Telman xəLİlov, maya zeynalova



Yüklə 38.1 Mb.
Pdf просмотр
səhifə7/14
tarix19.07.2017
ölçüsü38.1 Mb.
növüDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   14

Yer kürəsindəki səhralar 
 
Səhralar 
Avstraliya və 
Yeni Zelandiya 
Böyük Qum səhrası, Böyük Viktoriya səhrası, 
Gibson səhrası, Kiçik Qum səhrası, Simpson səhrası, 
Stşeleski səhrası, Ranqipo, Tanami, Tirari 
Asiya 
Aralqum, Arısqum, Böyük və Kiçik porsuq, Bestas, 
Betpak-Dala, Qobi (Alaşan, Qaşun Qobisi, 
Cunqariya, Zaaltay Qobisi, Monqol Qobisi, Xami) 
Mirzəçöl, Jalqum, Jamanqum, Qaraqum (Alma-ata
dairəsində  səhra), Qaraqum, (Zaunquz, Qalaqumu, 
Cənub-qərbi Qaraqum, Mərkəzi Qaraqum) 
Qızılqum, Lyuqqum, Moyınqum, Muyunqum, Ordos
Aral Qaraqumu, Saryesik-Atıray, Sundukli, Təklə-
Məkan, Tar (Çolistan), Tauqum, Txal, Üstyurd 
Afrika 
Kalxari, Namib, Saxara (Ərəbistan səhrası, Ağ səhra, 
Böyük  Şərqi Erq, Böyük Qərbi Erq, Liviya səhrası, 
Nubiya səhrası, Tabezruft, Tenere), Çalbi 
Yaxın Şərq 
Arava, Ərəbistan yarımadası (Vaxiba, Böyük Nefud, 
Dəhnə, Cafura, Nefud-Dahi, Rub-əl-Xali, Tixama, 
Əl-Xasa),  
Avropa 
Aqriate, Akkona, Aleşkofqumları, Bardenas-Reales, 
Pisçinas, Tabernas 
Şimali Amerika 
Alvorda, Moxave (Ölüm vadisi), Aşağı Kaliforniya
səhrası, Ovayxi, Sonora (Altar, Kolorado, Leçugilla, 
Yuma, Yuxa) 
Cənubi Amerika Atakama (Tamaruqal), Seçura, Pataqonya səhrası 
Qütbətrafı 
bölgələr 
Antarktik səhra, Arktik səhra 
 

94 
Ərazilərin 10% səhralaşması insanın fəaliyyəti ilə  əla-
qədardır ki, bu da ağır ekoloji səhvlərlə əlaqədardır.  
Səhraların problemi və bu ərazilərin torpaqlarının mü-
qəddəratı daim alimlərin diqqət mərkəzində olmuşdur. 
1950-60-cı illərdə YUNESKO tərəfindən ilk qlobal, 
ümumiləşdirilmiş tədqiqatlar aparılmışdır. 
Səhralaşma problemləri hərəkət edən qumlar və onunla 
mübarizə yolları barədə, səhra torpaqlarında,  şorlaşma ilə 
mübarizə  səhra və çöl landşaftlarının meliorasiyası  və s. 
problemlərlə əlaqədar keçmiş SSRİ EA İnstitutları, KTEA-sı, 
Türkmənistan, Qazaxstan, Özbəkistan, Tacikistan EA-ın da 
böyük işlər aparılmışdır. Dünyanın quru səhra və çölləri 
kəskin su çatışmazlığı, buxarlanma, su balansı  və intensiv 
quru qalıq və ya müasir aktiv şorlaşma ilə səciyyələnirlər; ona 
görə  də Yer üzərində yaranan və uzun müddət fəaliyyətini 
davam etdirən (mövcud olan) səhralar çöküntü süxurlarında 
intensiv xeyli duz toplanması ilə müşahidə olunur. 
Ən çox geokimyəvi forma ilə səciyyələnən səhralaşma – 
qurumuş göllərdə, bataqlıqlarda, deltalarda, suda asan həll 
olan duzlardan ibarət toplanmalar olan çay terraslarında 
(Çili, Saxara) və yaxud silisiumlu (qumlu), gipsli, əhəngli 
monolit qatlardan (Afrika, Mərkəzi Asiya, Çili) ibarət 
ərazilərdə baş verir. Həm də çox təəccüblüsü budur ki, Yerin 
tarixində dördüncü dövrdə 10-15 min illik intervallarla 
təkrar olunan çoxsaylı buzlaşmalar dövründə bu proses geniş 
yayılmışdır. 
Axırıncı buzlaşma 12-15 min il bundan qabaq başa çat-
mışdır ki, bu vaxtdan sonra əsas buz qatı (2-4 km qalınlıqda) 
ərimiş və yalnız Arktika və Antarktidada qalmışdır. 
Buz təbəqəsinin yox olması düzənlik, ovalıqlarda, dağ-

95 
ətəyi  ərazilərdə  çəmən, bataqlıq-çəmən, bataqlıq və hidro-
morf mənşəli göl landşaftlarının yaranması ilə müşahidə 
olunur. 
Ümumi iqlim quraqlaşmasının hiss olunması Afrikanın 
bir çox göllərinin (Rifta, Şelba, Çad), Cənubi və  Şimali 
Amerikanın bir çox göllərinin (Atakama, Qərbin Böyük 
hövzəsi) Asiyada (Aral gölü, Çanı, Balxaş gölləri) bu 
göllərin xeyli kiçilməsi və qurumasında aydın görünür. 8-10 
min il bundan əvvəl Saxara səhrası tropik bitkilərlə  zəngin 
olan yaxşı rütubətlənən ölkə olmuşdur. Bu hadisələrin ümumi 
istiqamətinin aridləşməyə doğru dəyişməsi rütubətlənmənin 
və soyumanın müvəqqəti prosesin artması (2-3) və azalmasını 
pozmuşdur. Buna yavaş-yavaş gedən aridləşmə  və yerin 
səhralaşmasına insanların sürətli və dağıdıcı  təsərrüfat 
fəaliyyətindəki nöqsanlar da səbəb olmuşdur. Daş dövründən 
başlayaraq, indiyə qədər insanlar yer üzərindəki meşə örtüyü 
və kolluqların (yanacaq, tikinti materialları, ərazi və otlaqlar, 
yollar, dayanacaqlar, yaşayış  məntəqələri və s.) 40-60%-ə 
qədərini məhv etmişlər. Ot örtüklü otlaqlar sistematik olaraq 
yandırılmış  və çoxlu mal-qara ilə yüklənmişlər.  Əkinçilik 
məqsədilə yamac torpaqları və qumsal sahələr şumlanmışdır. 
Torpaqlar humusu, strukturunu itirmiş, eroziyaya və dağıdıcı 
tozlu dumanlara məruz qalmışdır. 
Böyük sürətlə  əhali üçün əkinçilik və  sənaye tərəfindən 
içməli sular çıxarılması  və istifadə olunması  nəticəsində 
yeraltı sular yerin dərin qatlarına getmişlər. Əvəzində böyük 
ərazilərdə qumlar; barxan və dyunlar, əkinlər, yol və yaşayış 
məntəqəlrinə doğru irəliləmişlər. 
Quraqlığın artması  nəticəsində onların nəticəsi neqativ 
olub. Quraqlıq hətta Nigeriyada, Avropada, Şimali və Cənu-

96 
bi Amerikada (Braziliya, Argentina) Balkan yarımadasının 
qaratorpaq çöllərində, Macarıstan və keçmiş SSRİ-də hiss 
olunur. Son yüz ildə quraqlığın sayı müxtəlif kontinentlərdə 
40-a çatmışdır.  
Quraqlıq dünyada sosial partlayış yaradır, aclıq və doy-
mamağı  kəskinləşdirir. Uzunmüddətli dəhşətli quraqlıqlar 
Afrikanın Həbəşistandan, Sudan, Sahelə  və Seneqala qədər 
sahəsini əhatə edir. Ona görə də son onilliklərdə səhralaşma 
problemləri Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ümumdünya 
probleminə çevrilmişdir. 
Səhra landşaftlarının səciyyəsini başa düşmək üçün ora 
düşən atmosfer çöküntüləri ilə rütubətin il boyu potensial 
buxarlanmasını müqaisə etmək lazımdır. 
Saxara və Atakama (Çili) tipli mütləq səhralarda il 
ərzində 10-30-50 mm atmosfer çöküntüləri düşür. Ayrı-ayrı 
zamanlarda bu ərazilərdə bəzən bir neçə il dalbadal yağıntı 
düşmür. Bu ərazilərdə il ərzində potensial buxarlanma 2500-
3000-4000 mm təşkil edir. 
Mərkəzi və Kiçik Asiyada, Ərəbistanda atmosfer çökün-
tülərinin illik miqdarı 75-100-125 mm, potensial buxarlanma 
isə ondan dəfələrlə çox 2000-2500-nin təşkil edir. 
Cənub-Şərqi Avropanın, cənub-qərbi Hindistanın və Pa-
kistanın yarımsəhralarında və  səhra-çöl zonalarında,  Şimali 
Afrikanın, Mərkəzi Avstraliyanın savannalarında atmosfer 
çöküntüləri 100-250 mm arasında tərəddüd edirsə, illik 
buxarlanma xeyli yüksək olaraq 750-1500 mm təşkil edir. 
Asiyanın, Avropanın, Afrika və Amerikanın arid vilayət-
lərinin heyvandarları  və  əkinçiləri  əsrlərlə, minilliklərlə bu 
ərazilərdə yaşamaq və iqtisadi inkişaf uğrunda mübarizə 
üsulları yolları tapmışlar.  

97 
Arid vilayətlərin insanları  əsrlərlə ovçuluq, köçəri dövri 
maldarlıqla məşğul olaraq yaşamışlar. Lakin ovçular, köçəri-
maldarlar eyni zamanda otlaqları, kol-kosu, tuqay və alçaq 
meşələri yandırır, heyvanların sayını çoxaldır və torpağın çim 
qatını dağıdaraq quruların təbii səhralaşma proseslərini 
qüvvətləndirir və  həm də sürətləndirirlər. Xüsusilə son 50-
100 ildə insanların fəaliyyəti nəticəsində, yəni onların kom-
mersiya marağı, gəlir dalınca qaçmaları, bununla əlaqədar 
olaraq heyvanların sayının çoxaldılması, təbii bitki örtüyünün 
məhv edilməsi,  şumluqların eroziyaya məruz qalmış  ərazi-
lərin genişlənməsi nəticəsində antropogen səhralaşma xeyli 
sürətlənmişdir. Bunun nəticəsində son onilliklərdə Argenti-
nanın, Braziliyanın və  Cənubi Amerikanın başqa ölkələrinin 
torpaqları  səhralaşmaya uğramışlar. Keçmiş SSRİ-də bu 
Qazaxstan, Kalmıkiya və Türkmənistana aid edilməlidir. 
İqlimşünaslar təsdiq edirlər ki, Yer kürəsinin tropik 
zonası genişlənir. Belə bir fikir süni peyklərdən tədqiqatlar 
nəticəsində alınmış  məlumatlara  əsasən verilir. Atmosferin 
aşağı qatlarında temperaturun ölçülməsi 1979-cu ildən 2005-
ci ilin sonlarına qədər aparılmışdır. (New Scientist məlumat 
verir).  
1994-cü il 17 iyun tarixində Parisdə  səhralaşmaya qarşı 
mübarizə konvensiyası  qəbul olunmuş  və 1996-cı ildə 
qüvvəyə minmişdir. Azərbaycan Respublikası Konsepsiyanı 
1998-cu ildə imzalanmış, Respublika Prezidentinin 24 aprel 
1998-ci il tarixli fərmanı ilə qüvvəyə minmişdir. 
Səhralaşmanın səbəbləri və  əsas amilləri müxtəlifdir 
(şəkil 8.2) 
 

98 
Səhralaşmanın səbəbləri və əsas amilləri 
 
 
 
Şəkil 8.2. Səhralaşmanın əsas amilləri və səbəbləri 
 
Adətən səhralaşma bir neçə amilin birgə fəaliyyəti ilə baş 
verərək ekoloji durumu xeyli pisləşdirir. 
Səhralaşmaya məruz qalmış  ərazilərdə torpağın fiziki 
xassələri pisləşir, bitki örtüyü məhv olur, qrunt suları 
şorlaşır, bioloji məhsuldarlıq kəskin azalır və bununla da 
ekosisteminin bərpa imkanları azalır. Bu proses əsasən arid 
rayonlarda təbii, əksərən də antropogen amillərin (meşələrin 

99 
məhvi, otlaqların bacarıqsız istifadəsi, torpaqları suvararkən 
su ehtiyatlarından səmərəsiz istifadə və b.) təsirilə baş verir. 
Səhralaşmanın nəticələri ekoloji və iqtisadi cəhətdən çox 
təsirlidir və demək olar ki, həmişə mənfi xarakter daşıyır. O, 
inkişafa böyük maneədir və buna görə də 1995-ci ildə BMT 
səhralaşma və quraqlıqla  əlaqədar Ümumdünya günü elan 
etmişdir və sonradan 2006-cı ili beynəlxalq səhra və 
səhralaşma ili elan etmişdir. 1990-cı ildən səhranın öldürücü 
nəfəsi 6 mln. hektara yaxın məhsuldar qatı dağıtmışdır. 
Səhralaşma ilə  əlaqədar maddi ziyan hər il 42 mlrd. dollar 
təşkil edir. 
 
8.1.1. Səhralaşma göstəriciləri 
 
Səhralaşma göstəriciləri – səhralaşma prosesinin xüsusiy-
yətini və  dəyişməsini göstərən vəziyyətlərin mövcudluğu, 
kəmiyyəti və ya dəyişməsinin statistik məlumatları  və ya 
hadisələridir. Səhralaşma proseslərinin göstəricilərini bu ka-
teqoriyalar üzrə ayırmaq olar: monitorinq səviyyəsi və müx-
təlif göstəricilərə görə  dəyişmə növü üzrə  (şəkil 8.3; 8.4, 
8.5). 
 
Şəkil 8.3 
Planetin Biosferində qlobal dəyişilmələrin xülasəsi 
 
Biosferin 
komponenti 
Dəyişilmənin istiqamətləri 
1 2 
Atmosfer 
Yad aerozollarla, antropogen tozlarla, küllərlə, hislə, 
qazlarla (CO
2
, CO, CH
4
, H
2
S, SO
2
, N, O) çirklənmə. 
Ozon ekranının dağılması ehtimalı, turşu çöküntüləri 
(H
2
SO
4
, NHO
3
), istixana effekti, rütubətin artması və 
atmosfer çöküntülərinin qütblərə doğru aparılması. 
Oksigen çatışmaması təhlükəsi 

100 
1 2 
Saf sular 
Saf qrunt suları tükənir; dərin qatlara keçirlər (çoxlu 
istifadə nəticəsində; çayların suyu şorlaşır, antropogen 
məhsullarla çirklənir). Çöllərin və çayların saf yararlı 
suları çirklənmə, şorlaşma nəticəsində və aqrar sənaye 
və şəhərlərin tələbatı nəticəsində tükənir. 
Okean və 
buzlaqlar 
Antraktikada, Arktikada, yüksək dağlarda buzların əri-
məsi hesabına Dünya okeanının səviyyəsinin qalxması
təhlükəsi var. Sahil zonalarının, körfəzlərin, çayların
töküldüyü delta zonalarında çirklənmə. Yosunların və
manqr bitkilərinin məhv olması. Balıq ovunun və dəniz
canlılarının ümumiyyətlə kasıblaşması 
Meşə və kol 
örtüyü 
Quruda meşə  və meşə-kol örtüyünün 40-50%-i itiril-
mişdir. Hər il tropik meşələrin sahəsi 11 mln. ha azalır, 
31 mln. ha meşə atmosferdəki zəhərli maddəllərlə
(Şimal yarımkürəsində) zədələnmişdir. Dağ landşaft-
larındakı meşələrin intensiv dağılması 
Düzənliyin 
və dağ 
çəmənlərinin ot 
bitkiləri 
Düzən və dağların ərazisindəki ot florasının 35-40% 
dağılmış  və ya xeyli zəifləmişdir (10-11% - şum, 30-
35% otlaq sahələri, o cümlədən hərəkət edən qumlar) 
Dağ və 
düzənliklərin 
torpaq örtüyü 
Demək olar ki, hər yerdə torpağın və onun münbitli-
yinin tükənməsi üstünlük təşkil edir. Biosferin yaşayış
məntəqələri, yollar, anbarlar və s. altında 2 mlrd. ha-ya
qədər torpaq mənimsənilmiş; hər il şum və otlaqlar
altındakı torpaqlarnın 40-60% eroziyaya və deflya-
siyaya uğrayır.  
Dünyanın suvarılan torpaqlarının 40%-ə qədəri şorlaş-
maya məruz qalmışdır. Torpaqlarda hər yerdə bioenerji
ehtiyatlarının azalması (humusun azalması), həmçinin
torpaq faunasının və mikroorqanizmlərin ölməsi (tor-
pağın sterilizə olunması) baş verir. Toksik biosidlər və
kübrələrin artığının toplanması baş verir. Quruda tor-
pağın duzlaşması (turşu yağışları, qurutma, sulfidlərin
oksidləşməsi) xeyli ərazidə baş verir. 
Canlı 
orqanizmlər; 
planetin canlı 
Biosfer üçün qiymətli olan müxtəlif orqanizməlrin
növləri (xüsusilə avtotroflar) itirilmişdir. Bir çox bitki
növləri, canlı, həşəratlar məhv olmuş, planetin fitobio-

101 
maddələri kütləsi və zobiokütləsi azalmışdır. Hər il ən azı bir növ
canlı itir. Meşələrin məhv edilməsilə  əlaqədar  şumla-
ma, quruda otlaqların sahəsinin artmasını 0,5-1 sırası
ilə qiymətləndirmək olar. Bu halda dünya okeanında
biokütlənin azalması  nəzərə alınmır. Nəticədə qlobal
fotosintez və oksigen dövranı  zəifləyir. Bu ölçüləri
dəqiq qiymətləndirmək lazımdır. Bİogeokimyəvi sikl –
O
2, 
N, S, P, Ca, K pozulmuşdur. Ekosistemlərdə aktiv
biogen enerji axını və ehtiyatlar zəifləyir. 
Planetin iqlimi 
və havası 
Qütb zonalarında buz örtüyünün artması ola bilər. 
Qurunun xeyli hissəsinin səhralaşması, Yer səthinin
40%-ə  qədərini  əhatə etmişdir. Orta rəqəmlə  hər il
səhralaşan landşaftların sahəsi 5-7 mln. ha-ya çatır. 
Quraqlıqlar, sellər (subasma), qeyri-normal qış, 
fəlakətli qasırğalar çoxalmışdır. 
 
 
 
Şəkil 8.4 
Monitorinq səviyyəsinə görə səhralaşma göstəriciləri 
 
Qlobal
x
 Regional
x
 Milli 
(yerli) 
Albedo
xx
 Bioloji 
məhsuldarlıq Məhsuldarlıq
xx
 
Toz fırtınalarının 
tezliyi 
Biokütlənin vəziyyəti 
Əhalinin rifah halının 
sağlamlığı 
Yağıntılar
xx 
İqlim
xx
 
Əhalinin münasibəti
xx
Torpaqların eroziyası 
Torpağın tərkibində 
azotun miqdarı
xx 
– 
Şorlaşma 
Şorlaşma – 
 
x qlobal göstəricilər və regional göstəricilərin 50%-ə qədəri 
peyk məlumatlarına görə təyin edilə bilərlər 
xx dolayı göstəricilər 

102 
Cədvəl 8.5 
Dəyişən siniflərə görə səhralaşma göstəriciləri 
Fiziki 
Torpaq Səmərəli dərinlik, üzvi 
komponentlər, qabıq, toz, toz 
tufanları, şorlaşma və 
karbonatlardan yuyulma 
Su Qrunt 
sularının dərinliyi və 
keyfiyyəti, səth sularının 
vəziyyəti, drenaj sistemlərinin 
vəziyyəti, çirklənmə vəziyyəti
Yerin səthi 
Əks etdirmə xüsusiyyəti 
Bioloji və aqronomik
Bitkilər 
Bitki örtüyü, yerüstü biokütlə, 
məhsul, dominant növlərin 
paylanması və təkrarlanması 
Heyvanlar Dominant 
növlər, ev 
heyvanlarının sayı, sürünün 
tərkibi, məhsuldarlıq 
Sosial 
Torpaqlardan 
istifadə 
Suvarılmada dəyişikliklər, 
dəmyə əkinçilik, mal-qaranın 
otarılması dağ-mədən 
sənayesi, odun tədarükü, 
turizm, sudan istifadə 
Məskunlaşma Yeni 
qəsəbələr, əhalinin 
genişlənməsi, atılmış yaşayış 
məntəqələri, yaşayış 
məntəqələrinin müxtəlifliyi 
Əhalinin əsas 
göstəriciləri 
Əhalinin quruluşu və 
demoqrafiya indeksləri, 
qidalanma, sağlamlığın 
qorunması 
Sosial proseslər Münaqişələr, miqrasiyalar, 
əhalinin yerləşdirilməsi, 
yaşayış vasitələri 
 

103 
8.2. Səhralaşmanı yaradan əsas amillər 
 
Hesablamalara görə  səhralaşmaya məruz qalan torpaq-
lardan tam alına bilinməyən (əksik) ümumi məhsulun illik 
məbləyi 16 mlrd. dollara yaxın təşkil edir. Uzun illərdən bəri 
hədsiz antropogen təzyiqin  əlverişsiz hava şəraiti ilə qarşı-
lıqlı təsirinin nəticələri səhralaşma prosesinin güclənməsinə 
səbəb olmuşdur. Buna görə  də bu prosesdə insanın və 
təbiətin iştirakının nə dərəcə olmasını ayırd etmək çətindir. 
Səhralaşmanın ən əsas səbəbi fasiləsiz olaraq meşə sahə-
lərinin azalması nəticəsində kontinental su dövriyyəsi inten-
sivliyinin aşağı düşməsi sayılır. Məhz qurunun biotası kon-
tinentlərə suyun dövriyyəsinin 70-75%-ni təmin edir. Təbii 
meşələrdə günəş radiasiyasının 90%-i yarpaqlar tərəfindən 
udulur və transpirasiyaya sərf olunur, meşənin yerində insan 
tərəfindən yaradılan aqrosenozlarda günəş radiasiyasının 
yalnız 40%-i transpirasiyaya sərf olunur. 
Səhralaşma prosesində hədsiz mal-qara otarılması da mü-
hüm faktor sayılır. Məlum olduğu kimi, quraqlıq  ərazilərin 
çox hissəsi əkinçilik üçün az yararlı olduğundan maldarlıqda 
istifadə edilir. Bitki örtüyü davamlı olmayan belə sahələrdə 
mal-qaranın həddindən artıq toplanması nəticəsində əvvəlcə 
tədricən otlağın vəziyyəti pisləşir və məhsuldarlığı aşağı dü-
şür. Bitki örtüyünün biokütləsi mal-qaranın tələbatının ödə-
mədikdə bitki örtüyü pozulur, torpaq dağılır və bu zaman 
səhralaşma prosesinə zəmin yaranır. Torpaqdan düzgün isti-
fadə edilmədikdə (nəzarətsiz) də arid iqlimli rayonlarda 
səhralaşma prosesi baş verir. Bu rayonlarda səhralaşma əsa-
sən suvarma ilə  əlaqədardır. Dünyada suvarılan torpaqların 
30%-ə  qədəri  şorlaşmaya və  şorakətləşməyə  məruz qalmış-
dır. Dünyada hər il suvarılan torpaqların 1,5 mln. ha-ı şorla-
şaraq sıradan çıxır.  Şimali Amerikada deqradasiyaya uğra-

104 
yan suvarlına torpaqlar 28%, Avropada 16%, Avstraliyada 
13% təşkil edir. Rusiyada deqradasiyaya uğrayan suvarılan 
torpaqların sahəsi inkişaf etmiş ölkələrdən çox olub 35%-ə 
çatır. 
Bəzi alimlər göstərirlər ki, səhralaşmanın  əsas yaradıcısı 
insandır. Onun fəaliyyəti ilə torpaqlar pisləşir, ondan düzgün 
istifadə olunmaması  və  həddən artıq istismarı  nəticəsində 
insan üçün əlverişli ekosistemlərin sahəsi azalır, çox quru 
iqlim  şəraitinin təsiri altında yeni və çox müxtəlif sosial-
iqtisadi problemlər meydana çıxır. 
Səhralaşma proseslərinin qüvvələnməsi və  səhraların 
sərhədinin genişlənməsi 2 əsas amilə bağlıdır. Tədqiqatçıla-
rın bir qismi səhralaşma proseslərinin baş vermə səbəblərini 
vaxtaşırı müşahidə olunan və  təkrarlanan quraqlıqda, yeni 
iqlim şəraitində görürlər.  
Həmin alimlərin fikrincə, səhra ekoloji nöqteyi-nəzərdən 
qüvvədən düşmüş ekosistem olub, o günəş şüalarını udmur 
(əks etdirir), havanın konveksiya intensivliyini zəiflədir və 
nəticədə yağıntıların miqdarını azaldır. 
Digər tədqiqatçıların fikrincə, səhralaşmanın qlobal miq-
yasda inkişafı iqlimlə  əlaqədar olsa da, bu barədə  hələlik 
əsaslı sübutlar yoxdur. Onların fikrincə səhralaşma prosesi-
nin sürətlə yayılmasının  əsas səbəbi insanların təsərrüfat 
fəaliyyətidir. 
Müəyyən edilmişdir ki, səhralaşmanı yaradan 45 amildən 
87%-si insanların su, torpaq, bitki, faydalı qazıntılardan dü-
şünülməmiş istifadəsi ilə, 13% isə təbii proseslərlə bağlıdır. 
Səhralaşma prosesinin səbəbləri aşağıdakılardır: 1) sənaye 
fəaliyyətinin, kommunal və irriqasiya işlərinin yerinə yeti-
rilməsinin nəticəsi kimi bitki örtüyünün məhv edilməsi və 
torpaq təbəqəsinin pozulması, 2) ağac-kol bitkilərinin odun 
kimi istifadə edilməsi ilə  əlaqədar torpaq-bitki örtüyünün 

105 
deqradasiyası, 3) ağac-kol bitkilərinin odun kimi istifadə 
edilməsi ilə əlaqədar bitki örtüyünün məhv edilməsi, 4) də-
miyə  təsərrüfatçılığın nəticəsi kimi torpağın məhsuldarlığı-
nın azalması, 5) Xəzər sahilində (onun səviyyəsinin qalx-
ması ilə  əlaqədar) və süni əkin sahələrində qrunt sularının 
səviyyəsinin qalxması  nəticəsində torpağın təkrar duzlaş-
ması və təbii duzlaqların iriləşməsi. 
Səhralaşma yer üzərində  həm qədimdə, həm də müasir 
dövrdə baş verən prosesdir. Onun torpaq ehtiyatlarına ən çox 
təsiri üç dövrə bölünür: 
1)  1000-3000 il bundan əvvəllər Avropa, Asiya və 
Afrikanın böyük sahələri eroziya, deflyasiya və  şorlaşmaya 
məruz qalmışdır; 
2)  100-150 il bundan əvvəl geniş  ərazilərin müstəm-
ləkəyə çevrilməsi nəticəsində torpaqlar eroziya və çəmənlər 
intensiv otarmaya məruz qalmışdır; 
3)  Son 50 ildə antropogen təsirin güclənməsi və  səhra-
laşmanın bütün növlərinin inkişafının sürətlənməsi təmin 
edilmişdir. 
Ümumiyyətlə, səhrlaşma prosesinə aid vilayətlərin təbii 
ehtiyatlarından kənd təsərrüfatında və sənayedə geniş istifa-
də etməyin nəticəsi kimi baxmaq lazımdır. Otlaqlardan uzun 
müddət plansız istifadə olunması, kollektor-drenaj sistemi 
olmadan, sahələrin suvarılması, növbəti əkin sisteminin tət-
biq edilməməsi, müasir yerqazan və  nəqliyyat maşınlarının 
plansız işlədilməsi və s. ekoloji sistemlərdə müvazinəti tez-
tez pozur, təbii landşafta antopogen təzyiq, təbii kompleks-
lərin dözümlüyü həddini aşır və istifadə olan torpaqlar 
yararsız hala düşür (torpaqlar şoranlaşır, bataqlaşır, qumlar 
çılpaqlaşır və  hərəkətə  gəlir, eroziya və deflyasiya prosesi 
qüvvətlənir) (şəkil 8.1). 
 

106 
 
 
 
Şəkil 8.1 Qumların hərəkəti 
 
Əlbəttə, məhsul verməyən geniş qumlu, daşlı, gilli və şo-
ran səhralar təbii amillərin təsiri ilə əmələ gəlmişdir. Səhra-
ların sərhədinin genişlənməsi isə  əsasən insanların təsirinin 
fəal olduğu, səhralarla təmas edən rayonlar üçün xarak-
terikdir. 
M.İ.Budiko, Çerni, Pali və b. tədqiqatçıların fikrincə səh-
ralaşmaya əsas səbəb rütubətli illəri əhatə edən dövrlərdə ot 
yeyən heyvanların sayının artırılması, əkin sahələrinin xeyli 
genişləndirilməsi və başqa ərazilərdən gələn quru küləkdir. 
B.Q.Razanova görə  səhralaşma-torpağın və bitkilərin 
deqredasiyası  və onların bioloji məhsuldarlığının azalması 
prosesidir. Səhralaşma ekstremal hallarda biosferin potensia-
lının tam məhv olmasına və  ərazinin səhraya çevrilməsinə 
səbəb olur. Son onilliklərdə  səhralaşma prosesinə  və onun 
yaratdığı problemlərə maraq əhəmiyyətli dərəcədə artmışdır. 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   14


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə