bəzən gündəlik ərzaq 
almağa da pulu olmurdu, üzünə üz tutub 
ayaqlarını sürüyə-sürüyə mağazaya yollanır, 
yolboyu özünü lənətləyirdi. Mağaza sahibi 
tanış adam olsa da, nisyə mal istəyəndə 
xəcalətdən ölür, əməlli-başlı tər tökürdü. 
Borc borcun üstünə yığılırdı. Evdə arvadın 
üzünə baxa bilmirdi, nolsun qadın dinmirdi, 
nə vaxtsa bomba kimi partlayacaqdı. Bu 
axşam dostlarıyla danışandan sonra qəti 
qərara gəldi. Əli-ayağı sağ-salamat ola-ola 
arvadın dizinin dibini kəsdirməyi kişiliyinə 
sığışdırmırdı. Arvad kimi evdə oturan 
kişilərdən zəndeyi-zəhləsi gedirdi. Özü də 
aza qane olan adam deyildi, maksimalist idi. 
Xeyli düşünüb-daşınandan sonra bu qənaətə 
gəldi ki, burda qalsa, güzəranını düzəldə 
bilməyəcək, elə sürünə-sürünə də yaşayacaq. 
Gənc ailələrin dağılmasının əsas səbəbi elə 
maddi imkansızlıqdır da. Hər bir qadın yaxşı 
yaşamaq istəyir, əri evə pul gətirə bilməyən, 
qadınının maddi ehtiyaclarını ödəyə 
bilməyən kişi kimə lazımdır? Kasıbçılıq, 
maddi ehtiyaclar tez bir zamanda sevgini 
nifrətə çevirir. Rəhim maddi sıxıntılardan 
dəhşətli dərəcədə qorxurdu. Onun gələcəklə 
bağlı böyük planları vardı, indi yaşadıqları 
atasından qalma köhnə evi söküb yerində 
ikimərtəbəli ev tikmək, özünə maşın almaq 
istəyirdi. Rəhim gələcəkdə ailəsinin nədənsə 
korluq çəkməsini istəmədiyi üçün indidən 
yaxşı pul qazanmağın yollarını axtarır, vaxtı 
fövtə vermək istəmirdi. İnsan öz gələcəyinin 
təməlini məhz cavanlığında qurmalıdır, 
bunun üçün də yaxşı maddi imkan olmalıdır. 
Atası Rəhimi kasıbçılıqla böyütmüşdü, 
rəhmətlik kişi neft mədənlərində fəhlə 
işləyirdi, nöyüt, salyarka iyi onun 
paltarlarına, hətta bədəninə də hopmuşdu. 
Anası ərinin mayka-tursikini nə qədər yusa 
da, mazut qoxusu çəkilib getmək bilmirdi. 
Kişinin özü də qapqaraydı, elə bil mazuta 
salıb çıxarmışdın, öz adı Seyidağa olsa da 
kənddə hamı onu “Qara” deyə çağırırdı. 
Rəhim orta məktəbdə yaxşı oxuyurdu, 
özünə, biliyinə güvənirdi deyin, qəbul 
imtahanlarını verib instituta daxil olacağına 
zərrə qədər də şübhəsi yox idi. Sənədlərini 
Neft-Kimya İnstitutunun neft-mexanika 
fakültəsinə vermişdi. Amma bəxti gətirmədi, 
ona dedilər ki, bala, get, yaxşı hazırlaş, gələn 
il gələrsən. O gündən Rəhimin oxumaq 
həvəsini sanki qırx arşın quyunun dibinə 
atdılar, bir daha kitab-dəftər üzü açmadı. 
Kənd arasına çıxmaq, kimsənin gözünə 
görünmək istəmirdi. Qohum-əqrəbadan, 
ona ümid bəsləyən müəllimlərindən də 
yan gəzirdi. Arada özünə təsəlli verirdi ki, 
guya oxuyanların ağzı bala batıb? Odey, 
qonşumuz İslamın oğlu Səfər Rostovda 
institut bitirib, diplomu evdə pas atır, özünün 
də günü  talkuçkada keçir, maşallah, alveri 
də pis getmir. Əməlli-başlı özünü tutub, yağın 
içində “07” sürür. Kəndin milyonerlərindən 
olan Əlisəfa heç adını düz-əməlli yaza bilmir, 
zır bisavadın biridir, vaxt vardı, onun-bunun 
qapısından göy-göyərti yığıb aparıb bazarda 
satırdı. Bir gün eşitdi ki, Əlisəfa həyətdə 
gül parniki salıb, elə onunla da bəxti gül 
vurub. Əlisəfa günbəgün varlanmağa başladı, 
parniklərinin sayı da artdı. Vaxt dolandı, 
zaman gəldi, Əlisəfa güldən qazandığı pulla 
həyətlərində ikimərtəbəli villa ucaltdı, kəndə 
birinci “Mersedes”i gətirdi. Əlisəfa xarici 
maşınla kəndin içindən keçəndə bütün kənd 
camaatı onun maşınının tamaşasına dururdu. 
Daha Əlisəfa tülküdurmazdan belində yaş 
göy-göyərti kisəsi daşıyan Əlisəfa deyildi. 
İndi o, kənd sovetinin sədriylə, bölmə 
rəisiylə, biznesmenlərlə oturub-dururdu. 

povest
107
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
106
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
Vaxtilə qapısından göy-göyərti, tərəvəz 
apardığı adamlara Allahın salamını belə 
verməyi özünə sığışdırmırdı. Evində qulluqçu 
saxlayırdı. Bir arvadla kifayətlənməyib ikinci 
dəfə on səkkiz yaşında gözəl-göyçək bir 
qızla evlənmişdi və kooperativ binalardan 
birində ona üçotaqlı ev almışdı. Əlisəfanın 
evdəki köhnə arvadından üç oğlu vardı. 
Təzə arvad alanda arvadı qorxusundan 
cıqqırını da çıxarmadı. Neyləyə bilərdi? Həm 
də ki, ona nə lazımdı? Əri bütün maddi 
ehtiyaclarını ödəyirdi, özü də padşah xanımı 
kimi yaşayırdı. Sinəsi, boyun-boğazı qır-qızılla 
dolub-daşırdı. 
Çətin dövr idi, kənd uşaqları gözünün 
qabağında qaba, yaşlı kişilərə çevrilmişdilər. 
Onlar çörəkpulu qazanmaq üçün hər işlə 
məşğul olurdular, fəhləlik edir, əkin-biçində 
atalarına kömək edir, bazara meyvə-tərəvəz 
aparıb satırdılar. Yaşları çox az olsa da, 
onlara uşaq demək olmazdı, onların uşaqlığın 
sevincini dadmağa macalı olmadı.
Yay mövsümü yenicə başlamışdı. Rəhim 
məhlədəki iri tut ağacının altında oturub 
fikirli-fikirli siqaret tüstülədirdi. Çiyninə 
qonan əldən diksindi, başını qaldıranda 
dostu Mirzəylə göz-gözə gəldi. Mirzənin 
həm ata tərəfdən, həm də ana tərəfdən 
dolamadan dolamaya Rəhimə qohumluğu 
çatırdı. Valideynləri dayıoğlu-bibiqızı idilər. 
Kölgəsində dincəldikləri bu qədim-qayım tut 
ağacını vaxtilə Mirzənin atası Əhməd kişi 
əkmişdi.
–Nolub, ay brat? Gəmilərin batıb nədi? – 
deyə Mirzə onun böyrünü kəsdirib oturdu.
–Əşi nolacaq? İş yox, güc yox, avara-
sərgərdan gəzib-dolaşmaqdan bezmişəm. 
İndi mənim pul qazanan vaxtımdır, mənim 
taylarım qaz vurub qazan doldurur. Elə bil 
bəxtimi bağlayıb açarını  da dəryaya atıblar, 
– Rəhim dostuna işsizlikdən gileyləndi. 
Mirzə təəccüblə onu süzdü və əlini yüngülcə 
kürəyinə şappıldatdı:
–Baa, alə, mən elə bilirəm sən işləyirsən 
e. Bəs bunu mənə deginən də, ay zalım oğlu. 
Mənə bax, balıqçı Rəfaeli tanıyırsan da.
–Hə, nöş tanımıram?
–Primorskidə onun restoranı var. Bu 
dəqiqə sezon başlayır, ona yaxşı ofisiant 
lazımdır. Yaxşı da pul verir. İşləyə bilərsən?
Mirzə Rəhimi necə həvəsləndirdisə, 
Rəhim əlüstü razılığını verdi. 
–Vəssalam, brat. Sənin işin düzəldi, – 
Mirzə qolunu Rəhimin boynuna saldı, – indi 
bu təzə işivi “yumaq” lazımdır. Bir araq ala 
bilərsən? Qalanı mənlikdir.
Rəhim dedi alaram. Məhlədəki marketdən 
araq, Mirzə isə pomidor, yumurta, çörək, bir 
az da kolbasa götürdü, sonra da dedi ki, evdə 
təkəm, anam bacısıgilə gedib, Allah bilir nə 
vaxt gələcək. Gedək bizdə oturaq, başımızı 
açaq.  
Mirzə elektrik qaynaqçısı idi, yəni  
“svarşik”lik oxumuşdu. Gül kimi sənəti ola-
ola getdi qurşandı qumara, bir gün uddu, 
bir gün uduzdu, o vaxt ayıldı ki, öz ömrünü 
uduzub. Ömrünün sandığında gizlədiyi 
naftalin qoxulu günlər isə daha əvvəlkitək 
təzə-tər deyildi; bu yıpranmış günlər indi nə 
ona lazım idi, nə də özgəsinə.
Mirzə bir arvad aldı, ayağı bəd oldu, 
toydan yığılan pulları elə toydaca uduzdu, 
səhər çörəyi dükandan nisyə götürdü. Sonra 
bədayaq arvadı boşadı. İkimərtəbə evlərinin 
birinci mərtəbəsində  qoca anası qartımış 
qızıyla birgə qalırdı. Bu evi dədəsi Əhməd 
kişi cavanlığında tikmişdi. Həddən ziyadə 
sadəlövhlüyünə görə kənd içində adının 
qarşısına bir ayama da qoşmuşdular – Gic 
Əhməd. Yaxşı başmaq, nəleyin tikərmiş – bir 
sözlə, halal adammış, rəhmətlik.
Onun ən qiymətli yadigarı məhlədə öz 
əliylə əkdiyi tut ağacıydı ki, hər il yay gələndə 
uşaqlar budaqlarından qopmaq bilməzdi; 
qarınları köp verincə şirəli tutdan yeyər, 
aşağıdan boylana-boylana qalan qocaların 
da payını yağardılar. Günün istisi aləmi 
yandıranda dözülməz bürküdən qaçıb ağacın 
sərin kölgəsinə sığınan məhlə cayılları az qala 
hər gün bu ağacı əkənə rəhmət oxuyardılar. 
Belə vaxtlarda Mirzənin üzü gülürdü.
Əhməd kişi bu tut ağacını öz 
övladlarından çox istəyərmiş və deyərmiş ki, 
mən dünyaya elə bu ağacı əkməkdən ötrü 
gəlmişəm.
Mirzə yuxarı mərtəbədə tək qalırdı, evin 
divarlarını lüt qız şəkilləri ilə bəzəmişdi. 
Dədəsi xalçanın üstdən asılmış bu lüt 

povest
109
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
108
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
əndamlara baxıb bığaltı qımışırdı. Gözləriylə 
oğluna  “ay xətəkar!” deyirdi.
Növbənöv bahalı araq şüşələri (əlbəttə, 
bu şüşələrin içi boş idi), müxtəlif fiqurlu 
alışqanlar bu evdə bəs deyincə idi. Onları 
səliqə ilə düzüb kolleksiya yaratmışdı. 
Bekarçılıq canını üzüb əldən salanda şam 
düzəldirdi. Şamın düzəldilmə üsulunu 
hamıdan gizli saxlayırdı. Yanına gələn dost-
tanışı şamsız yola salmazdı. Bu işdən özü də 
ləzzət alırdı.
Mirzə ikinci arvadı alanda üstdəki evə 
yüngülcə əl gəzdirdi. Qonuşuluqdakı toy 
axşamında naxışlığı gəlmişdi; əli gətirmişdi 
bu dəfə. Aşıq da üç min “göy” aparmışdı, 
çöməltmə oturmaqdan qıçları qıc olmuşdu, 
sağ əlini dizinə o qədər çırpmışdı ki, baldırı 
göynəyirdi.
Hay-həşir qoparmışdılar ki, hara 
qaçırsan? – Oynamıram! – deyib sivişmişdi. 
İndi bir qucaq pulu evdə döşəməyə 
töküb çinlədikcə “qurtardım”, deyirdi, 
“oynamiyceyəm day”, deyirdi.
Gecə-gündüz  “ağ at”ın belindən 
düşməyən Ramiz günü bir şüşə arağa iki 
günə evini rəngləyib təhvil verdi. Mirzə 
həyatında ikinci dəfə dəvətnamə vurdurdu. 
Dəvətnaməyə bu sözləri də yazdırdı: 
“Subaylarınızdan görəsiniz!”
Mirzənin yaşı qırxı ötmüşdü, xarakteri və 
yaşadığı həyatın mahiyyəti üz cizgilərində 
öz əksini tapmışdı; üzündəki qırışlar onu 
yaşından xeyli böyük göstərirdi, aldığı qız da 
elə özünə bab idi. Qızın qoca anası ar-həya 
eləmədən sevincindən çırtıq çalıb oynayırdı, 
axır ki, qızının baxtı açılmışdı. Mirzə 
qayınanasını inandırmışdı ki, hər şey yaxşı 
olacaq.
Toy günü qonşu kəndlərdən qumarbazlar 
dəstəsi də axışıb gəldi. İnsafən, şuluqluq-filan 
olmadı. Hərçənd, lotuların dili ilə desək, o 
toyda ki, şuluqluq olmadı, dava düşmədi, 
nə ləzzəti?.. Hansı toyda ki, qarğaşalıq olur, 
kimsə kimisə bıçaqlayır, həmin toyun səsi-
sorağı uzun müddət qulaqlardan çəkilmir. 
Aradan lap iyirmi il keçsə belə, söz düşəndə 
deyirdilər, yadındadır, filankəsin toyunda 
filankəs filankəsi vurdu, o toyda filan 
xanəndə oxuyurdu və s.
Mirzənin birinci toyunda qalmaqal 
düşmüşdü, qumar üstündə “razborka”ya 
çıxan cavanlar bir-birinin üstünə bıçaq 
çəkmişdilər. Ağsaqqalların işə qarışmasından 
sonra qan-qada sovuşmuşdu. İndi o vaxtdan 
on beş il – bir igidin ömrü keçmişdi. Təzə 
bəy köhnə qurd idi. İşin çəmini yaxşı 
bilirdi. Toyqabağı bütün tədarükü-filanı 
özü təkbaşına görmüşdü. Toy qaydasınca 
keçmişdi.
Mirzədən bədgüman olanlar yanıldıqlarına 
sevindilər. Şükür! – dedilər, – adam oldu. 
O, kabab bişirməyi də yaxşı bacarırdı. Bir 
gün balıqçı dostu onu yolda görüb maşınını 
saxladı:
– Alə, səni göydə axtarırdım, yerdə əlimə 
düşmüsən. Bura bax, kababxananı açmışam, 
kababçım yoxdu, nə deyirsən?
Beləcə, Mirzə kababçılığa başladı. 
Kababxananın varlı müştərilərinə qulluq 
edə-edə şirin dili, səliqə-sahmanı, 
mehmannəvazlığı ilə onların rəğbətini 
qazandı. Kef-damaq çəkmək üçün bu xəlvət 
guşəyə çəkilənlər ondan səxavətlərini 
əsirgəmirdilər. Elə yüngülcə “Miri” deyən 
kimi qabaqlarında fas-farağat dururdu. 
Müştərinin damarını tezcənə, çox asanlıqla 
tutmağı bacarırdı.
Di gəl, kababxananın şefi öz dostu olsa 
da, onunla heç yola getmirdi. Neçə dəfə 
gəlib görmüşdü ki, Mirzə lül-atəş tüstüləyən 
manqalın önündə yellənir. Arvadına demişdi 
ki, bu bədbəxt axırda özünü yandıracaq. 
Dəfələrlə Mirzəyə  təpinmişdi:
– Bu zəhrimarı az tök də tuluğuva, ay 
zalım!
–İçməsəm, düz gəlmir, qədeş... – demişdi 
Mirzə.
İçindəki yanğını  “şeytan suyu” ilə 
söndürürdü. Elə bil nəsə qiymətli bir şey 
itirmişdi, axtarırdı və tapmayıb dəli olurdu, 
cumurdu arağa.
Təzəlikcə kəndə xəbər yayılmışdı ki, 
Mirzənin arvadı üz qoyub dədəsi evinə 
və qayıtmayıb. Bu məyusedici xəbər heç 
gedib kəndin o başına çatmamış kəndin bu 
başından daha məşum bir xəbər ox kimi 
sıyrılıb hələ yolda olan əvvəlki xəbəri ötüb 
keçdi. 

povest
109
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
108
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
Mirzə gecə toyaxşamında beş min 
“göy” uduzub və uduzduğu pulu səhər 
çatdıracağını vəd edərək evə gəlib. Elə 
həmin gecə zirzəmidə əlinə keçən kəndiri 
pərdiyə bərkidilmiş yoğun mismara bənd 
edərək özünü asıb. Bu bədbəxt hadisə 
hələ çox sonralar baş verəcəkdi. İndi isə 
Mirzə ilə Rəhim üzbəüz oturub ucuz Bakı 
arağından hortdadır, badımcan turşusu ilə 
“zakuska” edirdilər. Rəhimin dostu hələ 
subaylıq dövrünü yaşayırdı. Rəhimə araq 
içməyi, nərd oynamağı Mirzə öyrətmişdi. 
Arada “sobrazim” eləyib Mirzəgildə başlarını 
açırdılar. 
Bir dəfə yenə tində rastlaşdılar, Rəhim 
Mirzənin qırımından vurmaq havasında 
olduğunu əlüstü hiss elədi. Amma nə 
Mirzədə, nə də Rəhimdə pul vardı. Rəhim 
mağazadan nisyə araq götürməyi boynuna 
çəkdi, Mirzənin bir anda qırışığı açıldı:
– Sağ ol e, oğulsan! Götür gəl, gedək 
bizə, yeməyə bir şey taparıq.
Mirzənin anası Rəhimin qoltuğundakı 
arağı görüb deyinməyə başladı:
– Bu avara səni də öz gününə salacaq. 
Cavan oğlansan, indidən piyaniskalığa 
qurşansan, sənin axırın nolacaq, hə?
Rəhim bilmədi nə desin. Yaxşı ki, Mirzə 
özünü yetirdi:
– Ay arvad, sənin əlindən bu xarabaya bir 
adam gələ bilmir. Get öz işinlə məşğul ol da. 
Pay atonnan!
Arvad başını bulayıb öz otağına çəkildi. 
Mirzə bu həyətdə o qədər dava-qırğın 
salmışdı ki, yazıq arvadın gözü qorxmuşdu. 
Beyni çöndü, vəssalam, gözünə heç nə 
görünmürdü, əlinə keçəni vurub dağıdırdı, 
həyət-bacanı viran qoyurdu. 
Mirzə soyuducunu açanda məlum oldu ki, 
evdə qurban ətindən başqa dişə dəyəsi bir 
şey yoxdur. Rəhim gerilədi:
– Yox e, qurban ətiynən araq içməzlər, 
günahdır. Bəlaya gələrik. 
Mirzə əti soyuducudan çıxarıb kranın 
altına tutdu.
– Qurban olum Allaha! Bir adamın 
toyuğuna kiş demirik ki. Qorxma alə, Allah 
keçər günahımızdan.
Rəhim isə qorxurdu. 
– Bəlkə arağı saxlayaq sabaha? Yeməyə 
də bir şey fikirləşərik, bəlkə pul oldu, toyuq 
alıb qızardarıq, əməlli-başlı oturarıq da, – 
deyə Mirzəni fikrindən döndərmək istədi. 
Mirzə əti tavaya doğraya-doğraya gülür və 
Rəhimin qorxaqlığına lağ edirdi:
– Alə, sən nə ağciyər adamsan? Qorxma, 
pis adama heç nə olmaz.
Arada vaxtıkeçmiş zarafatlarla Rəhimin 
başını qatmaq istəyirdi. Mirzənin  orta 
məktəblə bağlı çoxlu gülməli xatirələri vardı. 
Deyir bir dəfə ədəbiyyat dərsində müəllim 
dərs oxumayan Ağabalanı ayağa qaldırır ki, 
dərsi danışsın. Ağabala da hıqqına-hıqqına 
qalıb. Bu dəmdə Cahan adlı qız qəfil bir 
hava buraxır. Müəllim hələ də hıqqınmaqda 
olan Ağabalaya deyir: “Otur, Cahan sənin 
yerivə cavab verdi”. Mirzə hər dəfə bu boyat 
xatirəni danışanda Rəhim ilk dəfə eşidirmiş 
kimi qəşş edib özündən gedirdi.  
Həmin gecə qurbanlıq ətlə araq içdilər. 
Gecənin hansı vədəsiydi, bilmədi, qəfil 
sancı onu elə bil yatağından qaldırıb yerə 
çırpdı, mədəsi doğranırdı. Alnına soyuq tər 
gəldi, özünü tualetə güclə çatdırdı, şəhadət 
barmağını boğazına saldı ki, qaytarsın. Nə 
qədər öyüdüsə, qusa da bilmədi, ağrıdan 
qıvrılırdı, sancı israrla həmlə edirdi. Səsə 
anası oyandı:
– Nolub, ay bala? Bayaq evə gələndə də 
heç özündə-sözündə deyildin.
– Ölürəm, tez mənə bir ağrıkəsici dərman 
tap, – deyə bildi. Özünü yatağa güclə 
yetirdi. Anası, – “bəlkə zəhərlənmisən, 
skorı çağırım?” – deyə təşvişə düşdü. 
Qorxusundan anasına deyə bilmirdi ki, 
qurban ətiylə araq içmişəm. Arvad namazını 
bir gün də keçirmirdi, Rəhim evə içkili 
gələndə ona itin sözünü deyirdi. “Min 
dəfə demişəm, bu evə içki içib gəlmə, ağzı 
dualı adamam, məni günaha batırırsan, 
ay igidölmüş!” Rəhimin atası da yaxşı 
vuran idi, amma mədəsindən əməliyyat 
olunandan sonra həkim ona demişdi ki, 
içsən, öləcəksən. Ona görə də içkinin daşını 
birkərəmlik atmışdı. Son vaxtlar namaz 
qılmağa başlamışdı. Amma Rəhim uşaq 
olanda atası hər gecə evə sərxoş gəlirdi və 
anasını basıb xub deyincə döyürdü. Ona 

povest
111
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
110
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
görə də Rəhim içəndə anasının köhnə yarası 
təzələnirdi, deyirdi cavanlıqda atan günümü 
qara elədi, indi də sən başlamısan. Rəhim 
ana bətnindəki uşaq kimi ayaqlarını qarnına 
yığıb qıvrılırdı. Təcili yardım çağırılmasına 
razılıq vermədi. Anasının ağlına gəldi ki, 
ona marqanis suyu içirsin. Bir litrlik bankada 
marqanis suyunu zorla boğazına tökə bildi. 
Bundan sonra Rəhim axır ki, yediklərini 
qaytardı. O vaxtdan bir daha qurban ətiylə 
araq içməyəcəyinə and içdi. 
Rəhim Rəfaelin “Primorski”dəki 
kababxanasında işləməyə başlamışdı. 
Əlisəfanın da bu kababxanaya tez-tez güzarı 
düşürdü, hər dəfə də başqa bir qızla gəlirdi. 
Hamısı da say-seçmə qızlar idi. Əlisəfa 
onlara yaxşı pul buraxırdı. Onlar açıqlıqda 
oturmurdular, Rəfael onlar üçün ayrıca 
kabinet saxlayırdı. Yaxşıca yeyib-içirdilər, 
hesabı istəyəndə Əlisəfa hər dəfə Rəhimin 
cibinə əlavə pul basırdı. Bir dəfə yaxşıca 
yeyib-içəndən sonra əlini köpmüş qarnına 
çəkib gərnəşdi və dedi:
– O bir söz var e, deyirlər ki, ac ol, kişi ol. 
Alə, acdan kişi olar? İki əl bir başı dolandıra 
bilmirsə, onun kişiliyindən nə olacaq? Pul 
qazana bilməyən kişidən kişi çıxmaz. Bunu 
yaduvuzda saxlıyun! 
O vaxtdan xeyli vaxt keçsə də Rəhim bu 
sözləri heç cür unuda bilmirdi, Əlisəfanın 
sözlərinə haqq verirdi. İnsafnan danışsaq, 
Əlisəfa tənbəl adam deyildi, uşaqlıdan çörək 
qazanmağa başlamışdı, sübh tezdən hamı 
isti yerində yatanda Əlisəfa qapılardan 
tərəvəz yığıb arabayla bazara aparırdı, 
bəzən də yaş kisələri belində daşıyırdı. 
Rəhim düşünürdü ki, Əlisəfanın bahalı 
maşında gəzməyə, villada yaşamağa, evində 
qulluqçu saxlamağa, həyatın zövq-səfasını 
çəkməyə haqqı var. Deyirdilər Əlisəfanın 
naxışlığı var, hansı işə əl atırsa, bəxt üzünə 
gülür. Rəhim də xəyalən özünü Əlisəfanın 
yerində görürdü, onun kimi bahalı maşın 
sürür, evində qulluqçu saxlayırdı. Bəzən də 
bu xam xəyallardan yorulur, düşünürdü ki, 
heç vaxt Əlisəfa kimi varlana bilməyəcək. 
Doğru deyirlər, adamın gərək bəxti olsun. 
Hoppanıb-düşməklə deyil.
Rəhim Rəfaelin kababxanasında təkcə 
ofisiantlıq etmirdi, gecədən xeyli keçmiş 
müştərilər çəkilib gedəndən sonra cəmi bir-iki 
saat yata bilirdi. Sübhün gözü açılar-açılmaz 
qalxıb əlində dırmıx kababxananın ərazisini 
təmizləməli, stol-stulları qaydaya salmalı idi. 
Ətraf siqaret kötükləriylə, sür-sümüklə, kirli 
salfetkalarla, boş butulkalarla dolu olurdu. 
Səhər 7-ə qədər hər tərəf tərtəmiz olmalı idi. 
Rəfael sübh obaşdan qalxıb obyekti gəzirdi. 
Gözünə bircə siqaret kötüyü dəysəydi, 
dərhal Rəhimi işdən qova bilərdi. Çox əzazil 
adam idi. Arvadı da onun qorxusundan tük 
salırdı. Heç kəs sözünün qabağına söz deyə 
bilməzdi. “Volqa”sının yük yerində qoşalülə 
saxlayırdı, kiminlə sözü çəp düşürdüsə, 
cumurdu maşına. Vuran əli də var idi, çox 
qüvvətli adam idi. Zalım oğlunun Tanrıyamı, 
şeytanamı qulluq etdiyi bəlli deyildi. Bir dəfə 
oğlu Sahib maşını ondan icazəsiz qaçırmışdı, 
Rəfael hirsindən dodaqlarını gəmirə-gəmirə 
kababxananın həndəvərində dolaşırdı. Mirzə 
Rəhimin qulağına pıçıldadı ki, Sahib bunun 
əlindən sağ çıxmayacaq, görərsən. Heyvan 
kimidi, vuranda baxmır oğludu, ya kimdi. 
Vurub xosunvay edəcək. 
Gün günortadan əyilən vaxtı müştərilər 
çoxalmağa başladı. Rəfael gözə dəymirdi, 
çox güman ki, içəri otaqlardan birində 
yatmışdı. Uzaqdan Rəfaelin maşını göründü, 
təpəliyi aşıb dəniz yoluna düşən maşın yavaş-
yavaş yaxınlaşırdı. Maşın kababxananın arxa 
tərəfində dayandı. Rəfael maşını həmişə bu 
yerdə saxlayırdı. Sahib maşından düşəndə 
Rəfaelin səsi ildırım kimi çaxdı:
– Bura gəl ə, küçük! 
Sahib atasının xasiyyətinə bələd idi, bilirdi 
ki, onu möhkəm vuracaq, bununla belə 
qorxmadan gəlib düz atasının qarşısında 
dayandı. Rəhim şillənin nə vaxt açıldığını 
görməyə macal tapmadı, gözünü qırpınca 
Sahibi tirtap yerə sərilmiş vəziyyətdə 
gördü. Söyüş Rəfaelin ağzından horra 
kimi tökülürdü. Sahibin ürəyi getmişdi, 
heç qımıldanmırdı. Nə Mirzə, nə də 
Rəhim Rəfaelin qorxusundan yaxına gedə 
bilmirdilər. Rəfael soyuqqanlılığını itirmədən 
Mirzəyə tərəf çönüb dedi:
– Ə, ordan bir vedrə soyuq su gətir, əndər 
bu oğraşın üstünə.

povest
111
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
110
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
Mirzə cəld çuqun vedrəni krandan soyuq 
suyla doldurub gətirdi. Elə gətirdiyi kimi də 
tələm-tələsik Sahibin üstünə əndərdi. Sahib 
ehmalca başını tərpətdi. Mirzə canıyananlıqla 
dedi:
– Ölməyib, diridi.
Rəfael tövrünü pozmadan soruşdu:
– Sən elə bilmişdin ölüb? 
Mirzənin özü də Rəfaeldən ehtiyat edirdi
bir də gördün, beyni çöndü, Mirzəni də 
vurub xosunvay elədi. Ona görə onunla 
ehtiyatla dolanırdı. Rəfael sözü elə soruşdu 
ki, Mirzə hesabını götürdü:
– Yooox, əşi zarafat eləyirəm də, – deyə 
sözü fırlatdı.
– Alə, onun genə mənim şilləmə dözümü 
var, o şillədən sənə dəysəydi yox e, əlim 
qalxmamış şalvarıvı batırardın. Davay, vızqırt 
get kababuvi bişir, yandırsan, daluva ağac 
soxacam. 
Rəhim Rəfaellə məsafə saxlayırdı, bilirdi 
ki, ağzı pərtövdu, işçidən narazı qalanda 
söyüb-batırır, dalına da bir karlı təpik 
qoyub işdən qovur. Bu adam öz işçiləriylə 
təhqiramiz formada rəftar edirdi, onun 
təbiətində barbarlıq vardı, çox qəddar 
adam idi. Amma yüksək vəzifəli, imkanlı 
müştərilərin qarşısında sifəti yüz səksən 
dərəcə dönürdü, belə vaxtlarda onu 
tanımayan adam deyərdi ki, bu kişi nə gözəl 
insandır! Rəhimi heyrət bürüyürdü, insan bir 
anın içində necə dəyişilə bilərmiş! Burdakı 
ab-hava Rəhimin heç xoşuna gəlmirdi, 
yediyi yemək də canına sinmirdi. Rəhimin öz 
halal zəhmətiylə qazandığı pulu Rəfael ona 
minnətlə verirdi. Bilirdi ki, bir gün zəhərini 
onun da üstünə tökəcək. O isə havayı gülləyə 
qabırğa vermək istəmirdi.
Bir gün dan yeri ağarmamış səssizcə 
yerindən qalxdı, əynini geyinib çölə çıxdı, 
it duyuq düşüb qumların kəhrəba ağuşunda 
qaraltı kimi görünən damından çölə çıxsa 
da, sonradan onu tanıyıb quyruğunu buladı 
və tənbəl-tənbəl əsnədi. Duzlu sudan gövdəsi 
aşınmış və sahildə böyrü üstə qalmış gəminin 
iri, nəhəng silueti və sükutu adamı vahiməyə 
salırdı. Sallaqxana damının qabağında 
asılmış qoyun dərisi lap diri adama oxşayırdı. 
Gözü yaxşı seçməyən elə bilərdi orda kimsə 
dayanıb. Uzun illər bu gəminin tamhüquqlu 
sakinləri olmuş siçovullar da onu çoxdan 
tərk etmişdilər. Xiffət və heç kimə, heç 
nəyə gərək olmamaq hissi onun içini də 
büsbütün çürütmüşdü. Bu gəmi okeanlar 
üçün, uzaqda göz vuran mayak üçün, lap 
elə zirzəmisində vurnuxan siçovullar üçün də 
möhkəm darıxırdı. İt hürsəydi, işlər korlana 
bilərdi. Rəfael yuxuda olsa da, qulağı darı 
dəlirdi, bircə səsə yuxudan dik atılırdı, zalım 
oğlu çox sərvaxt adam idi. Rəhim qumluq 
təpənin üstünə çıxıb ordan ipliyi qırılmış kimi 
üzüaşağı yelləndi, bir daha arxaya baxmadı...    

əlyazmalar oxunur
113
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
112
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
XX əsrin ən maraqlı nasirlərindən 
biri və bir çox qələm sahiblərimiz 
kimi repressiya qurbanı olan Seyid 
Hüseynin faciəli həyatı da, sonluğu 
da ədəbiyyatsevərlərə bəllidir. Onun 
yaradıcılıq nümunələri – hekayələri 
müstəqillik dövrü oxucularına dəfələrlə 
təqdim olunub. Lakin arxivlərimizdə 
hələ də bu çoxşaxəli yaradıcılığa malik 
olan qələm sahibinin dərc edilməmiş 
sənət nümunələri vardır: Təqdimatında 
və şərhində, tərcüməsində dərc olunan 
əsərlər də daxil olmaqla...
Onlardan birini – Viktorin Orinin 
“Diş ağrısı, yaxud zavallı Matoren”i 
Seyid Hüseynin düzəlişləri ilə 
(tərcüməçi Təkəzadə Səid) sizə təqdim 
edirik.  Onu da qeyd edək ki, 1912-
ci ildə əski əlifba ilə dərc edilmiş 
əsəri əski əlifbadan Könül Nəhmətova 
transfoneliterasiya etdi.
Viktorin Ori
DİŞ AĞRISI, 
YAXUD ZAVALLI MATOREN
ETİZAD
İ
ş bu gözəl hekayənin caiz əhəmiyyət 
olan məzmunu və nətayecindən bizim 
Qafqaz türkləri də məhrum olmayıb 
ondan məəssəfiz olmaq üçün əsl şivəsini 
dəyişib kəndi şivəmizə salmaqdan möhtərəm 
mütərcim cənablarından üzr istiyoruz.
                                                                                           
Seyid Hüseyn
Matoren işlərinin kəsrətindən axşam 
təmamı üçün evinə gecikmiş, iştəhası da 
nəhayət, dərəcədə qələbə etmiş idi. Təəccüb 
etməyiniz, çünki bu zavallı adam gün 
çıxandan qüruba qədər meşədə qış üçün 
kəsib doğradığı odunları məhəl məxsusinə 
səliqə ilə yerləşdirməklə vəqtini keçirdi. 
Mədəsinin fövqəladə qüvvətli olduğu hər 
gecə dəxi məlum idi.
Özü evdə olmayan zaman Jaqlin adlı 
övrəti evinin təzbinatını tənzim və hər tərəfi 
silib-süpürdükdən sonra şorbasını da bişirmiş 
idi.
Jaqlin həm iş görər, həm də qonşuları ilə 
çənə yarışdırmaqdan – yəni danışmaqdan 
geri qalmazdı.
Heyfa ki, biçarə övrətciyəz yanşaqlığın bir 
parə şayan təəssüf olan halətini bilmiyordu.
Jaqlinin himmət və səyi ilə nəfis şorbası 
süfrə üzərinə qonuldu. Buxarı, iyi otağın içini 
doldurmağa başladı. 
Sahibi Maturan bir az yorğunluğunu 
aldıqdan sonra süfrəyə üzbəüz oturdular. 
Şorbadan çıxan lətif qoxu Matorenin 
məşaminə vasil olduqca məmnuniyyəti, 
iştahası bir qat daha artırdı. 
Ah! Böylə təamı kim arzu etməz?!
Jaqlin işvəbazilə bir tövr ilə zövcünün 
çuğuru şorba ilə ləbaləb doldurdu.
Maturan şiddəti cəvədən ruzi-buzi 
görmədən insanlar kibi bir tələsiklik ilə qaşığı 
isti şorbaya batırıb və bilafasilə içirdi.
***
Eyvah! Birdən-birə “Ay!”, “Ay!” deyə 
çığırmağa başlayınca Jaqlin heyrətə düçar 
olaraq əlində tutmaqda olan şorba kasasının 
qapağını birdən-birə buraxmasıyla kasa 
parçalanıb masanın üzərinə yayıldı.
– Nə var, nə oldu sənə? – dedi.
Matoren səsinin gərçi çıxdığı qədər 
çığıraraq ayaqlarını yerə peydərpey vura-
vura:

əlyazmalar oxunur
113
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
112
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
– Ah, dişim! Ah! Ah! – deyirdi.
– Dişinə nə oldu?
– Ah!.. Dişim!.. Dişim!..
Maturan ağzından bir çaqıl daşı çıxarıb 
kamal qəzəblə arvadına göstərərk:
– Şorbanın içində bu daşın nə işi var?
Bəli, zavallı adamcığaz çox haqlı idi. 
Ağrının şiddətindən bu şikayətli cümləni 
təkrar ediyordu.
Həqiqətdə bu, Jaqlinin diqqətsizliyindən 
idi. Əgər qonşusu Jətərut ilə boşboğazlıq 
edərək vəqtini keçirməyib düyünü layiqlə 
təmizləmiş olsaydı, biltəbii şorbanın içində 
daş filan bulunmaz; əri də bu hərəkətə düçar 
olmazdı! 
Jaqlin qəbahətini və haqsızlığını anladı. 
Özünü təmizliyə və ərini təlliyə və təskinə 
cürət etdisə də, biçarə Maturan zövcəsinin 
böylə nümayişlərinə əsla əhəmiyyət 
verməyirdi. 
Nəhayət, çətinliklə bir səndəlyəyə oturdu. 
Başını iki əllərinin içinə alıb, həzin-həzin 
zarımağa başladı:
– Ah! Ah! Ah! Getdikcə dişimin ağrısı 
artır!.. Avam arasında tütün çəkmək diş 
ağrısını sakitləşdirir deyə iddia olunduğundan 
Jaqlin də kişisinə dedi:
– Ah, zavallı qocacığım! Çubuğunu 
doldurub versəm, çəkərmisən?
– Ver görüm!
Maturan çubuğu alıb artıq qəzəb ilə 
çəkməyə başladı. Çubuğundan çıxan kəsif 
dumanlar dişinin ortasında qaldı. Vahiqa ki 
tütün təsir etmiş olmadığından yüzü-gözü 
getdikcə şişirdi. Aliəltualuali:
– Ay! Ay! Ay! Şimdi də bütün çənəm 
sızlıyor! Aman? ya rəbbi, ölürəm! Yüzüm 
büsbütün şiçir! – diyordu.
Fəqir Maturanın bu halına gülməyiniz! 
Zira diş ağrısı ağrıların ən şiddətlisidir.
Həqiqətən də zavallı adamcığaz şayani-
mərhəmət bir halda idi. Jaqlin ərinin bu 
fəlakətli halını gördükcə diqqətsizliyindən 
peşimançılıq çəkirdi. Ərinin yüzünü sarımaq 
üçün güllü dəsmallarından ən sevdiyini, ən 
gözəlini seçib gətirdi. Gözəlcə qatladıqdan 
sonra Maturanın yüzünə sarıyıb dəsmalın hər 
iki ucunu da zərifanə dügümlədi. 
Jaqlin bu vəzifəsini ifa etdikdən sonra 
qayət müşfiqanə dedi:
– Qocacığım! İstərsən ağzına bir az araq 
alıb qarqara et. Jəmtərutən dişi ağrıdıqca 
araq qullanıyor, təsirini də görürmüş. Haydı, 
qocacığım, bir dəfə təcrübə edəlim! 
Maturana göstərilən əlacların heç biri 
faydabəxş olmayırdı. 
İlk bir şüşəni bu surıtlə israf etdiyi üçün 
ciddətən öz özünü məzəmmətliyordu. Çünki 
artıq dərəcədə qənaətkar idi. 
Maturan bu təcrübənin faydasını gördü. 
Daha doğrusu, bu şüşə arağın təsirindən 
sərməst olduğundan dişinin ağrısını qabaqkı 
qədər hiss etməyirdi.
Jaqlin tədbirinin səmərəbəxş olduğunu 
görüncə məğrur və məsrur olmağa başladı. 
Fəqət çox keçmədən məsruriyyəti küdurətə 
mübəddəl oldu. Çünki bir yarım saat sonra 
Maturanın ağrısı təzədən başlamasından 
şikayətamiz cümlələr ilə deyinməyə başladı. 
Jaqlin xatirinə bir tədbir gəlməsilə həman 
saat bir qab soyuq su çəkib gətirdi. 
Guya soyuq suyun diş ağrısına çox nəfi 
olduğunu birindən eşitmiş idi.
Daima itaətdə olub söylənilən şeyi icra 
etməyə tərəddüd etməyən zavallı Maturan 
zövcəsinin əmri ilə yenə başını su qabının 
içinə saldı. Başını suya salar-salmaz can 
xaraşanə bir səda ilə:
– Ah!... Aman, aman!.. Qızarmış şişdən 
daha bədtər imiş!.. Ay, dişim!... Ay, ay, ay!.. 
– deyə vaveylaya başladı. 
Jaqlin bu tədbirin axırıncı təsirindən 
bir çarə olacağı ümidində idisə də, əksini 
görəndə pək mütəəssir olub qəmli-qəmli dedi 
ki:
– Ah zavallı qocacığım! Bu da mı fayda 
etmədi?!..
Jaqlinin bu sözü cavabsız qaldı. Bir 
müddət fikirləşdi. Xatirinə bir şey gəldi. 
Birdən-birə yerindən sıçrayıb:
– Artıq bu səfər tapdım.  Mətafən istidən 
həz edəcəksən, bundan əminəm, – deyərək 
otaqdan çıxıb qaib oldu.
Beş-on dəqiqədən sonra qayıtdı. Maturanı 
alıb qayət isti etdiyi bir ocağın yanına 
götürərək dedi ki:
– Yüzünü oda tut, qocacığım!.. Bax, 
istidən nə qədər xoşdil olursan!...

əlyazmalar oxunur
115
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
114
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
Maturan getdikcə itaətini artırır idi. 
Qabaqkı məndili təkrar yüzünə sarıyıb əvvəlki 
qəm qüssəli halını göstərməyə başladı!
Yüzü əlləri içində olduğu halda zarıya-
zarıya ocağın başına gəldi. Övrətinin 
qoyduğu bir iskəmləyə oturdu. Yüzünü oda 
tutmağa başladı. 
Jaqlin isə bir tərəfdən odunları bir-birinin 
üzərinə yığıb ocağın hərarətini artırmağa 
çalışırdı. Həraraətin şiddətindən Maturanın 
qulaqları qırmızı alma kibi qızardı. 
Zövcəsinin bu tövsiyəsindən cüzi olsun 
bir sakitlik görə bilməyib, bilaəks ağrısından 
fəryad və fəğanını asimana çıxarmağa 
başladı. 
Jaqlinin çarəsi hər bir yerdən kəsilib dedi 
ki:
– Qocacığım!... Görürsən, heç şey fayda 
etməyir!... Artıq bu dişini çıxarmaqdan başqa 
çarəsi qalmadı.
Fəqət zövcəsinin bu fikrindən Maturanın 
çox da xoşuna gəlmədiyi yüzünü bürüşdürüb 
çiyinlərin silkələməsilə məlum olurdu. 
Jaqlin sözünü təkrar edərək dedi kİ:
– Gedib qonşumuz müsyo Şiqonu tapıb 
dişini çıxartmasını söylərsək olmazmı?...
Zavallı Maturan xərifləmiş adamlar kibi 
hər şeyi tərs anlayırdı. Gözlərini bərəldib dedi 
ki:
– Dişlərimimi dedin?..
– Xeyr, a canım, yalnız ağrıyan dişini 
deyirəm.
Fəqət Matoren zövcəsi Jaqlinin göstərdiyi 
hər əlac zərrə qədər faydabəxş olmadığından 
əlavə bir sübutun əzabı ziyadə oluyordu. 
Artıq bu səfərki əxtardan Matoren dişinin 
ağrısını övrətindən çıxarmaq üçün nəzərinə 
təsadüf edən yanmış bir odun parçasını 
yaxalayıb onu zərb etməyə iqdam etdi. Jaqlin 
isə bu nagahan zərbdən qurtarmaq üçün 
cəmi qüvvət və iqtidarilə qabağına gələn 
iskəmlə, masa, odun kibi maneələri vurub 
yıxaraq qaçmağa başladı.
Matoren zövcəsini bu surətlə zərb və 
təhdid etdiyi üçün olmalıdır ki, dişinin ağrısını 
mümkün mərtəbə unutmuş hiddət və şiddəti 
dəxi sakit olmuşdu.
Bununla belə bir azdan sonra yenə ağrısı 
getdikcə artmaqdan biçarə adam bəlkə ağrısı 
bir az sakit olur zənnilə yatmağa qərar verdi.
Jaqlin qərəzsiz, səbəbsiz vüqu bulan 
hiddət və təcavüzün nədən ötrü olduğunu 
anlamaq üçün ərini istintaq etmək istədi. 
Amma cəsarət etmədi.
Məhasil, bir dərəcəyə qədər özünü 
toplayıb yavaş-yavaş zövcünün yanına 
yaxınlaşdı. Kömək etmək qəsdilə bir qoluna 
girərək zövcünün uzanmasına yardım etdi. 
Yorğan, döşək, yastıq və bunlara oxşar 
əlinə hər nə keçdisə, zavallı Maturanın 
üzərinə yığdı. 
Maturan əvvəl sağ tərəfə – yəni dişinin 
ağrıdığı tərəfə yatdı.  Bir çığırtı qopardı:
– Ay!.. Ay!.. Bu tərəfi üstə yatmaq qabil 
deyil! – deyərək sol tərəfə döndü.
– Ay!.. Ay!.. Daha bədtər imiş!...
Hasili, zavallı Maturan hər hansı tərəfi 
üstə yatdısa, mümkün deyil, sakit və rahatlıq 
bulmadı.
Bu qədər ağırlıq salan əşyanın altında 
dəxi hərarətlə zənn olunan ağrı bilaəks 
artmağa başlayınca ruhuna verilən ağırlıq 
zəhmətindən üstündəki əl və ayaqlrı ilə 
itələyib dağıtdıqdan sonra yatağından durdu.
Rəxtxabının baş tərəfində bulunan 
pambıq ipindən toxunmuş papağı gözlərinə 
qədər endirib özünü küçə qapısından bayıra 
atdı. Qonşusu diş həkimi müsyö Şiqonun 
sakin olan evinin qapısını bir neçə dəfə 
bərkdən döyməyə başladı. İçəridən kəmal 
hiddətlə:
– Kimdir o?.. – deyə bir səs eşidildi
– Bənəm, qonşu Şiqo!.. Bən... Maturan... 
Ah, qonşunuz... Biçarə Matoren..
– Qapı açıldı. Müsyo Şiqo cənabları 
əynində gecəlik libası olduğu halda göründü.
– Buyurunuz, dostum! – deyərək qayət 
mültəfitanə qəbul etdi. , – Böylə gec vəqtdə 
təşrif gətirmələrin səbəbi nədir?
– Ah müsya Şiqo... Xahiş edirəm 
bağışlayınız. 
Matoren başına qoyduğu papağı çıxarıb 
küdurətli bir hal ilə yüzünü əli ilə göstərərk 
dedi ki:
– Ah müsyo Şiqo! Bəni bu vəqt buraya 
gıtirməyə məcbvur edən dişimin bərk 
ağrısıdır. Ah müsyo Şiqo, biləsiniz nə dərəcə 
zəhmət çəkmədəyim... Dünyanın ən bədbəxt 

əlyazmalar oxunur
115
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
114
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
insanı imişəm!..
– Vah, biçarə dostum!.. Həqiqətən, 
təəssüf etdim. Bir az burada oturunuz da 
dişinizə baxayım. 
Matoren göstərilən iskəmlədə oturdu. 
Müsyo Şiqo layiqlə baxdıqdan sonra dedi 
ki:
– Anladım, anladım, dibdəki o 
çürümüş diş... Hətta bir tərəfi də balaca 
sınıb!... Vah!... Vah!.. Zavallı dostum! 
Neyçün çürümüş bir dişi indiyə qədər 
çıxartmamışsınız? Sağlam dişlərə də sirayət 
edər. Durunuz... Durunuz... Bunu bu saət bir 
əl çabukluğuyla çıxarıb atım.
– Bəli, bəli.. Müsyo Şiqo, məlun dişi 
çıxarınız da, bəni bu bəladan qurtarınız.
Müsyo Şiqo əməliyyat məhəlinə getdi. 
Alətləri içində bulunan bir çəkməcə açıb 
qarışdırmağa başladı. Maturan dəmir 
alətlərdən çıxan səsləri eşitdikcə, mümkün 
deyil, yerində otura biməyirdi. Göz ucuyla 
müsyo Şiqonun hərəkətinə baxırdı. 
Nəhayət dərəcədə xof buna qalib gəlib 
büsbütün mətanət və cəsarətini itirdi. 
Qorxusundan bütün əzası ölümə məhkum 
olmuş canilər kibi titrəyirdi.
Əlbəttə, bədbəxt Matorenə gülməzsiniz! 
Bu zavallının dişi müsyo Şiqonun o dəhşətli 
alətlərindən biriylə çıxarılacaqdır. Müsyo Şiqo 
axtardığı aləti tapdı. Rəhimanə və nazikanə 
bir tövr ilə Matorenin yanına gəldi. Sol 
əlində bulunan aləti göstərməmək üçün əlini 
arxasına qoydu. Matoren bu işi duymaqla 
qorxusundan tir-tir əsməyə başladı. Özünü 
zəbt edə bilmədiyindən rəğbət cəlb edən bir 
səs ilə böylə fəryad edib istəyirdi.
– 
Mərhəmət!.. Mərhəmət!.. Müsyo 
Şiqo!..
– Mərhəmətmi?.. Fəqət bən mərhəmət 
etdiyimdən sizi ac və yuxusuz qoyan bu 
ağrlıdan qurtaracağam... Şükr etsəniz!..
– Müsyo Şiqo! Xahiş edirəm bihudə 
zəhmət çəkməyiniz, çünki...
– Təşəkkür edirəm, heç bir şüşəm 
qalmadı...
– Buraxınız ge... di..im..
– Ah!.. Haydı baxalım... Qomşucuğum... 
Cəsarət!...  Sizin  bu halınızı beş yaşındakı 
uşaq belə etməz. Düşündüyünüz qədər 
zəhmət verməz... Sizi xatircəm edirəm ki, 
əsla sızıltı, ağrı verməksizin çıxardacağam. 
Heç sizə əziyyət etməsini istərəmmi?
– Ah!... Gerçəkmi, müsyo Şiqo... Ux... 
Haydı, müsyo, tez olunuz!...
Müsyo Şiqo intixab etdiyi aləti alıb 
Maturenin ağzına soxdu. Dişi sıxışdırdı. 
Lakin Maturen dişçinin aləti tutduğu sağ əlini 
tutmuş olduğundan çıxara bilmədi.
– Rahət durunuz, dostum! ... Böylə 
çocuqluq etdikcə sizi o məlun dişdən necə 
xilas edə bilərəm?!.. 
Zavallı adam buyruğa görə yenə yerinə 
oturdu. Müsyo Şiqo təkrar çəkdi. Zavallı 
Maturen iskəmləsini bir tərəfə itələyib çox 
dəhşətli bir surətdə çığırmağa başladı. Çünki 
müsyo Şiqo bu dəfə dişi gözəlcə yaxalamış 
idi. Daima çəkir, çəkdikcə biçarənin dişi 
qıcırdayırdı. 
Əməliyyat layiqcə pəzir olmaq üzərə 
ikən Maturen birinfərib ilə dişini gəlişindən 
qurtarıb canının acısından hörmət və 
tərbiyəni unudub qəliz bir surətlə hayqırıb 
dedi ki:
– Ah! Vay!.. Vay!.. Vay!.. Sızıltısız, ağrısız, 
zəhmətsiz dediyiniz bu idimi? Çox yaxşı, bu 
da böylə keçsin.
– O... Haqsızlıq edirsiz, müsyo Matoren!.. 
Təqsir sizdədir, zira rahət dursaydınız!... 
Müsyo Şiqo Matorenin çiyinlərini tutub 
təkrar əlindəki aləti üçüncü dəfə olaraq 
Maturenin ağzına soxdu. 
– Ah... Anlıyorum... Anlıyorum!...
– Başqa cür necə qabil ola bilər, dostum?
– Eyvah!... Qorxumdan, ağrımdan indi 
qəşş edəcəyəm...
– Cəsarət... Cəsarət...
Müsyo Şiqo dişi bağladı. Birdən birə 
çəkməsilə biçarə Matoren iskəmləsilə 
bərabər dalı üstə yuvarlandı. 
Müsyo Şiqo çıxartdığı dişi Maturenə 
göstərdi. 
Matoren ağzı qan ilə dolu olduğu halda 
kəkələyərək:
– Bu.. ha?.. Gerçəkmi?.. Əcəba 
inanayımmı, müsyo Şiqo? – dedi.
– İştə görürsünüz!... 
– Ah, məlun, ah!... Bana nə qədər 
zəhmət verirdi. Aman, müsyo Şiqo, bunu 

117
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
116
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
əlyazmalar oxunur
117
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
116
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
veriniz aparıb arvadıma göstərim. 
– Alınız, dostum!
– Təşəkkür edirəm, müsyo Şiqo! Bəni bu 
müsibətdən qurtardınız, diriltdiniz.
– Təşəkkürə məhəl yox, əzizim. Vəzifəmi 
icra etdim. 
Matoren ağzını, yüzünü yuduqdan sonra 
tərəddüd ilə dedi ki:
– Bağışlayınız, müsyo Şiqo! əcəba, ücrə..
ət.. o.. la..
– Anladım... Anladım... Əzizim... 
Yorulmayınız... İki abbası verəcəksiniz!..
– İki abbası? Amma pək çox!
– O... Müsyo Matoren çənəboğazlıqmı 
edəcəksiniz, eyib deyil?
– Lakin bir kəlbətini ağzıma soxub 
çıxarmaq üçün bu qədər ücrət istəmək 
insafsızlıqdır!...
– Artıq söz lazım deyil, iki abbası 
zənn etdiyiniz qədər çox deyildir. Lakin 
sənəddaşlarımın bir çoxu bir diş çəkmək 
üçün bir manatdan əksik almazlar. Ancaq 
bən qomşuluq haqqını gözləməyə görə 
bundan artıq istəməyirəm.
Matoren dəxi dişinin ağrısını büsbütün 
unutduğundan dişçinin tələb etdiyi haqqını 
verməyi özünə rəva bilməyirdi. Bir az fikir 
etdikdən sonra dedi ki:
– Müsyo!.. Altı şahı versəm, necədir, 
olmazmı?
Müsyio Şiqo qayət ciddi və amiranə bir 
surətdə dedi ki:
– İki abbası dedim, bundan əksik olmaz.
Matoren içəridən bir ah çəkib yüzünü-
gözünü bürüşdürərək güc hal ilə əlini cibinə 
saldı. Çıxartdığı iki abbasını müsyo Şiqonun 
əlinə bir-bir saymağa məcbur oldu. 
Müsyo Şiqo isə yüzünü yan tərəfə 
çevirərək kəmal əzəmət və qürur ilə pulları 
alırdı.
İki abbası olub-olmadığından xatircəm 
olmaq üçün Matoren gedəndən sonra pulları 
təkrar saymağa başladı.
***
Matoren dişini çıxartmaq üçün qomşusu 
müsyo Şiqonun evinə getdiyi əsnada övrəti 
Jaqlin digər bir təam hazırlamış idi.
Biçarə zövcəsi Matorenin halından bir 
dərs ibrət götürmüş olduğundan bu dəfə 
bişirdiyi təama bütün fikir və diqqətini sərf 
etmişdi. Onun üçün bu səfərki şorbası qayət 
nəfis bişirilmişdi.
Matoren dişinin ağrısından qarnını 
layiqiylə doyuzdurmamış idi. Dişçidən 
qayıtdıqdan sonra o, əlindən taqətini alan 
dişindəki ağrıdan əsər qalmadığı cəhətlə 
əvvəlki iştahası qayıdıb övrətinin bişirdiyi 
şorbanı ləzzətlə tənavül etməyə başladı. 
Əsnayi təmamda qaşığı ağzına aparanda 
qabaqkı vaqeəni işarə etmək üçün zövcəsinə 
qayət mənidar bir nəzər etdikcə biçarə Jaqlin 
utandığından qızarırdı.
İCMAL
Bu hekayəcikdən üç mühüm keyfiyyət 
istinad olunur!
1. İnsan cəmi işlərində ağılla, mətəəssər 
ilə hərəkət etməlidir. Çünki ən ufaq, ən 
əhəmiyyətsiz bir səhv böyük bir bədbəxtlik 
nəticə verər.
2. Çürüyüb də tədavisi, doldurulması 
mümkün olmayan dişləri vəqtindən qabaq 
çıxartmalı və yeməkdən sonra dişləri 
təmizləməli.
3. Hər nə surətdə olursa-olsun, tədavinizə 
himmət göstəırən ətibbanın, xidmətinizlə 
məkəllüf olanların haqlarını artıqlıq ilə 
verməkdə əsla tərəddüd etməməlidir.

ədəbiyyatşünasın otağı
117
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
116
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
117
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
116
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
Sufilikdən
 
bir az....
“Mən  özüm yoxam, məndə olan da 
haqdır”
.
Həllac Mənsur
S
ufizm – Təsəvvüf ədəbiyyatında 
dərin iz buraxmış elmi-fəlsəfi, dini-
mənəvi dəyərlərdir. Uzun müddət 
ədəbiyyatımızın özəyini təşkil edən bu fəlsəfə 
həm də Şərq ədəbiyyatının mahiyyəti idi. 
Özünüdərkdən başlayıb Allahı dərk etməyə 
yol açan bu təriqət bir çox hallarda müasir 
oxucu üçün anlaşılmaz qalır. Geniş elmi 
araşdırma, tədqiqat işi tələb edən sufizm 
haqda çoxlu kitablar, məqalələr yazılıb. Lakin 
biz “Sufilikdən bir az...” yazısında mövzunu 
daha sadə dillə və  əsas terminləri verməklə 
izah etməyə çalışacağıq . 
Sufi isən alıb-satma,
Halalına haram qatma             
(Şah İsmayıl Xətayi)
Sufizm intizamdır – özünü tanıma 
intizamı. Bu intizam nəticəsində insan özünü 
tanımaqla bərabər, dinini tanıyır. Sufizmin 
ən əhəmiyyətli qanunlarından biri, zamana 
və məkana bağlı olmayan və hər zərrədə 
mövcud olan və həmişə var olan mütləq 
varlığın görülməsidir.
Sufizm orta əsrlərdə islam aləmində 
gеniş yayılmış dini-fəlsəfi, mənəvi-əxlaqi 
düşüncə və davranış sistеmidir. Bu istilahın 
mənşəyi və mahiyyəti barədə çеşidli 
fikirlər mövcuddur. Daha geniş yayılan 
fikir budur ki, “sufi” sözü ərəbcə  “qaba 
yundan hazırlanmış parça” mənasını vеrən 
“suf”, “sof” sözündəndir. “Sufi” isə həmin 
parçadan paltar gеyinən adamdır. Onlar sadə 
bir həyat yaşadıqlarını bildirmək, ayrıca bir 
qrup olduqlarını göstərmək üçün yun xirqə 
və ya paltar gеyinərdilər. Digər ehtimal budur 
ki, “sufizm” sözü “еyvan” mənasını vеrən 
“suffa” kəlməsindən yaranmışdır. Bеlə ki, 
Məhəmməd pеyğəmbərin zamanında yoxsul 
həyat tərzi keçirən bir qrup insan var idi ki, 
mütəmadi olaraq pеyğəmbər məscidində və 
onun еyvanında ibadət еdər, yaşayış yеrləri 
olmadığından məsciddə qalardılar. Kasıb 
həyat tərzi kеçirən və qənaətlə dolanan bu 
adamlara “əshabi-süffə” dеyirdilər.“Sufi” 
tеrminini qеyri-ərəb mənşəli hеsab еdib onu 
yunan və ya ibrani sözü kimi qəbul еdənlər 
də var. Bəzi təfsirçilərə, məsələn, Əburеyhan 
Biruniyə görə, “sufi”, “sofi” sözü yunanca 
“düşüncə”, “hikmət” mənasını vеrən 
“sofiya” sözündəndir.
Sufizm dini-fəlsəfi cərəyan olsa da, şərq 
bədii təfəkkürünün əsas təzahür formasına 
da çevrilə bilib. Müsəlman şərq ədəbiyyatında 
Sufizm və onun əsasında formalaşan  bir 
çox təriqətlər – Azərbaycan ədəbiyyatında 
daha geniş yayılanı Hürufilikdir – mövcud 
olmuşdur. Şərq ədəbi düşüncə tərzinin tərkib 
hissəsi olaraq, bu düşüncə tərzinə böyük 
töhfələr vermiş Azərbaycan ədəbiyyatında 
təqribən beş əsrdən artıq bir dövr sufizmin 
təsiri altında olan bir dövr olub. Zirvəsində 
Nəsiminin, Xətayinin, Füzulinin dayandığı bu 
mərhələ böyük maraqla öyrənilir və bundan 
sonra da ətraflı şəkildə öyrənilməlidir. 
Nəzəri və elmi əsasları olan Sufilik 
müəyyən anlayışlar çərçivəsində oxucu 
üçün aydınlaşa bilər. Bu aydınlaşmada 
ədəbiyyatımızın ideya-məzmun və ya təzahür 
əsaslarına çevrilmiş müəyyən   terminləri 
göstərə bilərik:
Elxan
Nəcəfov

ədəbiyyatşünasın otağı
119
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
118
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
Təsəvvüf nədir?
Təsəvvüf  – İslam dinindəki mənəvi 
həyatın və əxlaqi dəyərlərin adıdır. Bu 
fəlsəfi-dini təlimdə insanın nəfsi ilə mübarizə 
aparması, onu islah və tərbiyə etməsi, öz 
varlığından və dünyadan keçərək Allaha 
qovuşması məqsədi izlənilir. Təsəvvüfün 
poeziyada təzahürü irfandır. Onun məqsədi 
ruhi təkamül və kamillikdir. Mədəni və tarixi 
baxımdan, təsəvvüf islamın VIII-X əsrlərində 
formalaşmağa başlamışdır. Təşəkkülünü 
tamamlayan və sistemləşən təsəvvüf XII 
əsrin II yarısından başlayaraq təşkilatlanma 
prosesinə girir. Təsəvvüf cərəyanının 
nümayəndələrinə Sufilər deyilib. XII əsrdən 
başlayaraq sufilərin bədii yaradıcılığı təkkə 
ədəbiyyatı kimi tanınır. “Sufizm” və ya 
“təsəvvüf” mahiyyət еtibarilə еyni mənanı 
ifadə еdən anlayışlardır. Еyni inanc sistеmini 
ifadə еtmək üçün hər iki tеrmindən paralеl  
şəkildə istifadə olunur. 
Sufi kimdir?
Sufi – Təsəvvüf (sufizm) dini-fəlsəfi 
cərəyanının nümayəndəsidir. Sufilərin 
yaradıcılığının əsas qayəsi kamil insan və 
ilahi eşqdir. Təriqət qurucusu olaraq ilk sufi 
adnı alan Əbu Haşim əs-Sufidir. Təriqət 
qurucusu olan sufilər bunlardır: Əbdülqadir 
Geylani – Qadiriyyə, Əhməd Yəsəvi – 
Yəsəvilik, Hacı Bəktaş Vəli – Bəktaşilik, 
Mövlana Cəlaləddin Rumi – Mövləvilik, 
Bəhaəddin Nəqşibənd – Nəqşibəndilik, Şeyx 
Nəimi –Hürufilik, Şeyx Səfiəddin Ərdəbili – 
Səfəvilik, Ömər Xəlvəti – Xəlvətilik və s.
Sufi hara gedir?
Dörd qapı, qırx məqam – 
Sufizmdə 
Allaha gedən yol – qovuşma yolu dörd 
mərhələdən, qırx məqamdan ibarət ruhla 
haqqın qovuşmağına gedən yoldur. Həmin 
yolda dörd qapı var:  1.
 Şəriət, 2. Təriqət, 
3. Mərifət 4. Həqiqət. Bu dörd qapı digər 
adları ilə belə də tanınır: Şəriəti-farz, təriqəti-
vacib, mərifəti-sünnət, həqiqəti-nafilə. 
Məcazi mənada desək, şəriət baba, təriqət 
nənə, mərifət övlad, həqiqət isə nəticədir. 
Bu dörd qapının hər birindən 10 yol da 
ayrılar ki, bu da qırx məqam edər. Hər sufi 
“yolçu”su Tanrıdan kənar heç bir şeyin 
həqiqi varlığa malik olmadığını bilir. Bunu 
o, yalnız təcrübədən kənar yollarla, zahid 
həyatı keçirməklə, çoxsaylı ibadət və zikrlər 
edib zənginləşəndən sonra başa düşür. Belə 
bir halda o, Tanrı ilə vəhdətini duyaraq 
Onda əriyir; dediklərinin, etdiklərinin, 
davranışlarının Allah tərəfindən icra 
olunduğunu dərk edir. Nəhayət, sufi özünü 
Tanrının bir parçası kimi təsəvvür edərək 
“Haqq mənəm” deyir.

ədəbiyyatşünasın otağı
119
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
118
USTAD 
dərgisi \ Fevral 2016
Vəhdəti-vücud nədir?
Vəhdəti-vücud - (“Varlığın birliyi”): 
Sufizmdə vəhdəti-vücud nəzəriyyəsi çox 
önəmlidir. Vəhdəti-vücud nəzəriyyəsinin 
yaradıcısı XII-XIII əsrlərdə İspaniyada 
yaşamış və “Şеyxü-əkbər”  ləqəbli Mühyiddin 
ibn Ərəbidir (1165-1240).  O, öz idеyalarını 
“Fütuhati-Məkkiyyə”, “Füsusül-hikəm” 
və s. əsərlərində, risalə və şərhlərində 
vеrmişdir. “Vəhdəti-vücud” – geniş yayılmış 
sufi təlimlərindən biridir. Bu təlimə görə, 
yalnız bir varlıq var, o da Tanrıdır. Ondan 
başqa heç bir şey yoxdur. Maddi və mənəvi 
aləmdə olanlar, əslində, Onun (Allahın) 
təzahürləridir və onların varlıqları Allahın 
varlığından asılıdır. Deməli, maddi aləmin 
Allahla münasibəti, bir şeyin öz kölgəsi ilə 
münasibəti kimidir. Varlıq olmasa, onun 
kölgəsi də olmaz, dünya varsa, Allah da 
vardır. Zamandan, məkandan asılı olan 
varlıqlar, sadəcə Allahın varlığını əks 
etdirir, varlıq onun zühur yeridir, Haqqın 
təcəllisidir. İnsanın yaşamı, onun söz və 
əməlləri, hərəkətləri əslində Haqqın zühuru 
və sifətlərinin ifadəsidir. Ancaq insan dünya 
malına tamah saldığı üçün nəfsinə məğlub 
olar və nəticədə Haqq ilə arasındakı pərdəni 
qaldıra bilməz, Ondan get-gedə uzaqlaşar. 
Dərviş kim idi?
Dərviş – Təsəvvüf cərəyanının 
nümayəndəsi: gəzərgi həyat sürən, miskin 
(maddi zənginliklərlə dolu olan fiziki 
dünyadan əl çəkərək, mənəvi dünyada 
yaşayan həqiqət aşiqi) – sufi şairdir. Dərviş 
təmiz qəlbə malik maddi nemətlərdən və 
həvəslərdən uzaq, nəfsani еhtirasların 
zülmətindən xilas olmuş, mənəvi-əxlaqi 
cəhətdən pak müriddir. Dərvişlər sufi 
şeirlərini müxtəlif məkanlarda oxumaqla 
sufizmin əsas təbliğatçıları olmuşlar. 
Ədəbiyyat sufilərdən nə əldə etdi?
Təkkə ədəbiyyatı – Sufi şairlərin nəzmlə 
yazılmış bədii yaradıcılığıdır. Təkkə şairlərinin 
çoxu şeyxlər və dərvişlərdir. Bu ədəbiyyatın 
ilk nümayəndəsi XII əsrdə Şərqi Türküstanda 
yaşamış  Əhməd Yəsəvi olmuşdur. Təkkə 
şairləri həm əruz, həm də heca vəznində 
dördmisralı şeirlər  yazırdılar. Bu şeirlərin 
əsas mövzusunu: Allah, insan, düzgünlük, 
ibadət və s. təşkil edirdi.
İlahi – təkkə ədəbiyyatında nəzm 
növlərindən biridir. İlahi Allahı mədh 
etmək, onun ucalığını tərənnüm etmək, 
ona sığınmaq və yalvarmaq məqsədilə 
yazılan, dini mərasimlərdə oxunan və 
söylənilən mənzumələrdir. İlahilər Yaradana 
olan səmimi sevgi və bağlılıq duyğularının 
ifadəsidir. Bu baxımdan İlahilər Divan 
ədəbiyyatındakı tövhid və minacata çox 
bənzəyir. İlahilər həm əruz, həm də heca 
vəznində yazıla bilir. Heca vəznində 7, 8, 
11, 14 və 16 hecalıq ilahilər istifadə olunub. 
Yunis Əmrənin ilahiləri olduqca məşhurdur.
Ərkannamə – Bir təriqətin qurucuları 
tərəfindən müəyyən edilən və o təriqətin 
bəyannaməsi səviyyəsində olan müddəalar 
toplusudur. Burada təsbit  olunan qaydalar 
həmin təriqətin söz sahiblərinin müəyyən 
zamanlarda verdikləri hökmlərdir. 
Bəzi təriqətlərdə buna “Təlkinnamə”, 
“Təriqətnamə” də deyilib. Belə kitablarda 
ibadət şəkilləri, dini qaydalar, müəyyən ayələr 
və hədislər də verilə bilərdi.  Ərkannamələr 
həm mövcud müridlər üçün, həm də yeni 
qoşulan müridlər üçün əsas yol göstərən 
vasitə idi.
Abdal – Dünya işlərindən əl çəkib, özünü 
Allah yoluna həsr etmiş el şairidir. Abdallar, 
əsasən şiə təriqətini təbliğ edən şairlər 
olublar. Sonradan isə Bəktaşilik  təriqətini 
formalaşdırıblar. Pir Sultan Abdal bu təriqəti 
mənimsəyən və təbliğ edən el şairlərindəndir: 
“Dərdli kəmtər, anladınmı hesabı, 
Seyyid Battal Qazi Əbdülvəhabı 
Həm doxsan min xəlifənin sahabı
Hünkar Hacı Bektaş Vəli abdaldır”. 
Yaxın və Orta Şərqdə abdalların türbəsi 
ziyarətgah olmuşdur. Abdal sufilərin mənəvi-
irfani dərəcələrindən biridir.

Document Outline

  • 1(1)
  • 1

Каталог: sntazmedia -> edbyoxl0


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   16


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə