Telman xəLİlov, maya zeynalova



Yüklə 38.1 Mb.
Pdf просмотр
səhifə6/14
tarix19.07.2017
ölçüsü38.1 Mb.
növüDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

 

78 
 
 
Şəkil 7.2. «Katrina» qasırğasından sonra Yeni Orleanda su basması 
(VIII. 2005) 
 
 
 
Qrafik 2. 1947-1997-ci illər arasında təbii fəlakətlər  
nəticəsində tiplər üzrə yayılması 

79 
7.2. Tufan (qasırğa, tornado) fırtına, çox şiddətli külək 
(uraqan), şiddətli fırtınalar 
 
Tarix hazırda tropik siklonlar adlanan təbii fəlakətlər 
haqqında çoxlu məlumatlara malikdir. Bu təbii fəlakətlər 
əsasən tropiklərdə okean üzərində formalaşaraq, daimi ola-
raq materiklərin  Şərq sahillərinə  və ekvator ətrafı rayonla-
rına çırpılaraq, çox böyük təbii fəlakətlər yaradırlar. Tropik 
silklonlar – çox şiddətli küləklər və şiddətli fırtınadır. Onlar 
əsasən Sakit okeanının  şimal və  cənub hissələrində Benqal 
körfəzi və  Ərəbistan dənizində, Hind okeanının cənub his-
səsində, Madakaskar adası sahillərində  və Avstraliyanın  şi-
mal-qərb sahillərində rast gəlinir. Adətən tropik silkonlara 
ad verilir.  
Tornado (tufan, qasırğa, tromb, mezo-qasırğa)- çox qüv-
vətli böyük ərazi fəth edən qıfvari hava bulududur. Onun 
ölçüləri üfüqi istiqamətdə 50 km-dən az, şaquli istiqamətdə 
isə 10 km-ə  qədər olan, saatda 33 m/s və ondan çox olan 
qüvvətli küləkdir.  Ən qüvvətli küləklərin sürəti bəzən 300 
mil/s-ə (480 km/saata) çatır. 
Təbiətdə  ən təhlükəli və  qəflətən yaranan atmosfer 
hadisəsi tufandır (tornado). O qıfşəkilli fırlanan buludu 
olmaqla, qaz buludunun bünövrəsindən yerin üstünə  qədər 
hər şeyi özünə çəkir. Tornado fırtınasında küləyin xarakterik 
sürəti 65-120 km/saata çatır, bəzən isə bu sürət 320 km/saata 
çatır. Yaxınlaşan fırtınanın (tornado) xarici təzahürü, hərəkət 
edən yük qatarının uğultusuna bənzəyir (şəkil 7.3, 7.4). 
Fırtınanın (tornaqdo) yaranması təbii proseslərin təsiri ilə 
izah olunsa da, hələ misir faraonlarının dövründən torna-
doların olması  məlum idi. Bu proses misir piramidalarının 
zirvəsində yaranmaqla, faraonun ruhunun göyə, Günəş 
Allahı «Ra»-ya qovuşması kimi izah olunurdu. 

80 
 
 
Şəkil. 7.3. Tufan 
 
 
 
Şəkil 7.4. Ayova ştatı üzərindən keçən tufan (Tornado). 02.04.2008 
 

81 
Misirin qədim yazılarında (lövhələrdə) tornadonun qrafiklə-
rinin verilməsi qalsada, onun texniki yaranması izah olunmur. 
Tornadoların yaranması üçün xarakterik region, tez-tez rast 
gəlinən ABŞ  ərazisidir. Hər halda qasırgalar bütün Yer 
kürəsində rast gəlinir. ABŞ ərazisində 1961-i ildən 2004-cü ilə 
qədər qasırğadan (tornado) hər il 83 adam ölmüşdür. Tornado 
ən çox Meksika körfəzinin ətrafındakı Şərq ştatlarında yayılır. 
Fevral və mart aylarında tornadonun ardıcıllığı maksimuma 
çatır. Ayova və Arkanzas ştatlarının  ərazilərində tornadonun 
yaranma təhlükəsi  ən çox may-iyun ayları hesab olur. ABŞ 
ərazisində tornadonun orta miqdarı il ərzində 800 qiymət-
ləndirilir ki, onların da 50%-i aprel-iyun aylarının payına 
düşür. ABŞ-da  ərazi cəhətcə tornadonun müxtəlif dərəcədə 
paylanması möhkəm, daimi xarakterlidir: Texas ştatında – 120 
tornado/il, amma şimal və qərb ştatlarında – 1 tornado/il olur. 
Məs. Amerika ərazisindən yalnız 2002-ci ilin aprel-noyabr 
aylarında 100-dən çox tornado (qasırğa) keçmişdir ki, onlar da 
çoxlu dağıntılar törətmiş  və 600-dən çox sığorta verilməli 
olmuşdur. Fəlakətlər başqa ölkələri də sakit buraxmır. 
Məsələn, Avropa üzərindən keçən qış qasırğası çoxsaylı 
dağıntılar törətmiş və 1 milyard dollardan çox sığorta veril-
məsinə səbəb olmuşdur. 
1851-ci ildən ABŞ-ın materik hissəsini «Katrin» qasırğası 
zərbə altında qoymuşdur. Bunlardan ən dəhşətlisi 2005-ci ildə 
baş vermiş «Katrin» qasırğası olmuşdur. Qasırğa (çox şiddətli 
külək) böyk su basması yaratmış  və 1836 insanın ölümünə 
səbəb olmuş, ABŞ iqtisadiyyatına 125 milyarddan çox zərbə 
vurmuşdur, 300000 evi dağıtmış, 80000 binanı  zədələmiş, 
nəticədə  də 1.200.000 insan öz yurd-yuvalarından köçürül-
müşlər. Bu fırtına dalğaları dambaları uçurmuş, Missisipi çayı 
ərazisində və Pontchartrain gölünün kənarlarını dağıtmışdır. Su 
basması əsasən Dünya okeanı səviyyəsindən aşağıda yerləşən 
Yeni Orleanı tam dağıtmışdır (şəkil 7.5, 7.6). 

82 
 
 
Şəkil 7.5. «Katrina» qasırğası (ABŞ) 
 
 
 
 
Şəkil 7.6. «Katrina» qasırğası (ABŞ) 
 

83 
Başqa bir fırtına «Çarli» 2004-cü ildə ABŞ-ın Florida 
ştatında, Kubada və Yamaykada baş vermiş, nəticədə 19,2 
min insan ölmüş, 150 mindən artıq insan telefon rabitəsin-
dən məhrum olmuşlar, itgi 11 milyard dollar olmuşdur. 
Bütün yuxarıda göstərilənlər bir daha göstərir ki, XX, 
XXI  əsrlərdə bu cür təbii fəlakətlər insanlara vulkan və 
zəlzələlərdən çox ziyan vurmuş  və hazırda bəşəriyyətin 
qlobal ekoloji fəlakətlərindən birinə çevrilmişdir. 
 
 
7.2. Ozon qatı və iqlim dəyişilmələri 
 
Ozon təbəqəsi – Yer kürəsini günəşin məhvedici radia-
siyasından qoruyur. Yer kürəsində olan bütün canlıları ultra-
bənövşəyi  şüalanmadan qoruyan ozon qatının qorunması 
dünya ölkələri üçün birinci dərəcəli problemlərdən sayılır. 
Beynəlxalq ozon qatının mühafizəsinin devizi belədir: 
«Səmanı qoru, özünü qoru, ozon təbəqəsini qoru». 
Yer üzərində  həyat, min illərlə, atmosferdəki mühafizə 
qatı sayəsində qorunur. Ozondan ibarət olan bu qat Yeri 
Günəşin zərərli ultrabənövşəyi  şüalarından mühafizə edir. 
Bu planetimizin nadir xüsusiyyətidir. Bu mühafizə qatının 
dağıldığı hallarda Günəşin ultrabənövşəyi şüalanması Yerin 
səthindəki həyatın böyük hissəsini məhv edir.  
İqlimin keçmişdə  dəyişkənlikləri yaxın onilliklərdə  və  əsr 
üçün riyazi model hazırlayarkən nəzərə alınır. Amma real 
şəraitlə müqaisədə riyazi modellər lazımınca dəqiq olmurlar, 
çünki bu halda bütün amilləri nəzərə almaq çətindir. Belə ki, 
alimlər tərəfindən Antraktidanın üzərində, statosferin üst 
hissəsində günəşin ültrabənövşəyi  şüalarının filtrdən keçirən 
ozon qatında «dəlik» aşkar edilmişdir, baxmayaraq ki, freon-
ların ozon qatının tükənməsinə  təsir modellərinin elektron 
hesablama maşınları  tərəfindən yoxlanılması belə «dəliyin» 
olmasını proqnozlaşdırmamışdır. Məlum olmuşdur ki, model-

84 
lərdə atmosferin yuxarı qatlarında üzən və ozon parçalan-
masına  şərait yaradan çox xırda buz kristalları  nəzərə alın-
mamışdır. Riyazi modelə bu yeni fiziki amil daxil edildikdən 
sonra Antarktida üzərində ozon «dəliyi» müşahidə edilmişdir. 
Belə ki, Milli Aeronavtika xidməti Agentliyinin (MAXA) 
1998-ci ilin yazında apardıqları  tədqiqatlara  əsasən,  şimal 
yarımkürəsində 1969-cu ildən 1985-cı ilə kimi ozonun miqdarı 
3% azalmışdır. Tibbi məlumatlara  əsasən isə ozonun 1% 
azalması hər il 6% insanın dərisinin xərçəng xəstəliyinə tutul-
masına səbəb ola bilər. Freonun bir molekulu on minlərlə ozon 
molekulunu parçalaya bilər. Deməli modellərin mükəmməl-
ləşməsi yalnız daha geniş məlumatlara əsaslanmalıdır.  
Ozon nədir?  Ozon tərkibində 3 ədəd oksigen atomu olan 
qazdır. Günəşin ultrabənövşəyi  şüaları oksigen molekullarını 
atomlara parçalayır ki, bunlar da sonradan digər oksigen mole-
kulları ilə birləşərək ozon əmələ gətirirlər. Ozon ilk dəfə 1893-
cu ildə K.F.Şonbeyn tərəfindən elektrik boşalmalarının 
müşahidəsi zamanı kəşf edilmişdir. Yalnız 1950-ci ildən sonra 
ozonun atmosferin bir hissəsi olduğu aşkar olunmuşdur. Onun 
adı yunan dilindən alınmışdır və «kəskin iy» deməkdir. 
Ozon qatı  nədir? Ozon əsas atmosferin troposfer və 
strotosfer qatlarında yerləşir. Ozon stabil qaz deyil və xüsu-
silə hidrogen, azot və xlora malik təbii komponentlərə qarşı 
həssasdır ki, bunlar da onun dağılmasına gətirib çıxarır. 
Ozon qatı atmosferin strotosfer qatının bir hissəsi olub 
ozonosfer təbəqəsini yaradır və ən çox 12-30 km məsafədə 
yerləşir. Yerin səthi yaxınlığında (troposferdə) ozon özündə 
fotokimyəvi his və  qələvi yağışlar toplayan, getdikcə prob-
lemlər yaradan çirkləndirici maddələr kimi təzahür edir. 
Lakin 11 km-dən 48 km-ə qədər Yer səthindən hündürlükdə 
olan təhlükəsiz strotosferdə, aşındırıcı iyi olan mavi qaz, 
oksigenin özü qədər həyat üçün gərəklidir. Ozon mühafizə 
qatı  əmələ  gətirir ki, bu da həddindən çox kövrək olmaqla 

85 
bərabər, heyrətedici dərəcədə effektlidir (səmərəlidir). 
Ozonun atmosferdə miqdarı azdır. Belə ki, hər 10 milyon 
molekula 2 milyon normal oksigen və 3 ozon molekulu 
düşür.  Əgər bütün ozon qatını  yığıb normal təzyiq altında 
presləmək mümkün olsaydı, bütün yer kürəsini örtən cəmi 3 
mm-lik qat yaranmış olardı. 
Xlorftorkarbohidrogenlər (XFK) ozon qatının yeyilməsi-
nin ciddi səbəbi kimi göstərilmişlər. 1985-ci ildə ingilis 
alimləri böyük bir kəşfə imza atdılar. Onlar hər yaz fəsli pla-
netin cənub yarımkürəsində Antarktida materikinin üzərində 
ozonun böyük bir “dəliyinin” olmasını  aşkar etmişlər. Bu-
nun da ölçüləri Afrika qitəsinin sahəsinə müvafiq gəlir. 
«Dəlik» adi məlum dəliklər deyil, ozon qatının çox aşağı 
konsentrasiyası olan zonadır. Belə dəliklər artıq Avstraliya, 
Çili və Argentinanın cənub rayonlarını  əhatə etmişdir. An-
tarktida üzərindəki atmosfer qışda yerdə qalan aləmdən, 
qütb burulğanı adlanan küləyin təbii dövranı ilə  təcrid 
olunur. Qış vaxtı, soyuq və qaranlıq olduqda atmosferdə 
qütb stratosfer dumanları  əmələ  gəlir. Təsirsiz xlor, bu bu-
ludların səthində, gün işığının təsiri altında ozonla kimyəvi 
reaksiyaya girməklə ozon qatını yeyən formaya çevrilir. 
Bunun nəticəsində  hər bahar, günəş  cənuba doğru, yəni 
Antarktidaya doğru qayıdarkən ozonun tez dağılması baş 
verir. Antarktida strotosferinin kifayət qədər qızdığı  və 
beləliklə də onu qalan dünyadan təcrid edən qütb strotosfer 
buludlarını dağıtdığı  və küləkləri yardığı vaxt «dəlik» 
yenidən yox olur. Ozonla zəngin olan hava Antarktida 
üzərindəki deşiyi dartışdırır. Küləyin dövranı, aşağı konsen-
trasiyalı ozon olan havanın  şimala doğru yerdəyişməsinə 
səbəb olaraq, başqa bölgələrdəki ozon konsentrasiyasını 
onunla qarışma sayəsində azaldır. Beləliklə, problem cənub 
yarımkürəsinin məntəqələrinə yayıla bilər. Ən geniş «dəlik-
lər» son illər müşahidə edilir. Nazilmə, xüsusilə 15 km-dən 

86 
30 km-ə  qədərki hündürlükdə baş vermişdir ki, burada 
adətən ozonun konsentrasiyası  ən yüksəkdir. Qeyd etmək 
lazımdır ki, XFK-nın ozon qatına təsiri, cənub qütbü 
ətrafında, çox soyuq təcrid olunuş hava kütləsinin yaratdığı 
nadir meteoroloji şəraitin yarandığı bölgədə güclənir. 
Antarktida üzərində ozon qatının  ən çox tükənməsi 
sentyabr-oktyabr aylarında olur: noyabr ayından sonra isə 
ozon qatının qalınlığı mütəmadi artır. Antarktida üzərində 
maksimum ozon 1985-ci ildə qeydə alınılb. O vaxtdan onun 
miqdarı az artmışıdr.  
Şimali Avropada ozon «dəliyi» cənub zonasına nisbətən 
kiçikdir, tam aydın hiss olunur və ozonun qarışığının 
azalması xeyli zəif gedirdi. 1987-ci ildə BMT-nin üzvi olan 
– 23 sənaye ölkəsi, o cümlədən keçmiş SSRİ freon istehsa-
lını azaltmaq (feronlarla refrijiratorlar, kondisionerlər, soyu-
ducular və aerozol balonları doldurulur), onun tərkibini xlor 
olmayan madddələrlə əvəz etmək razılaşdırılmışdır. 
Nəzəriyyələrdən birinə  əsasən, karbonun artdığı sürətlə-
nən fotosintez prosesində bitkilər və planktonlar tərəfindən 
mənimsənilir ki, bunun nəticəsində xeyli CO
2
 toplanmasına 
səbəb olur. Əgər bu belədirsə, onda meşələrin karbon 
qazının qarşısının alınmasındakı rolu aydın olar və meşə 
qırılması, məhv edilməsi çox böyük təhlükə kəsb edir. ABŞ-
ın Okric milli laboratoriyasında Q.Merlandın hesablanma-
sına  əsasən, hər il qazıntı yanacaqlarının yandırılması 
nəticəsində atmosferə atılan 5 milyard ton CO
2
-nun 
udulması üçün Avstraliyanın  ərazisinə  bərabər sahədə me-
şələrin salınmasını tələb edir.  
Ozonun ölçülməsi. Ozon qatının miqdarını Dobson vahi-
di ilə ölçürlər. Oturacağanın sahəsi 1 sm
2
 olan vertikal 
sütunda normal təzyiq və temperaturda olan ozonun miqdarı 
300 Dobson vahidinə bərabərdir. Yer kürəsində ozonun orta 
miqdarı  təxminən 300 Dobson vahididir. Müxtəlif coğrafi 

87 
sahələrdə onun qiyməti 230-500 arasında dəyişir. 
Ozon təbəqəsinin müşahidəsi ilə müntəzəm olaraq ABŞ-
ın Milli Aeronavtika və Kosmos Akademiyası – NASA, 
WHO, Kanada, Böyük Britaniya, Yeni Zellandiyanın və s. 
ölkələrin çoxsaylı təşkilatları məşğul olurlar. Antarktida üzə-
rində 1979-cu ildən 2000-ci ilə  qədər bu ozon «dəliyinin» 
sahəsinin dəyişməsi qrafiki Yeni Zellandiyanın Milli Su və 
Atmosferin Tədqiqi  İnstitutunun nəticələri  əsasında veril-
mişdir.  Şimal yarımkürəsi üzərində  də ozon qatının müşa-
hidə edilən nazilməsi bəzi meteoroloji amillər sayəsində ge-
niş «deşiklərin» olmasına baxmayaraq, Antarktida bölgəsin-
dən az narahatlıq doğurmur. Avropanın bir neçə şimal ölkə-
ləri, Rusiyanın  şimal bölgələri artıq ozonun az olduğu sa-
hələrə aiddir. Bunu ABŞ-ın Florida Universitetinin araşdır-
maları daha aydın göstərir. 
Ozon qatının azalması respublikamızda normaya uyğun-
dur. Antarktida, Arktika, ekvatorla Qrinviç xətlərinin kəsiş-
məsində 1-18 sentyabr 2000-ci il müddətində ozonun miqda-
rının dəyişməsi ABŞ-ın Milli Aeronavtika və Kosmos Aka-
demiyasının (NASA) aldığı nəticələrdə əyani görünür. 
Ozon qatının dağılmasında iştirak edən amillər – səsdən 
sürətli təyyarələrdən havaya atılan qazlar, freonlar, gübrələr, 
vulkan püskürmələri və s. 1928-ci ildə «General Motors» 
şirkətinin amerikalı kimyaçısı Tomas Midqli freonları icad 
etmişdir. Freonlar hallogena-ilkanlarder və ya xlor flüorkar-
bohidrogen birləşmələridir. Freonların 40-dan çox növü var. 
Rəngsiz, iysiz, qaz və ya maye şəklində olur. Freon yüksək 
temperaturda zəhərli maddəyə fosgenə (COCl
2
) çevrilir. 
Fosgen dünya müharibəsində kimyəvi silah kimi istifadə 
edilmişdir. 
Ozon qatı az olan ərazilərdəki bütün ekosistemlərdə mən-
fiyə doğru dəyişmə, bitkilərin boy artımının, məhsuldarlı-
ğının, qida dəyərlərinin aşağı enməsi gözlənilir. 

88 
VIII FƏSİL 
QLOBAL SƏHRALAŞMA PROBLEMLƏRİ 
 
8.1. Səhralaşma prosesi 
 
Müasir dövrün ən qlobal beynəlxalq ekoloji problemlə-
rindən biri fəlakətli quraqlıqların çoxalması  və bunun 
nəticəsində ərzaq və yem bitkilərinin məhsuldarılığının kəs-
kin azalması ilə nəticələnən yer səthinin səhralaşma mərhə-
ləsinə keçməsidir. Bununla əlaqədar əsaslandırılmış təhlükə 
yaranır: gələcəkdə insanları nə gözləyir? Belə ki, Yer kürəsi 
bizim Günəş sistemində içməli və minerallaşmış su ehtiyat-
larına malik yeganə planetdir. 
Yerin tarixində susuz səhraların  ərazisinin sürətlə azal-
ması dövrləri olmuşdur. Həmçinin, quraqlıq arid ərazilərin 
genişləndiyi dövrlər də olmuşdur. 
Səhralaşma dedikdə daha geniş mənada yerin bioloji po-
tensialının azalması və ya məhv edilməsi, antropogen fəaliy-
yət və iqlim dəyişməsi nəticəsində yer üstü ekosistemlərin 
tükənməsi nəzərdə tutulur. BMT ekspertləri səhralaşma pro-
seslərini və onun yayılmasının ekoloji situasiyalarının pis-
ləşməsi kimi qiymətləndirir, qeyd edirlər ki bu proses nəticə-
sində quraq, yarımquraq  ərazilərin məhsuldarlığı  səhra 
səviyyəsinə kimi enir. Bu proses əsasən tədriclə gedir. 
Aridləşmə prosesi səhralaşmanın ilkin mərhələlərindən 
biridir. 
Səhralaşma qlobal miqyasda təzahür edən ekoloji proses 
olub, müəyyən dövrlər ərzində landşaftın o, cümlədən torpaq 
örtüyünün bioloji məhsuldarlığının azalması ilə  nəticələnən 
prosesdir. Bu proses Yer kürəsinin arid, subarid və qismən 
də subhumid ekosistemlərinin, həmçinin torpaq örtüyünün 
sürətli deqradasiyasına səbəb olur. Q.S.Məmmədova və 

89 
M.P.Balayevə görə Azərbaycanda aridləşmə, səhralaşma 
aqroekoloji balansın pozulması, bioloji müxtəlifliyin itiril-
məsi torpaqların deqradasiyaya uğraması, dağlıq  ərazilərdə 
ekosistemlərin  şiddətli eroziyası prosesində özünü göstərir 
(cədvəl 8.1). 
 
Cədvəl 8.1. 
Yer kürəsində səhralaşma – deqradasiyaya  
məruz qalmış torpaq sahələri 
(səhralaşma konsepsiyasının məlumatı. T.Mayko, 1992) 
 
№ Torpaq 
sahələri Milyon 
hektarla 
Quraq torpaqların 
çəminə görə, %-lə 
1  Deqradasiya olan suvarılan 
torpaqlar 
43 0,8 
2  Deqradasiya olan dəmiyə 
torpaqlar  
216 4,1 
3 Deqradasiya 
olmuş otlaqlar 
757 
14,6 
4  İnsanların təsərrüfat 
fəaliyyətilə deqradasiya 
olunmuş 
1016 19,5 
5 Bitki 
örtüyü 
deqradasiya 
olmuş torpaqlar 
2576 50,0 
6  Tam deqradasiya olmuş 
quraq torpaqlar 
3592 69,5 
7 Deqradasiyalaşmış torpaqlar 
1580 
30,5 
8 Ekstra 
quraq 
torpaqlar 
9172 
100,0 
 
Cədvəl 8.1-də Yer kürəsində deqredasiyaya uğramış torpaqların 
(T.Maykonun, 1992-ci il məlumatlarına  əsasən) sahələri verilir. 
Deqredasiyaya uğramış torpaq sahələri milyon hektarlar, həmçinin 
quraq torpaqların cəminə görə %-lə verilir. Cədvəldən göründüyü 
kimi deqredasiyaya uğramış suvarılan torpaqların 43 min. ha 
olması, dəmyə torpaqlarının isə 216 mln. ha olması göstərilir. 
 
 

90 
Son 40-45 ildə xüsusi ilə də 1980-2010-cu illərdə plane-
timizin bir sıra və semi arid vilayətlərində aridləşmə prose-
sinin xeyli güclənməsi nəticəsində səhra və yarımsəhraların 
sahəsinin genişlənməsi müşahidə edilir ki, bu da həmin əra-
zilərin bioloji məhsuldarlığının azalmasına və ya tamamilə 
məhv olmasına səbəb olur. Elmi ədəbiyyatlarda bu prosesi 
səhralaşma adlandırırlar. İlk dəfə səhrlaşama problemi dün-
ya ictimaiyyətini 1968-1973-cü illərdə Böyük səhrada baş 
verən faciəli hadisələrdən sonra cəlb etməyə başlamışdır.  
Məlumdur ki, Azərbaycan Respublikası dünyanın az tor-
paq ehtiyatlarına malik olan dövlətlərdəndir və burada əha-
linin orta sıxlığı (92 nəfər) ümumi dünya göstəricilərindən 
(43 nəfər) yüksəkdir. Ölkənin mövcud ərazilərinin 48%-i 
kənd təsərrüfatı istehsalına cəlb edilmişdir. Bu göstərici əha-
lisi sıx olan ölkələrdə, o cümlədən, yüksək iqtisadi inkişafa 
malik olan Qərbi Avropada 50%-dən artıqdır. Ona görə  də 
Azərbaycan Respublikası kimi ölkələrdə  səhralaşma – tor-
paqların deqradasiyasının qarşısının alınması çox ciddi ak-
tual ekoloji problemlərdəndir. Səhralaşma – torpaqların deq-
radasiyasına qarşı mübarizə  tədbirləri hazırlamaq üçün ilk 
növbədə həmin ərazilərin təhlükəsizlik cəhətdən qiymətlən-
dirilməsi və xəritələşdirilməsi vacibdir.  
Üçüncü dövrün sonundan Yer üzərində buzlaşma ilə 
növbələşərək mütəmadi olaraq iqlim zonallığı seçilirdi və 
buzlaşmanın xeyli azalmasından sonrakı 10-20 min illikdə 
arid zonalar və geniş səhralar formalaşmışlar. Hazırda şimal 
və  cənub yarımkurələrindən arid zonalar Yer kürəsinin 
ekvatorunun hər iki tərəfindən rütubətli – meşələr zonasını 
əhatə edir. Yer kürəsində arid zonaların sərhədləri və eni çox 
dəyişkəndir,  əyri-üyrüdür, amma ümumiyyətlə 50
0
-20
0
 – 
şimal və cənub enliklərinin çərçivəsindən çıxmayaraq Afri-
kada, Cənubi Amerikada, Cənubi Hindistanda və Avstraliya-

91 
nın şimalında ekvatora yaxınlaşır. 
XXI  əsrin başlanğıcında dünyada bir gün ərzində  səh-
ralaşma və  şorlaşma nəticəsində 10 minlərlə hektar torpaq 
sahəsi öz münbitliyini və təsərrüfat əhəmiyyətini itirir, 28 min 
hektar, son məlumatlara görə isə 50 min hektar (yeni salınan 
meşə sahələrindən 10 dəfə çox) dünyanın  ən qiymətli təbii 
sistemlərindən biri sayılan və planetimizin «ağ ciyəri» 
adlandırılan tropik meşə sahəsi məhv olur, 40 mindən artıq 
uşaq ölür. Təkcə bizim respublikamızda rəsmi məlumatlara 
əsasən 40,8% torpaq külək və su eroziyasına məruz qalıb və 
kənd təsərrüfatı üçün yararsız hala düşüb. 
Səhralaşma eyni zamanda sosial-iqtisadi və  təbii proses 
olmaqla təqribən 3,6 mlrd. hektar torpaq sahəsini təhlükə 
altında saxlamaqla, 700 mln.-dan çox insanın yaşadığı 
əraziləri  əhatə edir. Bu Avropanın  ərazisindən üç dəfə 
çoxdur və ya Yer kürəsi sahəsinin dörddə biri qədərdir. 
Daha təhlükəli vəziyyət Afrikanın sahel zonasında (Seneqal, 
Nigeriya, Burkino Foso, Mali və b.) keçici bioiqlim zona-
sında (400 km-ə qədər enində), şimalda Saxara və cənubda 
Savannalar arasında yaranmışdır. Səhralaşma prosesi dünya-
nın 1 mlrd.-dan çox əhalisi olan 110 ölkəsini əhatə etmişdir. 
Səhralaşma Afrikada xüsusilə böyük ərazilər tutur. Məs. 
Böyük Səhranın ərazisi hal-hazırda cənuba doğru 1 km/ildə 
sürətlə artır. Dünyada səhraların ümumi artımı 50 min km
2
/il 
təşkil edir. Məs. 1968-1973-cü illərdə baş vermiş quraqlıq 
Böyük Səhra ilə Seneqal və Yuxarı Nigerin çay hövzələrini 
əhatə etmiş, 250 min nəfərdən çox insan və ey heyvanlarının 
70%-i suyun çatışmazlığı nəticəsində məhv olmuşdur.  
Saheldə kritik vəziyyətin yaranması əsasən iki amilin təsi-
rilə baş verir: 1) sürətlə artan əhalinin  ərzaq məhsulları ilə 
təmin etmək məqsədilə insanın təbii ekosistemlərə  təsirinin 
artması  və s. 2) meteoroloji dəyişikliklərin (uzun müddətli 

92 
quraqlıq) olması ilə. Mal-qaranın ardıcıl otarılması otlaqlar-
da artıq təzyiqin olmasına səbəb our. Səhralaşmaya həm də 
ot örtüyünün kütləvi yandırılması, xüsusilə yağış dövründən 
sonra, intensiv şumlanma, qrunt suyunun səviyyəsinin aşağı 
düşməsi və s. şərait yaradır. 
Məhv edilmiş bitki örtüyü və torpağın çox xırdalanması 
torpağın üst qatının intensiv sovrulmasına (defliyasiya) şə-
rait yaradır. 
BMT-nin məlumatlarına görə, hər il dünya meşələrinin 25 
milyon hektar sahəsi qırılıb məhv edilir.  
Meşələrin qırılması biosferin davamlılığının və atmosfer-
də oksigenin azalmasına, quraqlığın, torpaq eroziyasının, 
defliyasiyasının və sürüşmələrin əmələ gəlməsinə, səhralaş-
manın sürətlənməsinə, su daşqınlarına, güclü selə, qasırqa-
lara, torpağın və suyun eroziyasına, iqlimin və relyefin kəs-
kin dəyişilməsinə və s. səbəb olur. 
Müasir xəritə materiallarına əsasən mütləq səhralar quru-
nun 8-10%-ni təşkil edirlər. 
Bu və ya digər dərəcədə  səhralaşmaya məruz qalmış 
ümumi ərazi isə (mütləq səhralarla birlikdə) materiklərin 36-
40%-ni təşkil edir. 70-75 ölkədə quraqlaşma hadisələri rast 
gəlinir. Səhra və  səhra çöl ərazilərin 50%-ni hərəkət edən 
dyun və barxanlardan ibarət qumlu səhralıq təşkil edir. 
Planetin kontinentlərində səhra və səhralaşan ərazilər qeyri-
bərabər paylanmışlar. 
Avstraliyada yer səthinin ≈  80%-i 
Afrikada yer səthinin ≈  50%-i 
Asiyada yer səthinin ≈  45%-i 
Cənubi və Şimali Amerika və Avropada ≈  20-30%-i. 
Aridləşmə  və  səhralaşma probleminin kəskinləşməsinə 
səbəb həm də 30-40 yoxsul və ekoloji cəhətdən zəif inkişaf 
etmiş ölkələrin səhra, quru savanna, quraq çöl və yarımçöl 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə