Telman qulġyev


b) Müxtəlif əlamətinə görə qoyun növləri



Yüklə 2.82 Kb.
Pdf просмотр
səhifə7/10
tarix29.05.2017
ölçüsü2.82 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

b) Müxtəlif əlamətinə görə qoyun növləri 
Bəllə  qoyun  (Büt.Ģ.)  –  qulağı  uzun  və  qulağının 
üstündə vəz olan qoyun. 
Boynu  xallı  (Büt.Ģ.)  –  boynunda  baĢqa  rəngli  yun 
olan qoyun. Qıccaqulaq kürə (Büt.Ģ.). Bu cür qoyunların 
qulaqları kərə və kürə qoyunların qulaqlarının ortağıdır. 
Kərə qoyun (Büt.Ģ.) – qulaqsız qoyun. 
Kürə qoyun (Büt.Ģ.) – yarım qulaq qoyun. 
Kəlin qoyun (Büt.Ģ.) – buynuzlu qoyun. 
Mırçamlı  qoyun  (C.,  P.,  Buz.,  Güla.)  //  qotazlı  // 
mıncıxlı qoyun (Büt.Ģ.)  – boğazının altında iki vəz olan 
qoyun. Qərb qrupu dialekt və Ģivələrində mürcüm, qotaz 
eyni mənada iĢlədilir [22, s.230].  
Uzunqulaq kürə (Büt.Ģ.) – belə qoyunların qulaq-
ları kürə qoyunun qulaqlarından bir qədər uzun olur. 
Almaz  qoyun  (Büt.Ģ.)  –  balasını  əmməyə  qoyma-
yan  qoyun.  Eyni  mənada  Bərdə  rayonu  Ģivələrində  də 
iĢlədilir [20, s.34]. 
Qol  qoyunu  (Büt.Ģ.)  –  çobanlar  yatanda  qollarına 
bağladıqları  qoyun.  Sürü  tərpənəndə,  yaxud  sürüyə  ca-

 
 
 
 
 
149 
navar,  oğru  girəndə  çobanı  dartıb  ayıltmaq  üçün  qola 
bağlanan qoyun. 
Qaçağan qoyun (Büt.Ģ.) – sağıma gəlməyən qoyun. 
Dəli (C., P., Buz.) // küy qoyun (Büt.Ģ.) – qaçağan qoyun. 
Ziyankar  qoyun  (Büt.Ģ.)  //  qabaxcıl  (C.)  – 
sürünün qabağında gedən qoyun. 
Yava qoyun (C., P., Buz., Güla.) – özü sağıma gə-
lən qoyun. 
Pərçil  qoyun  (Əks.Ģ.)  –  sürü  otlaqda  yayılıb  otla-
yan zaman sürünün kənarındakı qoyun belə adlanır. 
Səmə qoyun (Büt.Ģ.) – sürüdə geriyə qalan. 
Süləx

  //  qarnel  qoyun  (Büt.Ģ.)  –  sürüdən  təklənib 
yem üstünə qaçan qoyun. 
Fizəx

  (C.)  //  xoĢu  qoyun  (Büt.Ģ.)  –  yad  quzunu 
əmizdirən. 
Xuygir  qoyun  (Büt.Ģ.)  –  balasını  gah  alan,  gah  da 
almayan. 
 
 
c) Yelininə görə qoyun növləri 
Bərkəmcəx

  (C.,  P.,  Buz.)  //  daĢəmcəx

  (Əks.Ģ.)  – 
çətin sağılan. 
Korəmcəx

 (Büt.Ģ.) – südü olmayan. 
Piləmcəx

 (Büt.Ģ.) – asan sağılan. 

 
 
 
 
 
150 
Tayəmcəx

 (Büt.Ģ.) – məməsinin biri süd verməyən. 
Çırtıməmcəx

 (Büt.Ģ.) – xırda məməli. 
Eydirmə  (Büt.Ģ.)  –  mal-qaranı  sağmağa  baĢlayar-
kən məməsini sığallayırlar ki, süd endirsin. 
a) Rənginə görə keçi növləri 
Ağ keçi (Büt.Ģ.) – rəngi ağ keçi. 
Ala kola (Büt.Ģ.) –buynuzsuz ala keçi. 
Qara keçi (Büt.Ģ.). 
Qarayal  keçi  (C.,  P.,  Buz.,  Güla)  –  qulaqları  göy 
qara keçi. 
Mor  keçi  (Büt.Ģ.)  –  canavar  rəngli.  Eyni  mənada 
Cəbrayıl rayonu Ģivələrində də iĢlədilir [20, s.329]. 
b) BaĢqa əlamətinə görə keçi növləri 
Bəllə  keçi  (Büt.Ģ.)  –  qulağı  uzun  və  qulağının  üs-
tündə vəz olan keçi. 
Qulaxlı keçi (Büt.Ģ.) – qulağı uzun keçi. 
Yoğunəmcəx

 (Büt.Ģ.) – məməsi iri keçi. 
Kərə keçi (Büt.Ģ.) – qulaqsız keçi. 
Kola (Büt.Ģ.) – buynuzsuz keçi. 
Pələbıynız (C.) – buynuzları yanlara əyilən keçi. 
Piləmcəx

 (Büt.Ģ.) – asan sağılan. 
Sallaxyelin (Büt.Ģ.) – yelini böyük olan keçi. 
Çırtıməmcəx

 (Büt.Ģ.) – məməsi kiçik keçi. 

 
 
 
 
 
151 
ġeĢbıynız  (C.)  //  ĢeĢəbıynız  (Büt.Ģ.)  –  buynuzları 
düz qalxan keçi. 
AT VƏ EġġƏYĠN NÖV VƏ ƏLAMƏTLƏRĠ 
a) YaĢa görə at növü 
Qulan (C.) // qulun (Büt.Ģ.) – bir günlükdən bir ya-
Ģa qədər. 
Qurix

 (Büt.Ģ.) – bir yaĢda. 
Dayça (Büt.Ģ.) – bir yaĢdan iki yaĢa qədər erkək at. 
Day (Büt.Ģ.) – iki yaĢdan sonra erkək at. 
Kələ day (Büt.Ģ.) – üç yaĢlı erkək at. 
Madyan (Büt.Ģ.) // maydan (Q.Cava.) – diĢi at. 
Ayğır (Büt.Ģ.) – erkək at. 
Yabı  (Büt.Ģ.)  –  iĢdən  düĢmüĢ  at.  Bakı  dialektində 
eyni mənada iĢlədilir [95, s.202]. 
b) Əlamətinə görə at adları 
Alapaça (Büt.Ģ.). 
Kəhər (Büt.Ģ.). 
KəhərqaĢqa (Büt.Ģ.). 
c) Rənginə görə at adları 
Ağat (Büt.Ģ.). 
Bozat (Büt.Ģ.). 
Qəmərat (Büt.Ģ.). 
Kürən at (Büt.Ģ.). 

 
 
 
 
 
152 
Göy at (Büt.Ģ.). 
Səmənd at (Büt.Ģ.). 
ç) At yeriĢləri 
Dingiltmə (C.) – narahat yeriĢ. 
QoĢa

ğı (C.) – qoĢa ayağa çapmaq. 
QurtyeriĢ (Büt.Ģ.) – sürətli yeriĢ. Bakı dialektində 
də eyni mənada iĢlədilir [95, s.202]. 
Yorğa (Büt.Ģ.) – rahat və sürətli yeriĢ. 
TütyeriĢ (C.) – sürətli yeriĢ. 
d) YaĢa görə eĢĢək növü 
Qürix

 (Büt.Ģ.) – altı aylığa qədər. 
Qodux  (Büt.Ģ.)  –  altı  aydan  bir  yaĢa  qədər  diĢi 
eĢĢək. 
Xotux  (Q.,  Cava.)  –  altı  aydan  bir  yaĢa  qədər  diĢi 
eĢĢək. 
Sıpa  (Büt.Ģ.)  –  altı  aydan  bir  yaĢa  qədər  erkək 
eĢĢək. 
Yarımtayı (C.) – bir yaĢda. Yarım tay yük götürən. 
EĢĢəx

 (Büt.Ģ.) – bir yaĢdan sonra. 
 
MAL-QARANIN SAXLANDIĞI YERLƏR  
VƏ  

 
 
 
 
 
153 
BURADA GÖRÜLƏN ĠġLƏR 
 
Ağıl  (Büt.Ģ.)  –  yay  zamanı  üstü  açıq  inək  və  at 
saxlanılan yer. 
ArxaĢ (Büt.Ģ.) – üstü açıq qoyun saxlanılan yer. 
Qalot  (Büt.Ģ.)  –  qoyuna  qüvvəli  yem  vermək  üçün 
taxtadan hazırlanan xüsusi qab. (Ə gədə, o qalotlara bax 
indicə davar gələcəx

) (Əlia.). 
QaĢar  (Əlia., Sova.)  –  qıĢ dövründə qoyunun sax-
landığı üstüörtülü yer. 
Dölcəx

 (Büt.Ģ.) – döl düĢən yer. 
Dönə (C., P., Buz.) – qoyuna duz verilən yer. 
Yaylım (Büt.Ģ.) – qoyunun sübh çağı otarılması. 
Kələx

  (Büt.Ģ.)  –  divarları  daĢdan  olan  üstü  açıq 
mal-qara saxlanılan yer. ġahbuz Ģivələrində də eyni mə-
nada iĢlədilir [20, s.256]. 
Kom  (C.,  P.,  Buz.,  Güla.)  –  üstüörtülü  mal-qara 
saxlanılan yer. 
Küz  (Büt.Ģ.)  –  quzu  saxlanılan  yer.  Bakı  dialek-
tində də eyni mənanı verir [95, s.206]. 
Sərdən  //  bərə  (Büt.Ģ.)  –  qoyun  sağılan  yer.  Bərə 
qərb  qrupu  dialekt  və  Ģivələrində  də  eyni  mənada  iĢ-
lədilir [22, s.200]. 
Suvat (Büt.Ģ.) – mal-qaranın su içdiyi yer. 
Tavla (Büt.Ģ.) – qıĢda mal-qara saxlandığı yer, tövlə. 
Hasar  (C.,  P.,  Buz.,  Güla)  –  divarları  daĢdan  olan 
üstüaçıq mal-qara saxlanılan yer. 

 
 
 
 
 
154 
 
KÖÇƏRĠLĠKLƏ ƏLAQƏDAR OLAN  
SÖZLƏR 
Aran (Büt.Ģ.) – qıĢlaq mənasında iĢlənir. 
Dağ (Büt.Ģ.) – yaylaq mənasında iĢlənir. 
Köç  (Büt.Ģ.)  –  heyvandarların  yaylağa  gedərkən 
apardıqları ev əĢyaları. 
Oba (Büt.Ģ.) – yaylaqda heyvandarların yaĢadıqları yer. 
Çadır  (Büt.Ģ.)  //  coma  (Əlia.)  //  alaçıx  (C.,  P., 
Buz.,  Nəza.,  D.,  Au.,  Yu.)  –  yaylaqda  heyvandarların 
çadırdan, keçədən düzəltdikləri yaĢayıĢ yeri. 
 
KÖÇƏRĠLĠKLƏ ƏLAQƏDAR OLAN  
DÖVRLƏR 
QoĢqatma  (C.)  –  sentyabr-oktyabr  ayları.  BaĢqa 
Ģivələrdə də bu cür iĢlədilir. 
Boğaz dövrü (C.) – dölün yaxınlaĢması. 
DöldüĢdü  dövrü  (Büt.Ģ.)  –  mart-aprel  ayları. 
Qazax dialektində “döl vaxtı” adlanır [94, s.330]. 
Dağ dövrü (Büt.Ģ.) – may-sentyabr ayları. 
BĠTKĠ ADLARI 
Naxçıvanın  bitki  örtüyü  olduqca  zəngindir.  Təbii 
Ģəraitdə  heyvandarlıq  üçün  zəngin  yem  ehtiyatı  vardır. 
Bundan  baĢqa  rayonda  becərilən  yem  bitkiləri  də  yetiĢ-
dirilir ki, həmin bitkilərə aid olan sözlər (yonca, Kuban 

 
 
 
 
 
155 
yantarı, xaĢa) ədəbi dillə müĢtərəkdir. Təbii Ģəraitdə bi-
tən  ot,  çiçək,  kol  və  ağac  növlərinin  əksəriyyətinin  adı 
dialket  xüsusiyyəti  daĢıyır.  AĢağıda  həmin  söz  və  ter-
minlər verilmiĢdir. 
a) Ot və çiçək adları 
AyıçaĢırı  (Büt.Ģ.)  –  düz  qalxan  zoğlara  malikdir. 
Zoğların  üstündə  cərgə  ilə  nazik  yarpaqcıqlar  düzül-
müĢdür.  May  ayında  göyərir,  əvvəlcə  kiçik,  iyun-iyul 
aylarında  böyük  zoğları  olur.  Əsasən  qumlu  yerdə  bitir. 
Yemlik üçün yararsızdır. 
BoyaxbaĢı  (Büt.Ģ.)  –  boyaq  kimi  istifadə  edilən 
otdur. 
Bulağotu (Büt.Ģ.) – sulu yerdə bitən yeyilən ot. 
Bolu  (Büt.Ģ.)  –  may  ayında  bitir,  nazik  boz  zolaq-
larının baĢ tərəfi üç yerə ayrılır, hər bir ucunda nizamsız 
Ģəkildə nazik yarpaqları olur. Yerli əhali tərəfindən zoğ-
ları yeyilir. 
Qaynama (C.) // qatıxlama (Büt.Ģ.) – qaynadıb qa-
tıqla qarıĢdırıb yeyilən ot. 
Qabalax (Büt.Ģ.) – yeyilən ot. 
Qanqal (Büt.Ģ.) – tikanlı ot. 
Qaragöz yarpız (Büt.Ģ.) – yarpızın bir növü. 
Qıyağot  (Büt.Ģ.)  –  yazın  əvvəllərində  çıxan  yaĢıl 
otdur. Topa Ģəklində nazik qanadları olur. Yem üçün ya-
rarsızdır. 
Qazə

ğı (Büt.Ģ.) – yeyilən ot. 

 
 
 
 
 
156 
Qırxkö

nəx

 (Büt.Ģ.) – ot. 
QozayoldaĢı  (Büt.Ģ.)  –  pambığın  içərisində  bitən 
otdur. Yarpaqları və qozası pambıq koluna bənzəyir. 
Quzuqulağı (Büt.Ģ.) – yeyilən turĢməzə ot. 
Qurtqulağı  (Büt.Ģ.)  –  yerdən  çıxarkən  uzun  sap-
laqlara  malik  olan  boz,  üstü  tüklü  yarpaqları  olur. 
Yarpaqların  forması  qurd  qulağı  kimi  əvvəlcə  enli, 
uclarda  isə  ensiz  yarım  bükülüdür.  Qurt  qulağına 
oxĢadığı üçün xalq arasında bu adı almıĢdır. 
QuĢüzümü  (Büt.Ģ.)  –  otdur.  Qırmızı  kiçik  giləli 
meyvələri yeyilir. 
QuĢəppə

 (Büt.Ģ.) – yeyilən ot. 
EĢĢəx

 yoncası (Büt.Ģ.) – yoncaya oxĢar ot. 
Ələ

z  (Büt.Ģ.)  –  iyun  ayının  əvvəllərində  bitir.  Na-
zik  telməkli  telləri  olan  otdur.  Əvvəl  çıxanda  yığılıb 
qurudulur,  bəzi  xörəklər  biĢirilərkən  ona  əlavə  edilir 
(ələ

zdi yarma). 
Yarpız (Büt.Ģ.) – yeyilən ot. 
Keçisaqqalı // təkəsaqqalı (Büt.Ģ.) – yeyilən ot. 
Gücü (Büt.Ģ.) – qızıl sarmaĢıq. 
Göytikan (Büt.Ģ.) – yerdən zoğ Ģəklində çıxır, son-
ra isə kol Ģəkli alır. Qanadlarında kiçik ellips Ģəkilli yar-
paqları  sıra  ilə  düzülür.  Surəngi  çiçəkləri  sovuĢduqdan 
sonra salxım Ģəkilli toxumlar yetiĢir. Susuzluğa davamlı 
olduğundan quraq yerlərdə bitir. 

 
 
 
 
 
157 
Gülül  (Büt.Ģ.)  –  taxılın  içərisində  bitən  otdur. 
Rəngbərəng  çiçəklərə  malikdir.  Uzun  paxlalarının  içə-
risində 4-5 toxumu olur. 
Lala (Büt.Ģ.) – lalə. 
Mırçalıx  (C.,  P.,  Buz.,  Güla.)  //  morçalıx  (Əks.Ģ.) 
– dağda qarın altından ilk dəfə çıxan yeyilən ot. 
Pərpərə  (Büt.Ģ.)  –  biĢirildikdən  sonra  qatıqla  qa-
rıĢdırılıb yeyilən ot. 
Pıtrax  (Büt.Ģ.)  –  kola  bənzər  bitkinin  qoza  Ģəkilli 
tikanlı meyvəcikləri olur. 
Saqqaryonca (Büt.Ģ.) – boz yonca. 
Sarıtikan  (Büt.Ģ.)  –  kol  Ģəkilli  bitkidir.  Budaqları 
və yarpaqları sarıya çalardır. Sarı rəngli çiçəkləri sovuĢ-
duqdan sonra tikanlı kürə Ģəkilli toxumlar əmələ gəlir. 
SarmaĢıx (Büt.Ģ.) – sarmaĢan otdur. Göyçay keçid 
Ģivələrində süddi sarmaĢıx adlanır [96, s.15]. 
Solmaz çiçəx

 (Büt.Ģ.) – sarı özünəməxsus iyi olan 
çiçək. 
Sümbülotu (Büt.Ģ.) – sünbülə oxĢar ot. 
Süsən (Büt.Ģ.) – gül. 
UĢqun (Büt.Ģ.)  –  yazın axırlarında bitir. TurĢməzə 
zoğları soyulub, duzlanıb yeyilir. 
Çayır (Büt.Ģ.) – çəmənlik otu. 
ÇaĢır (Büt.Ģ.) – yeyilən ot. 
Cacıx  (Büt.Ģ.)  –  qar  əriyəndən  bir  neçə  gün  sonra 
çıxır. Həmin vaxt yağda qovrulub yeyilir. Yazın axırla-
rında  ortadan  düz  qalxan  özəyi  soyulub  yeyilir.  XoĢ 

 
 
 
 
 
158 
ətirə  və  tama  malik  bitkidir.  Qazax,  ġəmkir  Ģivələrində 
də bu söz iĢlədilir [20, s.455]. 
ġomun (Büt.Ģ.) – yeməli ot. ġomın Ģəklində Cəbra-
yıl ləhcəsində iĢlədilir [20, s.472]. 
b) Ağac adları 
Vən  (Büt.Ģ.)  –  öyrüc  ağacı.  Qollu-budaqlı  meĢə 
ağacıdır.  Cəbrayıl,  Kəlbəcər  Ģivələrində  də  eyni  ilə 
iĢlədilir [20, s.991]. 
QarağaĢ (Büt.Ģ.) – qara ağac. 
Qələmə  (Büt.Ģ.)  –  düz  qalxan  hündür  ağacdır.  To-
vuz  rayonunun  Qovlar  kənd  Ģivəsində  də  qələmə  eyni 
mənanı verir [22, s.205]. 
Dağdağan  (Büt.Ģ.)  –  meĢə  ağacıdır,  oduncağından 
yanacaq  kimi  istifadə  olunur.  Bu  söz  Qazax  rayonunun 
DaĢ  Salahlı,  Köçəskər,  Borçalı  bölgəsinin  Kəpənəkçi 
kəndlərində də eyni mənada iĢlədilir [22, s.210]. 
Kələmpir (C., P., Bouz., Nəza., Au., Yu.) – meĢə ağacı. 
Nərbənd  (C.)  //  narbənd  –  böyük  çətirli  ağacdır. 
Qarağaca  calaq  etmək  yolu  ilə  yetiĢdirirlir.  “ġıdırğı  ya-
ğıĢda narbəndin altına damcı düĢməz” (C.). 
Söyüd (Büt.Ģ.). 
Çinar (Büt.Ģ.). 
c) Kol adları 
Badamça (C., P., Buz., Güla.) – kiçik kol bitkidir, 
oduncaq kimi istifadə olunur. 

 
 
 
 
 
159 
Qaraçalı  (C.,  P.,  Buz.,  Güla.)  //  çalı (Əks.Ģ.)  –  ti-
kanlı kol. 
Yurğun (Büt.Ģ.) – yulğun. 
Kəngiz (Büt.Ģ.) – kol bitkidir, oduncağından yana-
caq kimi istifadə olunur. 
KərməĢov (Büt.Ģ.) – kolun bir növü. Bu söz Qazax 
rayonunun  Birinci  ġıxlı,  DaĢ  Salahlı,  Tovuz  rayonunun 
Yanıqlı,  Borçalının  Sabirkənd  Ģivələrində  gərməĢöy 
Ģəklində eyni mənada iĢlədilir [22, s.225]. 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
160 
DƏRMAN BĠTKĠLƏRĠNĠN ADLARI VƏ 
BUNLARDAN HAZIRLANAN DƏRMANLAR 
Alo  gülü  (Büt.Ģ.)  –  aloye,  rəsmi  adı:  əzvay.  Ev 
Ģəraitində  dibçəkdə  becərilir.  Təzə  dərilmiĢ  yarpağını 
yaraların  üstünə  qoyurlar.  Aloye  yarpaqlarından  çıxarılan 
Ģirəni  bal  və  kaqor  çaxırı  ilə  qarıĢdırıb  qıcqıranadək 
gözləyirlər.  Sonra  mədə  xəstəliklərində  müalicəvi  vasitə 
kimi istifadə edilir. 
A

əvəliyi (Büt.Ģ.) – sucux yerdə bitir, aĢağı hissəsində 
enli iri, yuxarı hissəsində isə kiçik yarpaqları olan bitkidir. 
Kökləri və toxumları dəmlənib ishala qarĢı iĢlədilir. 
Bağayarpağı (Büt.Ģ.) – dairəvi formalı bağayarpağın-
dan irinli yaraların müalicəsində istifadə olunur. 
BənəvĢə  (Büt.Ģ.)  –  birillik  bitkidir.  Gövdəsinin  üzə-
rində  müxtəlif  formalı  yarpaqları  yerləĢir.  Baharda  gözəl 
çiçəkləri  olur.  Sərsəm  xəstəliyində  (miningit  xəstəliyi) 
bənəvĢə  yer  qurdu  (soxulcan)  ilə  qaynadılıb  məlhəm 
hazırlanaraq xəstənin baĢına çəkilir. 
Birəçiçəyi  (N.,  C., Güla.)  –  elmi adı boymadərəndir. 
Ağ  rəngli  çiçəkləri  olan  bitkidir.  Çiçəklərini  dəmləyib 
daxili qanaxmaya qarĢı istifadə edirlər. 
Qantəpər (Büt.Ģ.) – hirkan acıyoncası. Çoxillik ot bit-
kisidir. Açıq çəhrayı çiçəkləri çətir formasında olur. Ondan 
irinli  yaralara  qoymaq  üçün  məlhəm  hazırlanır.  Tibb 

 
 
 
 
 
161 
sənayesində  ondan  ürək  xəstəlikləri  üçün  preparatlar 
hazırlanır. 
Qatırquyruğu  (Büt.Ģ.)  –  budaqlı  gövdəsi  olan  bitki-
dir.  Böyrək  xəstəliklərində  dəmləmə  və  biĢirmə  dərman 
kimi istifadə olunur. 
Qorungə  (Büt.Ģ.)  –  xəĢənbül.  Bir  metrədək  hündür-
lüyü  olan  qollu-budaqlı  ot  bitkisidir.  Salxımlı,  sarı  rəngli 
çiçkləri  xoĢ  ətirli  iyə  malikdir.  “Müasir  təbabətdə  iyun  və 
iyul aylarında  toplanmıĢ xəĢənbül otundan plastır Ģəklində 
dəri  xəstəliklərində  (frunkulyoz  və  s.)  yumĢaldıcı,  iltihabı 
aradan  qaldırıcı  və  yara  sağaldıcı  dərman  kimi  istifadə 
edilir”  [30,  s.59].  Qorungənin  çiçəkləri  ətirli  və  Ģirəli 
olduğundan arıçılıqda da faydalı bitkidir. 
QuĢdili  (Büt.Ģ.)  –  qırxbuğum.  Yarpaqları  quĢ  dilinə 
oxĢadığı  üçün  bu  ad  verilmiĢdir.  Böyrəkləri  xəstə  olan 
adama dəmləməsi verilir. Bundan əlavə, təzə çıxan quĢdili-
dən kətə biĢirilir. 
Yalama (D., Nəza., Yu., Au.) // çölqarpızı (Əks.Ģ.)  – 
quraqlıq yerdə bitir. Yerlə sürünən kökləri 1-2 metrə qədər 
uzanır.  Yayda  ağ  çiçəklər  açır,  göy  uzunsov  meyvələri 
yetiĢəndə partlayır. Ġçərisi ətli, qırmızı rəngli olur. Meyvəsi 
ürəkağrısı və yel xəstəliyinə tutulanlara xeyirlidir. 
YemiĢən  (C.)  //  yemiĢan  (Büt.Ģ.)  –  iri  kol  bitkisidir. 
Payızda  yetiĢən  tünd  qırmızı  rəngli  yumrutəhər  meyvəsi 
olur.  Meyvələri  yeyilir.  Dərman  məqsədi  ilə  dəmlənib 
ürəkağrısı,  ürək  zəifliyində  istifadə  edilir.  Elmi  təbabətdə 
də bir sıra məqsədlər üçün gərəklidir. 

 
 
 
 
 
162 
Zirinc (Büt.Ģ.) – tünd-qırmızı uzunsov kiçik  meyvəsi 
olur. Dəmləməsi müalicə məqsədi ilə ishala qarĢı iĢlədilir. 
KeĢniĢ  (Büt.Ģ.)  –  həm  tərəvəz  kimi  əkilir,  həm  də 
yabanı  halda  bitir.  XoĢ  iyə  maliik  birillik  bitkidir.  “Onun 
(keĢniĢin – T.Q.) mədə-bağırsaq və böyrək xəstəliklərində, 
eləcə  də  öd  kisəsinin  iltihabında  yüksək  müalicəvi 
əhəmiyyəti vardır” [30, s.69]. 
Kəhlikotu  (Büt.Ģ.)  –  xoĢətirli,  nanəyə  oxĢar  yarpaq-
ları  olan  bitkidir.  Yayda  çətirli  kiçik  çiçəklər  açır.  BaĢağ-
rısında, qanazlığında dəmlənib içilir. 
Gəvən (Büt.Ģ.) – iri topa bənzər tikanlı koldur. Gəvən 
yağından el arasında diĢ dibinə çıxan çibanın müalicəsində 
istifadə edilir. 
PiĢ-piĢə (Büt.Ģ.) – söyüdün bir növüdür. May ayında 
boz  meyvələri  olur.  Meyvələrindən  araq  çəkilib  qa-
nazlığında müalicə məqsədilə iĢlədilir. 
Səhlab (C., P., Buz.) // səhləb (Əks.Ģ.) – yarpaqları və 
çiçəkləri  yığılıb  qurudulur.  Dəmlənib  soyuqdəymiĢ  adama 
içirdilir. 
Üzərrix

 (Büt.Ģ.) – üzərrik. “Dərman məqsədilə üzər-
riyin  həm  otundan,  həm  də  toxumlarından  istifadə  olunur” 
[30, s.90]. 
ÜĢyarpax (C.) – meniant. Çoxillik bitki olub, yerlə sü-
rünən  kökümsov  gövdəyə  malikdir.  Yumurtavari  yaĢıl  yar-
paqları  üç-üç  yerləĢdiyindən  üçyarpaq  adlandırılır.  “Müasir 
tibdə  meniant  (üçyarpaq  –  T.Q.)  yarpağından  dəmləmə 
tinstura  və  qatı  ekstrakt  Ģəklində,  eləcə  də,  bir  sıra  baĢqa 

 
 
 
 
 
163 
Qalen preparatlarının tərkibində iĢtahartırıcı, həzm prosesinin 
yaxĢılaĢdırıcı dərman kimi istifadə olunur” [77, s.77]. 
Ciyirtkan  (Büt.Ģ.)  –  gicitkən.  Dalayıcı  tüklərə  malik 
olan  tünd  yaĢıl  yarpaqlı,  qollu-budaqlı  bitkidir.  Gicitkən 
ənov  (qarın  ağrısı),  yel  xəstəliklərinə  xeyirdir.  Dəmlənib 
içilir, duzla ovulub yeyilir. 
Çilədağ (Büt.Ģ.) – quraqlıq düzənlikdə bitir. Kökü iri 
turpa  bənzəyir.  Kökündən  məlhəm  Ģəklində  bərk  yaraları, 
əyri bitmiĢ sınıq, qırıqları yumĢaltmaq, biĢirilməsi isə qadın 
xəstəliklərini müalicə etmək məqsədilə iĢlədilir. 
Çobanyastığı  (Əks.Ģ.)  //  çobanəppəyi  (Q.,  Cava.)  – 
uzun saplaqlar üzərində yerləĢən səbətĢəkilli xoĢ iyli çiçək-
ləri  olur.  Çəmənliklərdə  bitir.  Çiçəkləri  yığılıb  yeyilir. 
Dərman məqsədilə elmi təbabətdə istifadə edilir. 
CırtaquĢ (Büt.Ģ.) – zoğları qaynadılıb safraya (tez-tez 
sıfraq  etməyə)  qarĢı  müalicə  məqsədilə  içirdilir.  Kolu 
yandırılıb  külü  yağla  qarıĢdırılaraq  sarıyaraya  (yara  adı) 
sürtülür. 
Halğaduzu (Büt.Ģ.) – dəmirov, ziyil (dəri xəstəlikləri) 
xəstəliklərinin  müalicəsində  istifadə  olunur.  “Azərbaycan 
dilinin  dialektoloji  lüğəti”  kitabında  səhvən  “halağaduzu” 
kimi verilmiĢdir [20, s.418]. 
Həmərsün  //  itburnu  (Büt.Ģ.)  –  kol  bitkisidir.  May-
iyun  aylarında  ətirli  ağ,  surəngi  güllər  açır.  Meyvəsi 
payızda  yetiĢir.  BöyrəkdaĢına  qarĢı  müalicəvi  əhəmiyyəti 
vardır.  YetiĢmiĢ  meyvələri  dəmlənib  içilir,  mürəbbəsi  bi-
Ģirilib yeyilir. Meyvələri elmi təbabət üçün tədarük edilir. 

 
 
 
 
 
164 
 
XƏSTƏLĠKLƏR. BUNLARIN TƏZAHÜRÜ  
VƏ  
MÜALĠCƏSĠNƏ AĠD SÖZLƏR 
 
a) Ġnsan xəstəlikləri 
 
Boğazağrısı  (Büt.Ģ.)  –  soyuq  nəticəsində  boğaz 
vəzləri  ĢiĢir  və  ağrı  verir.  Ovmaqla  (masaj)  müalicə 
edilir. 
Boğazgəlmə  (Q.,  Cava.)  –  dil  dibçəyinin  iltihabı. 
Boğaz  basılması  (əmələ  gəlmiĢ  irini  dağıtmaq)  ilə  müa-
licə edilir. 
Qarasancı  (Büt.Ģ.)  –  korbağırsağın  iltihabı.  BaĢ 
hərlənir, ürək bulanır, qarın bərk sancı verir. “Qarasancı 
adamı o sa

t öldürür” (N.). 
Qarınağrısı  (Q.,  Cava.,  Əlia.)  //  ə

ğə  getmə 
(Büt.Ģ.)  –  ishal.  Qara  zərinc  dəmlənib  içirdilir.  Gilənar 
suyu  verilir.  Söyüd  qabığı  ilə  əvəlik  qaynadılıb  suyu 
içirdilir. Üzüm cecəsinin toxumunu döyüb yeyirlər. 
Qulaxdibi (Sova., Əlia.) – qulaq seyvanının ardın-
da  əmələ  gələn  ĢiĢ.  Acıxəmrə,  qətxəmri  ilə  müalicə 
olunur. 
Qurtxəstiliyi  (Büt.Ģ.)  –  adamda  soxulcan,  qızıĢma 
qurdu  (xırda  ağ  qurdlar),  kəpənəx

  qurdu  (kəpənəyə 
oxĢar) olur (C.) – acı ərik dənəsi yeməklə məhv edilir. 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə