Telman xəLİlov, maya zeynalova


İnkişafda olan ölkələrdə aclıq çəkənlərin sayı



Yüklə 38.1 Mb.
Pdf просмотр
səhifə4/14
tarix19.07.2017
ölçüsü38.1 Mb.
növüDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

İnkişafda olan ölkələrdə aclıq çəkənlərin sayı 
 
Regionlar 1969-1971 
1971-1981 
1983-1985 
Mln. 
nəf 
% - 
əhalinin 
inkişaf 
sayına 
görə 
 Mln. 
nəf. 

əhalinin 
inkişaf 
sayına 
görə 
Mln. 
nəf 
%-
əhalinin 
inkişaf 
sayına 
görə 
Afrika 92  32 110 29 140 32 
Cənubi və 
Cənub 
Şərqi Asiya 
281 29 288 24 291 22 
Latın 
Amerikası 
51 18 52 15 55 14 
Yaxın və 
Orta Şərq 
35 22 24 12 26 11 
Cəmi: 460 28 475 24 512 23 
 
Hazırda yemək məhsullarının böyük bir hissəsi kənd 
təsərrüfat  əkinlərində istehsal olur. Onlar qurunun təqribən 
üçdən bir hissəsini tutur, o cümlədən şumlanmış sahələr yer 
səthinin 11%-ni təşkil edilir. İlk baxışda adama elə gəlir ki, 
Yer üzərində  kənd təsərrüfatında istifadə üçün torpaq 
ehtiyatları çoxdur və gələcəkdə kənd təsərrüfatı əkin sahələ-
rini genişləndirməklə  məhsul qıtlığını aradan qaldırmaq 
mümkündür. Lakin torpaq ehtiyatlarının coğarfi qiyməti 
bunun  əksini göstərir. BMT-nin məlumatlarına  əsasən qu-
runun təqribən 70%-i kənd təsərrüfatı  əkinləri üçün az 
yararlı sahələridir. Həmdə ki, onlar rütubətlə az təmin olun-
muşlar. Bütün kənd təsərrüfatı əkinləri içərisində ən qiymət-
lisi  şumdur.  Şumlanmış  əkinlər 80% ərzaq verdiyi halda, 
dəniz və biçənək cəmi 12%-ni təşkil edir. Şumlanan sahələr 
ayrı-ayrı ölkələrdə 1-4-dən 30-70%-ə qədər təşkil edir. Bəzi 
coğrafi regionlarda hələlik az da olsa torpaq ehtiyatları var-

45 
dır. Kənd təsərrüfatı  əkinlərinin sahəsini artırmaqla müasir 
qida məhsullarını yalnız 80% artırmaq mümkündür. Deməli, 
ərzaq problemini həll etmək üçün əkinçilik sistemini 
intensivləşdirmək lazımdır. 
Bütün kənd təsərrüfatının və eləcə  də  ərzaqın  əsasını ta-
xılçılıq təsərrüfatı  təşkil edir. Taxıl dünya əhalisinin  ərzaq 
məhsullarına təlabatının yarısını təşkil edir. Dünyada ümumi 
taxıl istehsalının hesabatı 1948-52-ci illərdən başlayıb. 
1990-cı ildə dünyada 1.900 mln. ton taxıl, 600 mln. köklü 
bitkilər, 490 mln. ton tərəvəz, 340 mln. ton meyvə, 110 min 
ton  şəkər çuğunduru, 170 mln. ton ət, 550 mln. ton süd 
istehsal olunub. Taxıl istehsalı 779 milyon tondan 1985-ci 
ildə 1.848 milyon tona qədər, yəni 2,4 dəfə artmış  və 
əhalinin artımını örtmüşdür. 1986-cı ildə taxıl istehsalı 1.870 
mlyon tonu keçmişdir. Bu qədər taxıl planetimizin əkinçilik 
tarixində birinci dəfə istehsal olunmuşdur. Bu insanların hər 
ildə istifadə etdiyi bütün xammal ehtiyatlarının altıda birini 
təşkil edir. ABŞ-da 1985-ci ildə rekord məhsul – 345 milyon 
ton taxıl yığılmışdır. Lakin dünya üzrə taxıl istehsalının 
artım sürəti son illər azalmağa başlamışdır. Dünyada istehsal 
olunan dənin əsasını 3 bitki: buğda, qarğıdalı və düyü təşkil 
edir. Çin, Yaponiya, Filippin, Vyetnam və bir sıra digər ölkə 
xalqlarının əsas qidası düyü, Afrikanın bir çox xalqlarınınkı 
darı (sorqo), Cənubi Amerikanın Peru və digər dağlıq 
yerlərində arpa, Amerika qitəsinin qədim yerli xalqlarınınkı 
qarğıdalıdır. Hətta indi də Meksikalı hindular qarğıdalını 
satmırlar, onlar üçün qarğıdalı ən əziz və müqəddəsdir. Onu 
yalnız öz ehtiyacları üçün becərirlər. 
XXI əsrdə Yer kürəsinin əhalisi xeyli artanda onun taxılla 
təmin olunması üçün taxıl bitkilərinin məhsuldarlığının dün-
ya üzrə orta hesabla 1,5-2,0 dəfə artırmaq lazım gələcəkdir. 
Min illər bundan əvvəldən başlayaraq dünyanın bir çox 

46 
ölkələrində, o cümlədən Azərbaycan  ərazisində yaşayan 
xalqlar üçün buğda ən yaxşı çörək bitkisi sayılır. Tarix boyu 
getdikcə buğdanın keyfiyyəti yaxşılaşdırılmışdır. Çörək 12 
min ildən artıqdır ki, şərq xalqlarının əsas qida məhsuludur. 
İlk lavaş neolit dövründə üyüdülmüş buğda dənindən, su ilə 
yoğrulmuş  xəmirdən hazırlanmış  və  ağac kömürü odu ilə 
qızdırılmış daşın üstündə bişirilmişdir. Qədim Misirdə çörək 
bişirmək üçün ilk dəfə qilli palçıqdan təndir düzəldilmiş, 
eyni zamanda çörəyi yumşaq edən xəmirin qıcqırma 
prosesinin sirri müəyyənləşdirilmişdir. 
Beləliklə, buğda ölkənin iqtisadi müvəffəqiyyəti,  əmin-
amanlıq və siyasi sabitlik əlaməti olaraq, rəmzi məna almış-
dır. Lazım olan qədər buğda ehtiyatına malik olan xalqlar 
əsrlər boyu ərzaqla yaxşı təmin olunmuş hesab ediliblər.  
Əgər Roma imperiyası dövründən 1804-cü ilə  qədər in-
sanların bitkilərlə qidalanması haqqında Sossyurun klassik 
əsərlərinin dərc olunduğu vaxta qədər Qərbi Avropada buğ-
danın məhsuldarlığı hektardan 4,0-6,7 sentner olmuşdursa, 
yüz il keçdikdən sonra məhsuldarlıq üç dəfə artmışdır. Kənd 
təsərrüfatı məhsuldarlığının 100 il ərzində gözə çarpacaq də-
rəcədə artması əsas etibarilə bitkilərin kənd təsərrüfatda isti-
fadə edilməsinə əsaslanmışdır. Avropa ölkələrində buğdanın 
məhsuldarlığı keçən  əsrin birinci yarısında yəni 1950-ci ilə 
qədər 14,2 s/hek. səviyyəsində qalmışdır. 1950-ci ildən son-
ra buğdanın məhsuldarlığı daim artaraq 1986-cı ldə 43,0 s/ha 
olmuşdur. Bu ölkələrdə son 50 ildə buğdanın məhsuldarlığı 
3 dəfə artmışdır.  
Bütün dünya üzrə buğdanın məhsuldarlığı 1901-1950-ci 
illərdə 8,6-9,5 s/ha olmuş, orta hesabla 9,0 s/ha təşkil et-
mişdir.  
Buğdanın, dünyada istehsalının son 50 ildə artım sürəti 
60-cı illərdə BMT-nin qəbul etdiyi «Yaşıl inqilab» proqramı 

47 
ilə  əlaqədardır. Qarğıdalı  və buğda sortlarının yaxşılaşdırıl-
ması üzrə Meksikada, Suriya Ərəb Respublikasında və baş-
qa beynəlxalq mərkəzlərdə aparılan seleksiya işləri nəticə-
sində yaradılan intensiv tipli qısa boylu, yüksək məhsuldar 
buğda sortları bir çox ölkələrdə geniş yayılmışdır. 1986-cı 
ildə buğdadan  ən yüksək məhsul Niderlandda – 8,1 ton/ha; 
Böyük Britaniyada 7,0 t/ha, Belçikada 6,4 t/ha alınmışdır. 
Taxılın məhsuldarlığının dünya üzrə 1950-ci ildən art-
ması, seleksiyanın nailiyyətləri, gübrələrin, yeni intensiv 
texnologiyanın tətbiqi hesabına baş vermişdir. 
Dünya üzrə suvarılan torpaqların sahəsi 1900-cu ildə 40 
milyon hektardan, 1980-ci illərdə 249 milyon hektara çat-
dırılmışdır. 
Hazırda dünyada suvarılan torpaqların sahəsi təxmini 
hesablamalara əsasən 250 milyon hektara çatmışdır. 1980-ci 
ildən sonra bu artım xeyli zəifləmişdir.  
Bir çox illərdir ki, ərzaq məhsullarının artırılması məqsə-
dilə Beynəlxalq təşkilatlar çoxsaylı proqramlar hazırlayırlar. 
Lakin çoxları son illər başa düşməyə başlamışlar ki, əsas 
yollardan biri məhsul itgisinin qarşısının alınmasıdır. Bu 
məsələyə diqqət  ərzaq məsələləri üzrə Roma şəhərində 
1974-cü ildə keçirilmiş Dünya konfransında xüsusi qeyd 
olunmuşdur. Bu məsələ yenidən 1975-ci ildə  və sonrakı 
illərdə də BMT-nin sesiyalarında qaldırılmışdır. Qəbul olun-
muş qətnamələrdə BMT bütün ölkələri kənd təsərrüfatı məh-
sullarının yığımdan sonra itgisinin 1985-ci ilə 50%-dən az 
olmayaraq azaldılmasına nail olmağa çağırmışdır. 1978-ci 
ildə FAO fəaliyyət proqramı tərtib etdi. Bu proqram konkret 
olaraq məhsul yığımından sonra kənd təsərrüfatı məhsulları-
nın itgisinin azaldılmasına yönəldilmişdir. 1980-ci ildə FAO 
və UNEP tez korlanan kənd təsərrüfatı məhsullarının itgisini 
azaltmaq üçün xüsusi ekspertlər qrupu yaratmışdır.  

48 
Bütün ölkələr  ətraf mühitin keyfiyyətini və insanların 
sağlamlığını qorumağı qarşılarında məqsəd qoyurlar. Yemək 
məhsullarının itgisinin azaldılması təkcə istifadə üçün çoxlu 
ərzağın olması yox, həm də əkinçiliyin ekoloji nizamlanma-
sına imkan yaradır. 
İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə ərzaq məhsullarının çatış-
mamazılığı diqqəti cəlb edən əsas problemlərdən biridir. 
Dünya  əhalisinin ümumi sayının 400 mln. nəfəri,  ən azı 
500 mln., bəlkə də 1 milyardı daimi aclıqdan əziyyət çəkirlər. 
Ərzaq məhsullarının yığımdan sonra itirilməsinin çoxlu 
səbəbləri var. Bu məsələdə də inkişaf etməkdə olan ölkələr 
fərqlənirlər. Təxmini hesablamalar göstərmişdir ki, 100 mln. 
ton taxıl və paxlalı bitki məhsulları yalnız inkişaf etməkdə 
olan ölkələrdə itirilir ki, bu da 300 mln. adama bəs edərdi. 
Ərzaq məhsulları itgisinin azaldılması  zəif inkişaf etmiş 
ölkələr üçün xeyli müsbət və xeyli gələcək nəticələr üçün 
əlverişlidir. 
Məhsul itgisi üçün ətraf mühit amili az rol oynamır. Belə 
ki, havanın yüksək temperaturu qida məhsullarının itgisini 
sürətləndirir. Məs. Həşəratlar 15
0
C-dən 35
0
C-yə  qədər 
temperaturda daha tez çoxalırlar. 
Havanın nisbi rütubəti də ətraf mühitin amili kimi itgiyə 
təsir edir. Yığım dövründən sonra ərzaq itgisinin qarşısını 
almaq üçün ilk addımlar olan aşağıdakılar barədə  dəqiq 
məlumatlar əldə etmək lazımdır: 
a) itginin miqyası; 
b) itginin baş verdiyi mərhələ 
v) itginin səbəbləri. 
Ona görə də yığımdan sonra bir çox təşkilatların həmrəy 
fəaliyyəti vacibdir. 
Statistika məlumatları göstərir ki, Yer kürəsi  ərazisinin 
762 milyon hektarı  və ya 53,4%0-ni dənli bitkilər, 174 

49 
milyon hektarı  və ya 12%-i mədəni bitilər, 22,5 milyon 
hektarı  və ya 1,6%-i kartof əkini üçün istifadə olunur. Yer 
kürəsində yığılan 1 mlrd.848 mln. ton taxılın – 316 milyon 
tonu buğda, 305 mln. ton düyü, 259 mln. tonu qarğıdalının 
payına düşür. Hazırda Yer kürəsində buğda  əkinləri üzrə 
Çin, Kanada, ABŞ, Argentina, Avstraliya, Rusiya, Ukrayna, 
Qazaxstan və Hindistan aktiv mövqe tuturlar. Düyü istehsalı 
üzrə Çin, Yaponiya, Filippin, Vyetnam, Koreya, Tailand, 
Miyanma, Kombodca, İndoneziya, Banqladeş, Hindistan
Pakistan və s. ölkələr fərqlənirlər. 
Bütün dünyada ərzaq istehsalı yuxarıda adları göstərilən 
ölkələrin inkişaf tempindən çox asılıdır.  
Yaxın vaxtlara kimi ərzaq problemini həll etmək üçün 
Dünya okeanına böyük ümid bəslənirdi. Geniş ərazisi və su 
kütləsi okeanın böyük və tükənməz bioloji ehtiyatlarına 
malik olması kimi yanlış fikir yaratmışdır.  
Dünya alimlərinin son illər apardıqları tədqiqatlar göstər-
mişdir ki, bu heç də belə deyildir. Buna baxmayaraq ərzaq 
probleminin həllində Dünya okeanının rolu vardır. 
Dünya okeanının bioehtiyatlarından hələlik yalnız balıq, 
bəzi dəniz heyvanları, iri fəqərəsizlər, xərçəngə bənzərlər və 
su bitkilərindən istifadə olunur (o cümlədən yosunlar). 
Praktiki olaraq okean və dənizlərin bioehtiyatlarının 67%-
ni təşkil edən planktonlar istifadə olunmur. Ona görə də pla-
netin səthinin 70,8%-ni təşkil edən Dünya okeanı insanlar tə-
rəfindən istfiadə olunan qida ehtiyatlarının cəmi 1-2%-ni verir. 
Dəniz bioehtiyatlarının mühafizəsi okean və dəniz suları-
nın axır illər geniş vüsət almış çirklənməsinin qarşısını 
almadan mümkün deyil. 
İnsanların  ərzaq məhsulları problemlərindən danışarkən 
heyvanlar aləminin inkişafı, onların yayılması  və  təkamülü 
prosesindən danışmamaq olmaz. İnsanlar heyvanları  əhliləş-

50 
dirməyə  və onlardan ərzaq məhsulları  məqsədləri üçün 
istifadə etməyə bitkiləri mədəniləşdirməkdən qabaq başla-
mışlar. Mezolit dövründə it, neolitdə isə donuz, qoyun, keçi, 
iribuynuzlu mal-qara, daha sonra isə at əhliləşdirilmişdir. Qə-
dimdən əkinçiliklə məşğul olan ölkələrdə bir çox quşlar, pişik, 
dovşan, Amerikada isə Lama əhliləşdirilmişdir. Daha sonra 
bal arısı və ipək qurdu insanlara fayda verməyə başlamışdır. 
Lakin bu gün Dünyada gedən güclü antropogen və  təbii 
çirklənmələr istərsə quru ərazilərdən və istərsə  də Dünya 
okeanından toplanan ərzaq məhsullarının azalmasına gətirib 
çıxarmışdır. Bu isə bütün Dnüyada və eləcə də ayrı-ayrı öl-
kələrdə ekoloji gərginliyi artırır, aclıq çəkən insanların sayı-
nı artırır. Bütün bunlarla əlaqədar olaraq, dünyada ərzaq 
məhsullarının ekoloji təmizliyini nizamlamaq zərurəti yaran-
mışdır. Buna nail olmaq üçün torpaqların münbitliyini artır-
maq,  əkilən bitki sortlarını yaxşılaşdırmaq, mineral və üzvi 
gübrələrdən geniş istifadə etmək, yığımdan sonra məhsul 
itgisinin qarşısını almaqla ekoloji gərginliyi azaltmaq olar. 
Bununla  ərzaq problemlərinin ekoloji nizamlanmasına nail 
olmaq mümkündür. Nəzərə almaq lazımdır ki, Yer kürəsində 
ərzaq bitkiləri  əkilməsi üçün münbit torpaqların münbitliyi 
intensiv azalır. Hazırda Yer kürəsində  ərzaq məhsulları al-
maq üçün əsasən meşəl-çöl və çöl zonaları geniş  mənim-
sənilir. Dünya əhalisinin sayı isə sürətlə artır. 
 
5.1. Azərbaycanda taxılçılığın ekoloji şəraitinin 
qiymətləndirilməsi 
 
Azərbaycan Respublikası  qədim  əkinçilik ölkəsidir. Min 
illər bundan əvvəl Azərbaycanın ucsuz-bucaqsız çöllərində 
taxılçılıq geniş yer tutmuşdur. Bu hal Azərbaycanda Sovet 
hakimiyyəti qurulana qədər davam etmişdir. Sovet hakimiy-

51 
yəti dövründə mərkəzləşdirilmiş dövlət yaradılmışdır. Azər-
baycanın bərəkətli torpaqları taxıldan əlavə başqa bitgilər, o 
cümlədən qiymətli lifə malik pambıq bitkisi yetişdirməyə 
qabil olduğu üçün mərkəzi hökumət pambığa üstünlük 
verirdi. Pambığın zəhmətkeşlərdən alış qiyməti 1 ton üçün 
65 rubl (sovet rublu) təşkil edirdi. Mərkəzi dövlət isə bundan 
qat-qat çox gəlir götürürdü. Azərbaycan, Özbəkistan, Türk-
mənistan və b. bir növ Mərkəzi hökumətin xammal baza-
larına çevrilmişdilər. Hətta pambığın yığımı Respublikamız-
da 1981-ci ildə 1 mln. tona çatdırılmışdır. Pambıq ilə taxıl 
əkinləri təqribən bərabər bölünsə də, əslində taxıla ayrılmış 
bir çox ərazilərdə pambıq  əkilirdi. Respublika bir növ 
monokultura tipli kənd-təsərrüfatına çevrilirdi. Belə bir 
vəziyyət sözsüz ki, torpaqların məhsuldarlığına mənfi təsir 
edirdi. Torpaqların fasiləsiz pambıq altında istifadəsi, güb-
rələrdən düzgün istifadə edilməməsi, suvarmanın düzgün 
aparılmaması, həm də primitiv olması, qurulmuş kollektor-
drenaj şəbəkəsinin tam gücü ilə fəaliyyət göstərə bilməməsi 
torpaqların şorlaşmasına, şorakətləşməsinə, bataqlaşması və 
deqradasiyasına səbəb olmuşdur. 
Bütün bu və digər səbəblərdən Azərbaycanda taxılın 
məhsuldarlığı 1950-1970-ci illərdə 7-9-s/ha, ümumi istehsalı 
600-700 min ton olmuşdur. Bu göstərici təxminən 26 il ər-
zində  dəyişilməmişdir. 1970-1985-ci illərdə taxılın məhsul-
darlığı bir qədər artaraq 26 sentnerə çatmış  və ümumi is-
tehsal 1 mln. 400 min tona yaxın olmuşdur. 
Beləliklə 15 il ərzində ümumi istehsal iki dəfədən çox, 
məhsuldarlıq isə 3 dəfə artırmışdır. 
Torpaq ehtiyatları  məhdud olduğundan dünyada taxıl is-
tehsalının artırılmasının  əsas yolu gələcəkdə  də  məhsuldar-
lığın yüksəldilməsidir. 
Azərbaycan Respublikasında suvarılan  ərazilər 1 milyon 

52 
400 min hektara yaxındır. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbay-
canda alınan kənd təsərrüfatı  məhsullarının 80-85%-i 
suvarılan torpaqlardan alınır. 1 mln.400 min ha suvarılan 
torpağın təqribən sovet dövründə az bir hissəsi taxılçılığa 
xidmət edirdi. 2009-cu ildə 800 min hektardan çox torpaq 
taxıl altında olmuşdur. Məlumatlara  əsasən 2009-cu ildə 2 
milyon 200 min ton taxıl yığılmışdır. Bu əvvəlki illərə 
nisbətən xeyli artıqdır. Kənd Təsərrüfat Nazirliyinin rəsmi 
məlumatlarına  əsasən 2012-ci ildə Respublikada 2 mln.800 
min ton taxıl məhsulu yığılmışdır. Son illər Azərbaycanda 
Dövlət taxıl fondu yaradılmışdır. Bu zəhmətkeşlərə öz 
istifadəsindən artıq qalan taxılı müvafiq qiymətlə Dövlət 
taxıl fonduna satmağa imkan verir. 
BMT-nin ekspertlərinin hesablamalarına  əsasən dünyada 
hər bir adam bir il ərzində 110-150 kq. arasında taxıl məh-
sulu yeyə bilər. Lakin hazırda bütün ölkələrdə olduğu kimi 
Azərbaycanda da taxıldan mal-qaraya, quşlara yem və furaj 
kimi də istifadə edilir. Azərbaycanda  əhalini öz taxılımız 
hesabına  ərzaq məhsulları ilə yaxın illərdə  təmin etmək 
mümkün olacaqdır. 
Buğda ilə yanaşı Azərbaycanda qarğıdalı, arpa, darı, 
paxlalı bitgilər də əkilir. 
Hələ qədim zamanlardan Azərbaycanın əksər rayonların-
da taxılçılıq, xüsusilə də buğda bitkisi geniş sahələrdə əkil-
mişdir.  İqlim və relfey xüsusiyyətlərindən asılı olaraq res-
publikada buğda suvarılan  ərazilərdə  və  dəmiyə  şəraitdə 
dağlıq rayonlarda (xüsusilə alçaq və orta dağlıq  ərazilərdə) 
becərilir. 
Bu baxımdan rütubətli subtropik zonanı əhatə edən Lən-
kəran zonasının torpaq örtüyü böyük əhəmiyyət kəsb edir. 
Lənkəran zonasının  şimalında Cəlilabad rayonunun ərazisi 
yerləşir. Buranın qışı mülayim, yağıntılı, yayı isə isti və quru 

53 
keçir. Bu rayonda və respublikamız bir çox aran və dağlıq 
rayonlarında taxılçılıq inkişaf edib. Buna baxmayaraq res-
publikanın bu gün də xarici ölkələrdən taxıl ixrac edir. Buna 
səbəb keçid dövründə torpaq islahatı, mülkiyyət formala-
rının təzə formalaşması, taxılın keyfiyyətsiz becərilməsi, tor-
paqların duzlaşmış olması respublikada taxılçılığın ekoloji 
şəraitini qiymətləndirməkdə çətinliklər yaratmışdır.  
 
5.2. Dünya alimlərinin modelləri 
 
Bir çox illərdir ki, dünya ölkələrində  əhalinin sosial hə-
yatını yaxşılaşdırmaq istiqamətində müxtəlif modellər 
hazırlanır. Qlobal modellərin müxtəlifliyi yaşayışın üç əsas 
konsepsiyasını verir. 
Birinci qrup (Medoyz D. və b.) alimlərin ideyaları «Sıfır-
dan inkişaf» və ya «Stabil vəziyyət» üzərində qurulur. Onlar 
insan artımının nizamlanmasını  və  sənayenin məhdudlaş-
dırılması istiqamətində öz ideyalarını qururlar ki, bu da tü-
kənməkdə olan təbii resursların saxlanılmasına və ətraf mü-
hitin sürətlənməkdə olan çirəklənmədən mühafizəsi üçün-
dür. Bu konsepsiya inkişaf etməkdə olan ölkə nümayən-
dələrinin tələblərinə cavab vermədiyi üçün qəbul olunmadı. 
İkinci qrup konsepsiyanın tərəfdarları elan edirlər ki, əv-
vəlcə inkişaf etməkdə olan ölkələr varlı dövlətlərin sırasına 
çatmalı, sonra isə ətraf mühitin mühafizəsi ilə məşğul olmaq 
olar. Sözsüz ki, bu halda inkişafın ekoloji aspekti ilə 
razılaşmaq olar. 
Üçüncü qrup konsepsiyanı (müddəalar) təbliğ edən alim-
lər elmi-texniki tərəqqinin vacib olmasını  və  ətraf mühitin 
mühafizə olunmasını ön plana çəkirlər. Bu müddəanın  ən 
zəif yeri sosial-siyasi sualların və təbiətdən istifadənin yetə-
rincə olmamasıdır. «Klassik kompromiss» həqiqətdə inkişaf 

54 
etməkdə olan ölkələrin üzərinə düşür. 
Son nəticədə müasir qlobal problemlərin  əsas ağırlıq 
mərkəzi inkişaf etməkdə olan ölkələrin üzərində düşür. Bu 
ölkələrin hər bir vətəndaşı orta hesabla hər  şeyi (enerjini, 
metalı,  ərzağı) inkişaf etmiş ölkələrdən az istifadə edir. 
Bununla  əlaqədar kasıb ölkələrdə ekoloji problemlər də bir 
neçə dəfə inkişaf etmiş ölkələrdən kəskin olur. 
Bu ölkələrdə inkişaf konsepsiyası daha çox əhalinin  ən 
aşağı  tələblərinin yerinə yetirilməsi ilə  əlaqələndirirlər. Bu 
sosial xarakterli məsələlərlə əhalini işlə, ərzaqla, su ilə, ibti-
dai təhsillə, tibbi yardımla, mənzillə  və  tələb olunan ele-
mentlərlə təmin etməyi nəzərdə tutur. 
Beləliklə, bəşəriyyətin  ərzaq problemlərinin ekoloji ni-
zamlanması ayrı-ayrı ölkələrin inkişaf xüsusiyyətlərindən və 
bu sahədə  fəaliyyət göstərən beynəlxalq təhkilatların birgə 
əməkdaşlığından çox asılı olacaq. 

55 
VI FƏSİL 
DÜNYANIN ENERJİ VƏ XAMMAL 
PROBLEMLƏRİNİN HƏLLİNİN EKOLOJİ 
MAHİYYƏTİ 
 
Hazırki dövrdə elmi-texniki inqilabın davamlı inkişafı 
enerji resurslarına olan ehtiyacın sürətlə artması ilə müşa-
hidə olunur. Xalq təsərrüfatının inkişafı energetikasız müm-
kün deyil. 
Cəmiyyətin inkişafı  və  tərəqqisi təbiətin istifadə olunan 
müxtəlif sərvətlərindən və xüsusilə də yerin təkindən çıxarı-
lan sərvətlərdən asılıdır. Hətta maddi nemətlərin bəzi adları 
(daş, tunc, brünc, dəmir  əsri və s.) insan həyatında mineral 
ehtiyatların təcəssümüdür. 
Mineral sərvətlər bərpa olunmayan sərvətlərə aid edil-
məklə istifadə olunduqca onun ehtiyatları azalır. Mineral 
ehtiyatların bərpa olunması  bəzi mənada nisbi xarakter 
daşıyır, çünki onların bərpası daimi davam edir. Lakin bu o 
qədər zəif gedir ki, onların çıxarılma tempi və insan ömrü ilə 
müqaisədə bərpa olunmayan sayılır. 
Hazırda Yer kürəsində  sərvətlərin sürətlə istismarı artır. 
Belə ki, son 40-50 il ərzində təkcə neftin istifadəsi 4-5 dəfə, 
qaz 5-6 dəfə, boksitlər 9-10 dəfə, kömür istehsalı 2-3 dəfə 
artmışdır. 
Yer kürəsində enerjiyə  təlabat da durmadan artır. Dün-
yanın enerji balansında əsas mövqeini neft tutur. Son onillik-
lərdə neft və qaz istehsalında böyük sıçrayış  nəzərə çarpır. 
Dünyanın bir çox regionlarında neftin və qazın yeni-yeni 
yataqları tapılır və istismarı təşkil edilir. Lakin bu yataqlarda 
ehtiyatların tükənməsi təqdirdə böyük çətinliklər ola bilər. 
Ona görə də, elmi-texniki tərəqqinin sürətlə inkişaf etməsinə 

56 
baxmayaraq, dünya istehsalının müasir texnologiyası, digər 
tərəfdən dünya ölkələrinin sosial-iqtisadi strukturu ətraf mü-
hitin qorunub saxlanılması və ekoloji durumun yaxşılaşdırıl-
masına təminat verilir. 
Bununla yanaşı bəşəriyyət qarşısında əhalinin sürətlə art-
ması  və istehsalın sürətli inkişafı prosesində  ətraf mühitin 
mühafizəsi kimi vacib həyatı  məsələ durur. Belə qlobal 
məsələləri müsbət həll etmək yalnız bütün dövlətlərin birgə 
əməkdaşlığı sayəsində mümkündür. 
Energetika – İnsan tərəfindən təbiətin dəyişdirilməsi pro-
sesində vacib amildir. İnsanlar tərəfindən yaradılmış enerji 
potensialı kosmik fəzanın öyrənilməsinin texnologiyasını 
həyata keçirməyə imkan verir. Buna baxmayaraq energetika 
məlum üstünlüklərlə yanaşı, ətraf mühitə mənfi təsir də gös-
tərir. Başqa sözlə desək energetika – enerji ehtiyatları, müx-
təlif enerji növlərinin hasilatını, dəyişməsini, ötürülməsini 
və istifadəsini əhatə edən xalq təsərrüfatı sahəsidir. Biosferin 
çirklənməsi növlərinin 80%-ə  qədərini enerji prosesləri, o 
cümlədən yanacağın hazırlanması və istifadəsi təşkil edir. 
Son 40-50 ildə dünyada hər bir insanın istifadə etdiyi 
enerjinin miqdarı iki dəfədən çox, neft isə üç dəfə yarım art-
mışdır. Bunun nəticəsi isə dünyada duru yanacaq ehtiyatının 
hiss olunacaq dərəcədə tükənməsidir. 
Enerji istehsalının iki tipi var: 1. Bioloji enerji istehsalı 
(antoprogen). 2-ci tipin bir neçə forması mövcuddur: istilik 
energetikası, hidroenergetika, atom energetikası, ənənəvi ol-
mayan enerji növləri (günəş, termal, dalğa və qabarma, 
tullantı üzvi maddələrin enerjisi və s.). Bunların hamısının 
ilk mənbəyi günəş enerjisidir. 
Enerji ehtiyatlarının müxtəlif növlərinin təsnifatı onların 
geniş öyrənilməsi üçün vacib şərtdir.  
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə