Sumqayıt Dövlət Universiteti Folklorşönaslıq Elrni-Tədqiqat laboratoriyası Aslan Bayramov



Yüklə 9.98 Mb.
Pdf просмотр
səhifə9/22
tarix25.07.2017
ölçüsü9.98 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   22

IT 7 0 .
M eh rib an
140
533
iT L
Irin d
45
239
172.
Y uxarı
Q arğ aq o v m az
70
384
173. !  A şağı 
Q arğ aq o v m az
42
253
i  174.
A şağ ı A ğ acaq ala
115
315
175.
S abunçu
32
165
176.
A baqçı
44
327
I  177.
Y u x arı  Q alaqut
18
50
j  178.
A şağı  Q alaqut
17
95
|  179.
Q araqala
18
108
180.
Q əzb in
21
100
181.
Susuz
18
90
182.
K nık
19
91
183.
M ustafato
60
289
184.
B o zb u r (kürd)
32
165
185.
A ylanlı
100
300
186.
S eyranqışlağı
15
83
n s 7 .
İlanqışlaq
12
58
188.
U can
90
300
189.
B ayram lı
12
82
190.  1Q ədim  B əşir (kürd)
32
165
191.
Y u x a n  A ğ caq ala
100
308
Cəm i qəza  üzrə
5979
35784
Y e n i-B a y a zid  q ə za sı 
I  m ilis s a h ə si
192.
Ə rzəkənd
80
593
I I  m ilis s a h ə si
193.
A ğzıbir
116
755
194.
Bığlı
112
658

195.
A ğtala
62
424
196.
Ə yrivəng
96
706
197.
H acı M uğan
130
1034
198.
R əhm ankənd
72
779
Cəm i qəza üzrə
668
4649
Cəm i q u b em iya  iizrə
15155
100626
1919-cu ilin son iki aymda isə daşnak hökumətinin İrəvan 
qubemiyasmda 
darmadağm  etdikləri  müsəlman  kəndlərinin 
siyahısı belədir.
I.  Üçkilsə (Eçmiədzin)  qəzasında
1. Hacılar
22. Yuxan Qarğaqovmaz
43. Persi 
]
2. Molla Dursun
23. Aşağı Qarğaqovmaz
44. Parpı 
j
3. Törə
24. Əşnək
45. Zeynalbulağı
4.  Qaraqoyunlu
25. Mehriban
46. Zey/ə
5. Ağcaqala
26. ŞeyxHacı
47. Birinci Qulubəy
6. Kolanlı
27. Irind
48. Ikinci Qulubəy
7.  Qəmərli
28.  Talın
49. Ağcaarx
8. Ayarlı
29. Pirmələk
50. Kərimarxı
9.  Batnnc
30.  Pirtikan
51. Canfəda
10. Ucan
31. Ahaqçı
52. İydəli
11. Kəvi
32. Aralıq
53. Armudlu
12. Avan
33. Quldərviş
54. Molla Bədəl
13. Qaracalar
34. Göytül
55. Buzovand
14. Maqda
35. Ərgov
56. Türkmənli
15. Dian
36. Qoşabulaq
57. Kolanlı
16. Talış Əkərək
37.  Gödəkli
58.  Səfıabad
17. Bağçacıq
38. Ayğırsaq
j  59. Qəmərli
18. Karvansara
39. Uşü
|  60.  Qarğabazar
!  19. Yaşıl
40. Kiçikkənd
61. Yuxarı Qarxın
I  20. Yuxan Ağcaqala
41. Nəziravan
62. Aşağı Qarxm
■21. Aşağı Ağcaqala
42. Persi
II.  Sürməli qəzasında
I, Yaycı
18. İkinci Arxacı
2.  Oba
19. Uçüncü Arxacı
3. Güllük
20. Qaraqoyunlu
4.  A.ğməhəmməd
21. Zülfuqar
5. Qasımcan
22. Hüseynkəndi
6. Ərəbkirli
23. Səfər Qulu
7.  Quzukənd
24. Cənnətabad
8.  Sarıçoban
25. Aşağı Dizə
9. Ağaverdi
26. Yuxarı Dizə
ı'  10.  Sürməli
27. Həsənxan
11.  Qazançı
28. Kirəşbağ
12. Nəcəfəli
29. Oğuzlu
13. Amarət
30.Qızıl Zakir
14. Mələkli
31. Qurbanlı
15. İydir Mava
32. Dərəkəndi
16.  Sultanabad
33. Pəmi
17. Birinci Arxacı
34. Təpəbaşı
III. İrəvan qəzasında
Zəngibasardan  başqa,  bütün  kəndlər  (yəni  32  kənd) 
dağıdılmışdır (23, 376,391).
1918-ci  ilin  yazınadək  Cənubi  Azərbaycanda  erməni  və

aysorilər  xristian  Antanta  dövlətlərinin,  ABŞ  və  xristian 
missionerlərinin  təhriki  ilə  Xoy,  Səlmas,  Zəncan,  Miyanə, 
Urmiyə  şəhərlərini  və  onlann  arasmdakı  kəndləri  yandırıb  ta)an 
etdilər.
Bu  barədə  Məhbub  Dadaşpurun  “Kazim  xan  Quşcu:’ 
kitabmda  geniş  məlumat  verilir.  i918-ci  ilin  fevral  və  mart 
aylannda  eıməni  və  aysori  terrorçulan  Məlik  Simon  və 
Smitkonun  rəhbərliyi  ilə  Urmiya,  Səlmas  və  Xoy  şəhərlərində, 
eləcə  də  ətraf  kəndlərdə  azərbaycanlılara  qarşı  açıq-aşkar 
soyqmm  aparmış,  100  mindən  çox  adam  məhv  olmuşdur.  (32, 
31,33).  Kazim  xan  Quşcu  bir  xaiq  qəhrəmam  kimi  erməni-rus- 
aysori  birliklərinə  qarşı  fəal  mübarizə  aparmışdır.  1923-cü  ilin 
dekabnnda 
Kazımdaş 
qalasmın 
müdafləsində 
bomba 
partlayışmdan həlak olmuşdur (22,  152).
Ermənilər Urmiyə bölgəsində də  150 min, Xoy bölgəsində 
isə  50  min  azərbaycanlını  qətlə  yetirdilər,  kəndləri  viran  edib 
xaraba  qoydular.  Bu  qətliamlann  çoxu  Novruz  bayramı 
ərəfəsində olmuşdur.
İran 
tarixçilərindən 
Ə.Dehqani 
və 
Ə.Kəsrəvinin 
ermənilərin  törətdikləri  qətlyamlar  haqqmda  qeydbri  vardır. 
Seyid  Əhməd  Kəsrəvi  “On  səkkiz  illik  Azərbaycan  tarixi” 
kitabında  yazır:  “Onlar  Osmanlı  ordusunun  yaxmlığım  göriib 
şəhəri tərk etdilər. Bu dəhşətli hadisələrdə ermənilərlə assurlar 10
158 f&p
min  nəfərdən  çox  Azərbaycanlı  öldürdülər.  Ağa  Petrosun 
başçıiığı ilə keçirilən qanlı iğtişaşlarda Səlmasda bircə abad kənd 
belə qalmadı (32, 95).
Quldur Məlik Simonun (Marsimon) öldürüiməsindən sonra 
onun  yerinə  keçən  quldurbaşı  Petros  Cənubi  Azərbaycan 
müsəlmanlannm  soyqınma  məruz  qoyan  erməni  və  aysori 
quldıu-larma rəhbərlik edirdi. Birinci dünya müharibəsi dövründə 
rus  generalı  Çemozubovun  ordusunda  xidmət  etmiş,  sonralar 
Rusiyanın  Urmiyada  konsulluq  attaşesi  işəmişdir.  İngiltərə, 
Fransa  və  Amerikamn  himayədarlığı  ilə  hətta  Lozanna 
koııfransma  “general  Petros”  adı  ilə  qatılmışdır.  O,  konfransda 
Urmiya  və  Səlmas  bölgələrində  aysorilənn  dövlətini  yaratmaq 
təklifmi  irəli  sürsə də,  orada münasib qəraı  qəbul  edilməmişdirş 
(16,  159).
Ə.Dehqani  də  17  mart  1918-cı  ildə  Urmiya  şəhərində 
erməni 
daşnaklann 
və 
çilolann 
(aysorilərin) 
on 
min 
azərbaycanhm  qətlə  yetirdiklərinin  şahidı  olduğunu  qeyd  edir 
(32, 95).
Başqa  bir  məlumatda  göstərilir  ki,  erməni  və  aysori 
terrorçulanna himayəlik edən, Xoy çəhərini erməni  şəhəri  etmək 
istəyən  daşnak  Andranik  8  min  erməni  qulduru  ilə  Qafqazdan 
Xoya  yürüş  edir  və  azərbaycanlılnn  güclü  müqavimətləri  ilə 
qarşılaşaraq məğlub olur.  (16,  158).
159

Mənbələrdə  göstərilir  ki,  Xoydan  qovulan  Andraxıik  və 
onun  quldurlan  Culfa  yolu  ilə  Naxçıvana  gəlir.  Nehrəmdə 
azərbaycanlılann gərgin müqaviməti ilə rastlaşır.  0  ozünü Sovet 
Rusiyasımn  səlahiyyətli  nümayəndəsi  kimi  göstərir 
və 
Naxçıvanda  sovt  hakimiyyətinin  qurulmasmı  elan  edir  Daha 
sonra yerli  əhalidən silahlann yığılması haqqında əmr verir (27, 
19).  Amma naxçıvanlılar onun  fıtnəkar bir quldurbaşı  olduğunu 
yaxşı tamyırdılar.  Ona görə  də  onun  dəstəsinə  qarşı  ölüm-dirim 
savaşma qatıldılar.
1918-ci  ilin  iyununda  Türk  ordusu  Cənubi  Azərbaycana 
Urmiya,  Xoy  və  Səlmas  şəhərlərinə  gəlir  və  xalqı  erməni 
qırğımndan  xilas  edir.  Rusiya  ərazisinə  daxil  olmayan  Urmiya 
bölgəsində  150  min,  Xoy  bölgəsində  50  min,  Şərqi  Anadolu 
(Türkiyə)  bölgəsində  200  min  azəri  türkü,  bütövlükdə  400  min 
azəri türkü erməni mauzerçiləri tərəfindən qətlə yetirilmişlər.  Bu 
da tarixdə ağ ləkədir. Özünü I Dünya savaşmda bitərəf elan etmiş 
Iran  dövlətinin  suveren  hüquqlan  pozulmuş,  azərbaycanlılara 
qarşı  soyqınm  törədilmişdir.  Bir  vətəndaş  kimi  onlann  haqqı 
tapdalanmışdır.  (32, 94-95)
Rus  mətbuatında  hər  vaxt  qərəzli  şəkildə  qeyd  edilir  ki, 
Azərbaycanda 
etnik 
təmizlənıə 
aparılır. 
Ancaq 
Qərbı 
Azərbaycanda  zaman-zaman  etnik  təmizləmə  apararaq  etnik 
Ermənistan yaradan  ermənilərə heç kəs irad tutmur.
•dS  160
Rus  dövlətinin  müstəmləkəçilik  və  türkiərə  düşmən 
münasibəti nəticəsində  1801,  1828,  1854,  1878,  1914-cü illərdə 
ras-türk  müharibələrinin  meydanma  çevrilmiş  Qafqazda  ən  çox 
əziyyət  çəkən  Azərbaycan  türkləri  olmuşdur.  Cənubi  Qafqazı 
işğal  edən  rus  çarlan  çalışırdılar  ki,  Qafqazm  etnik  tərkibini 
dəyişdirsinlər. Yəni Azərbaycan türkləri tarixən yaşamış ərazilərə 
digər millətləri, ən çox erməniləri yerləşdirsin. Rus mənbələrində 
göstərilir  ki,  rus  çarlan  XIX  əsrin  sonu,  XX  əsrin  əwəllərində 
Qafqaza polyak, çex, latış, yunan, moldavan, erməni, eston, aysor 
və  digər  millətləri  yerləşdirərək  Qafqazm  etnik  tərkibini 
dəyişdirməyə  başladılar.  Həmin  mənbələrdə  gəlmələrin  sayının 
1.148  min  olduğu göstərilir (38,  64,  65).  Həmin müharibələr və 
erməni  terrorlan  nəticəsində  minlərlə  kənd  və  şəhərlərimiz 
dağıdılmış,  100  minlərlə  azərbaycanlx  həlak  olmuşdur.  Qafqaz 
müharibələrinə  çar 
hökuməti 
Loris Melikov,  Mədətov,
Nazarbekov,  Lazarev,  Behbutov  kimi qaniçən  erməniləri
komandir təyin edirdi ki,  onlar İran  və Türkiyənin ucqarlanndan 
gəlmə 
erməniləri Azərbaycan 
torpaqlannda 
asanhqla
yerləşdirsinlər.  Tarix kitablannda “süih müqaviləsi” kimi tanxnan 
bədnam  “Gülüstan”  (1813),  “Türkmənçay”  (1828)  və  “Ədimə” 
(1829)  müqavİlələri 
ilə  Azərbaycan türklərinin  faciələri
başlanmışdır.  Məhz bu müqavilələrin hamxsx bütöv Azərbaycanı

parçaladı.  Qaçqınlıq  və  köçkünlüyü  yaratdı.O  müqavilələrin 
ağnlannı hələ də çəkirik.
1918-ci ilin Novruz bayramı ərəfəsində də Azərbaycandan 
torpaq  qoparmaq,  Özlərinin  dövlətini  yaratmaq  məqsədilə 
ermənilər İrəvan, Zəngəzur, Göyçə, Gümrü,  Bakı,  Şamaxı,  Quba 
və  Gəncədə  onlara  havadarlıq  edən  ruslann  köməyi  ilə  100 
minlərlə  azərbaycanlmı  qətlə  yetiraıiş,  yaşayış  məntəqələrini 
viran  qoyaraq  əmlaklannı  talamışlar.  Maddi  mədəniy>rət 
abidələrini isə məhv etmişlər.
1918-1920-ci illərdə erməni cəlladlan və şovinist daşnaklar 
rus  silahı  ilə  silahlanaraq  yüzlərlə  azərbaycanlı  kəndini  yerlə 
yeksan etmiş və minlərlə  soydaşımız  erməni  vəhşətinin  qurbanı 
olmuşdur.  Soyqmma  məruz  qalanlar  tamamilə  silahsız  insanlar 
idi. Ən dəhşətlisi isə budur ki, bu vəhşətdə erməni cəlladlan üçün 
nə yaş məhdudiyyəti nə də cinsi fərdlərin heç bir əhəmiyyəti yox 
idi. Öldürmək üçün onlara sadəcə türk olmaqlan yetərli idi.  Qərbi 
Azərbaycamn  müxtəlif  bölgələrində  yaşamış  informatorlann 
söylədikləri bir neçə kəndin faciəsınə diqaət yetirək.
Bu  faciələrdən  biri  də  Qərbi  Azərbaycanda  -   İrəvan 
qubemiyasınm,  Abaran qəzasımn Anx  Vəli  icmasma daxil  olan 
Gözəldərə  kəndində  olmuşdur.  Ələyəz  dağınm  yamacmda, 
Gözəldərə  çaymın  dərədən  çıxdığı  düzən  bir  yerdə  yerləşən 
Gözəldərə  kəndi  1918-ci  ıln  Novruz  bayrammda  erməni
162
daşnakları  tərəfindən  xarabazarlığa  çevrilmişdir.  1893-cü  ildə 
Tiflisdə çap olunan 
“ C
b o
^  
cxaTHCTHHecKHx ^aHHHx o HacejıeHHH 
SaKaBKascKoro  Kpaa,  EpeBaHCKOH  ryöepHHH  -  1886”  statistik 
kitabmda  Abaran  qəzasmm  Gözəldərə  kəndində  506  nəfər 
azərbaycanlınm  (kitabda tatar yazılıb)  yaşadığı  qeyd olunur (67, 
215).
1916-cı ildə Gözəldərə kəndində anadan olmuş Əhmədxan 
Məhəmmədəli  oğlunun  dediklərindən:  -   Atam  Məhəmmədəli 
Kərbəlayı Xudaverdi  oğlunun  dediyinə görə  1918-ci ilin Novruz 
bayramı ərəfəsində, əw əi kəndin kattası Nəsrulla kişi kənd adam- 
lanna  xəbərdarlıq  edir  ki,  ehtiyatlı  olun,  ermənilərin  kəndə 
hücumu gözlənilir. Beləliklə, bayrama 2 gün qalmış kəndin cavan 
qız-gəlinləri  və  ərgən  oğlanlanm  Ələyəzin  zirvəsinə  doğru  olan 
mağaralarda gizlədirlər.  Kəndin axundu Mir Ələkbər ağa kənddə 
qalan  qoca-qoltuq,  kiçıkyaşh  uşaqlan  və  xəstələri  böyük  kənd 
məscidinə  yerləşdirmiş,  ora  xeyli  miqdarda  ərzaq  və  su  da 
qoydurmuşdur.  Seyid  Mir  Ələkbər  ağa  və  ağsaqqallar  elə 
düşündülər ki, kaflr ermənilər Allahm evinə toxunrnazlar. Axşam 
tərəfi kənd meydanına — məscidin yanına gələn erməni atlılan ilk 
əw əl məscidin həyətinə girirlər. Mir Ələkbər ağa onlan qarşılayır 
və deyir ki, ay kafır erməni, məsciddəkilər xəstə, əlsiz-ayaqsız və 
silahsız adamlardır, onlardan nə istəyirsiniz? Çıxın gedin! Daşnak 
başçısı  əlində  mauzer  axundu  itələyib  məscidin  içərisinə  salır,
1 6 3

haray-həşir  qopsa  da,  kafır  ona  baxmır,  tez  məscidin  böyük 
qapısmı  örtür  və  əsgərlərinə  əmr  edir  ki,  qapınm  arxasma  daş 
yığsmlar.  Əsgərlər  məscidin  ətrafindakı  hasardan böyük  daşlan 
gətirib  qapırn  açılmaz  edirlər.  Daha  sonra  3-4  daşnak  əsgəri 
məscidin  üstünə  çıxıb  5-6  yerdən  iri  deşiklər  açırlar.  Sonra  isə 
yaxınlıqdakı ot tayasmdan ot-küləş götürüb od vurur və deşikdən 
içəri tökürlər. İçəridə tüstüdən boğulan və faciə ilə yananlarm ah- 
naləsi ərşə dirənir. Babam Məmmədəli Kərbalayı Xudaverdi oğlu 
(1888,  Gözəldərə -   1969,  Təpəköy),  Hüseyn Bağıroğlu  (1880 -  
Gözəldərə,  1982  -   Təpəköy),  Qəhrəman  Qoca  oğlu  (1878  -  
Gözəldərə,  1964  -   Təpəköy),  Dilbər  Qəhrəman  qızı  (1889  -  
Gözəldərə,  1972  -   Təpəköy),  Dursun  Rüstəm  qızı  (1910  -  
Gözəldərə,  1982  -   Təpəköy),  atam  Bayramov  Əhmədxan 
Məmmədalı  oğlu  (1916  -   Gözəldərə,  1990  -   Sumqayıt). 
Məmmədvəli Qurbanov (1911 -  Gözəldərə, 2000 -  Gəncə), Elləz 
İsmayılov (1925 -  Gözəldərə, 2012 -  Bakı) və s. infonnatorlardan 
bu  faciəni  dəfələrlə  eşitmişəm.  Onlann  söylədiklərinə  görə, 
Gözəldərədəki məsciddə 200 nəfər yandmlmışdır.  Onlardan yal- 
mz  bir-iki  nəfər  sağ  qalmışdır.  Onu  da  qeyd  edək  ki,  orada 
yandmlan  yaxın  adamlannm  adlanm  babam  nəvə-nəticələrinə 
qoymuşdur.  Məsələn,  bu  sətirlərin  müəllifınin,  qardaşlanmm, 
bacılannıın,  əmimoğlu  və  əmim  qızlannm  adlan  həmin 
Gözəldərə  faciəsində  həlak  olanlann  adlandır.  Digər  ailələr  də
həmin  faciədə  həlak  olanlann  adlannı  uşaqlara  verərək 
yaşadırlar.  Bununla  onlar  təsəlli  tapırdılar.  Bımdan  sonrakı 
qaçqmlığı heş düşünmürdülər.
Ermənilər kəndin  evlərini  gəzərək mal-qoyunu,  at-öküzü, 
arabalan,  xalı-xalçanı,  yataa  dəstlərini,  hətta qışda ev  şəraitində 
kötükaə olan anlan çırparaq balım, quyulardakı taxılı və s. qarət 
edib  arabalara yükləyir, daha sonra isə evlərə od vururlar ki, qır- 
ğmdan  qaian  gözəldəıəlilər geri  qayıtmasmlar.  Bir neçə gündən 
sonra  geri  qayıdanlan  ermənilər  əsir  götürürlər.  Onlan  İrəvana 
apanb orada xan nəslindən olan Alı xana verir və erməni əsirləri 
ilə dəyişirlər.  Deyilənə görə, xan nəslindən olan Ah xan onlan və 
digər 
qaçqınları 
Göy 
məscidin 
həyətindəki 
hücrələrdə 
yerləşdirtdirir,  onlara  gündəlik  çörək  norması  da  verirmiş.  Bir 
gün  qaçqınlarla  görüşən  Alı  xan  gözəldərəlilərin  başçılan  olan 
Molla  Qafardan  soruşur  ki,  kişi,  deyirlər,  bolşeviklər  gəlir, 
onlann  gəlməyinə  razısanmı?  Bolşevik  və  menşevikin  hələ  nə 
olduğunu  bilməyən  Molla  Qafar  elə  bilir ki,  gələnlər Alı  xamn 
adamlandır?  Ona  görə  də  ona  xoş  gəlsin  deyə  üzünü  Alı  xana 
tutub deyir:  - Allah!  Allah!  Keşkəm tez gələlər.  Onun cavabı Alı 
xanı  razı  salmır  və  çıxıb  gedir.  Səhəri  gün  qaçqınlara  çörək 
norması verilmir. İşin nə yerdə olduğunu ailə başçılan anlayırlar.
Beləliklə,  Gözəldərə  kəndindən  qaçqm  düşmüş  tombullu, 
qaraçıq,  çəmənli,  dadaşlı,  postalçılar,  piriiər,  seyidlər,  lahışlı
165 fb*

tayfalanndan qalan adamlar gah İrəvan kəndlərini dolanır, gah da 
İydır və Qars tərəflərə keçir, sərgərdan həyat keçirirlər. Bir qismi 
isə  Borcalı  kəndlərinə  -   Başkeçidin  Boğazkəsən  kəndinə 
sığmırlar.  1922-cı ildə yenidən Gözəldərəyə qayıdırlar ki, keçmiş 
evlərini  bina  etsinlər.  Ermənilər  kəndə  Türkiyədən  gəhniş  qaba 
və  kobud  olan  yezidi  kürdlərini  də  yerləşdirirlər.  Onlarla  yola 
getməyin  çox  çətin  olduğunu,  erməni  hakimiyyətinin  daha  çox 
yezdiləri müdafıə etdiklərini görüb  1926-cı ildə iqlimi Gözəldərə 
ilə eyni olan Ağbabaya gəlirlər.  1917-1923-cü illərdə mübahisəli 
olan  bu  ərazi  Qars  və  Gümrü  müqaviləsinə  əsasən  sərhəd 
cızılarkən  yeni  yaradılmış  “Ermənistan”a  qatılır.  Etiraz  əlaməti 
olaraq  Ağbabada  yaşayan  qarapapaqlar  hələ  3 922-ci  ildən 
Türkiyəyə  üz  tutmuş,  onlarla  kənd  boş  qalmışdır.  Mustuqlu, 
Oxçoğlu, Bacoğlu kəndlərində, Başkeçidin Boğazkəsən kəndində 
yaşayan  gözəldərəlilər  qohumluq  münasibətinə  görə  bır  yerə 
yığılmağa  başlayırlar.  Ağbabanm  Böyük  Təpəköy  və  Xırda 
Təpəköy  və  Oxçoğlu  kəndlərindəki  boş  qalmış  evlərdə 
yerləşirlər. Böyük Təpəköy  1918-ci ilədək 3  icmadan ibarət olan 
Ağbaba nahiyyəsinin mərkəzi  olmuşdur.  23  kənddən ibarət olan 
Ağbaba nahiyyəsinin pristavı bu kənddə oturarmış (67,211). Bir- 
birindən Arpa çayı ilə aynlan bu kəndlərin təsərrüfatlanm  1950- 
ci ildə birləşdirərək  1  kənd etmişlər.
Təpəköydə  olan  4-5  nəfər  varlı,  qaçqm  gözəldərəlilərin 
kənddə qalan boş evlərə yerləşməsinə mane olur. Mübahisə uzun 
çəkir.  Nəhayət,  1930-cu  ildə  rayon  yaradılarkən  onun  ilk 
icrakomu Salmanov qaçqmlara kənddə torpaq sahəsi verir, onlan 
həmişəlik Təpəköydə yerləşdirir və kənd varlılanndan bu barədə 
qol  kağızı  da  alır.  Kolxoz  quruluşu,  müharibə  və  s.  işlərdə  fəal 
olan  gözəldərəlilər  taleyin  hökmünə  boyun  əyərək  Təpəköydə 
(Amasiya  rayonu)  məskunlaşırlar.  Lakin  Gözəldərədə  doğulan 
yaşlı adamlar Gözəldərə deyə-deyə dünyalannı dəyişdilər. İmkan 
düşəndə isə Ağbabadan  70-80  km aralı olan Gözəldərə kəndinin 
xarabalıqlannı (Artik rayonu) ziyarət edər, orada gözyaşı tökər və 
günahsız  ölənləri  xatırlayardılar.  1940-cı  ildən  ləğv  edilmiş 
kəndi,  Gözəldərə  sahəsini  Gümrü  (1990-cı  ilədək  Leninakan) 
qamizonuna atəşgah və hərbi yay düşərgəsi etmişlər.
1988-ci 
ilədək 
Təpəköydə 
70 
ailəni 
birləşdirən 
gözəldərəlilər  daxil  olmaqla  150  ailə  yaşayırdı.  Kəndin  yansım 
tombullu,  qaracuq,  dadaşlı, pirilər,  postalçılar,  çəmənli,  seyidlər 
tayfalan təşkil edirdi. O ailələrin hamısına birlikdə gözəldərəlilər 
deyirdilər.  Gözəldərəli Qənbər Bayramov 30  il sovet sədri, Elləz 
İsmayılov  25  il  kolxoz  sədri,  Kərim  Rəsulov  20  il  məktəb 
direktoru,  Salman  Rəsulov  6  il  sovet  sədri  işləyərək  xeyli 
quruculuq  işləri  aparmışlar.  Belə  ki,  ikimərtəbəli məktəb  binası, 
klub,  kitabxana,  25  çarpayılıq  xəstəxana,  rabitə  şöbəsi,  radio
« 167

qovşağı,  əmanət  kassası,  baytarhq  məntəqəsi,  hamam  və  s. 
obyektlər  onlann  və  kənd  adamlannın  bacanq  və  səyləri 
sayəsində  yaradılmışdır.  Bunlardan  başqa,  yaraşıqlı  fərdı  evlər, 
ictimai  binalar,  sovxozun  təsərrüfat  kompleksi  və  s.  kənd 
adamlannm əməyinin nəticəsi idi.
Bütün bunlar kafir ermənilərə  qaldı.  1988-1989-cu  illərdə 
yenidən  Gözəldərəlilər  Qərbi  Azərbaycanın  digər  kənd  və 
qəsəbələrində yaşayanalar kixni qaçqın düşdülər. İndi onlar Bakı, 
Gəncə  və  Sumqayıt  şəhərlərində,  Göygöl,  Şamaxı,  Abşeron  və 
digər rayon və  kəndlərdə  yaşayırlar.  1918-ci  ildə  qaçqm  düşən 
Gözəldərəlilərin bir qismi də o vaxt Naxçıvan və Qars vilayətində 
məskunlaşmışlar.  Mənbələrdə bu kəndin faciəsi Xatın və Xocalı 
facıəsi ilə müqayisə edilir (32,98).
1918-1920-ci  illərdə  ermənilərin  Dərə  Ələyəz  mahalmda 
törətdikləri qanlı  cinayətlərdən bir neçəsinə diqqət yetirək:  Axta 
kəndindən  olub,  hazırda  Şahbuz  rayonunun  Gömur  kondində 
yaşayan  111  yaşlı  Murtuzayev  Əbdüləzim Kamal  oğlu  1919-cu 
ili  belə  xaürlayır:  “Biz  kənd  camaatı  erməni  həmləsindən 
canımızı  qurtarmaq  üçün  kənddən  çıxıb  Kəllə  qayada, 
oba 
yerində  qalırdıq.  Bütün  əhalini  Dərə  Ələyəzdən 
çıxarmağı 
qarşısına məqsəd  qoyan  düşmən  oba  yerini  də  bizə  çox  gördii. 
Ermənilər  kəndimizi  oda  qalayandan  sonra  üstü.müzə  gəldilər. 
Böy'ük  qırğm  oldu,  50-dən  çox  adam  öldürüldü,  onlarla  adam
168
yaralandı.  Cəlladlar  çala  qazıb  19  nəfəri  diri-diri  bir  qəbirə 
dolduraraq  üstünü  torpaqladılar.  Kənd  camaatı  ətraf kəndlərdən 
olan  azərbaycanlılara  qoşulub  Naxçıvan,  Pirkeş,  Vayxır  və 
Cəhriyə dağıldılar (26,67).  Dərə Ələyəzin Qayalı kəndində olub,
1918-ci  i!  hadisələrinin  iştirakçısı  olan 
və  hazırda  Yevlax 
şəhərində  yaşayan,  1903-cü  il  təvəllüdlü  Bağırov  Məhəmməd 
Sadiq  oğlunun  dediklərindən:  “Erməni  quldurlan  kəndimizdə 
tayı-bərabəri  olmayan  vəhşiliklər  törətdilər.  Onlar  kəndə  girən 
kimi  evlərə,  ot  tayalanna  od  vurdular,  həyətlərdə  itləri 
güllələdilər,  mal-qaranı  öldürdülər,  mah-mülkü  talan  etdilər. 
Kənddə  olan  5  sürü  qoyunu,  2  sürü  qaramalı  sürüb  apardılar. 
Çobanlardan Ellaz oğlu Abdullam da güllələdilər.
Kənddəki  qırğından  xəbərsiz  olan  vs  dəyirmanda  dən 
üyütməkdən  gələn  Çaykəndli  Əli  Molla  Əlverdi  oğlu  və  onun 
oğlu  Məzahim  ermənilər  tərəfindən  tutulur.  Ermənilər  yolda 
oğlunu  atasmm  gözləri  qarşısmda  işgəncə  ilə  öldürürlər.  Özünü 
isə  Herher  kəndinə  apanrlar.  Burada  onu  bir  erməni  “axçısı” 
(qızı)  daşnaklardan alaraq  işgəncə  verməyi  öz boynuna götürür. 
Onu  həyətdə  ağaca  bağlayaraq  hər  gün  işgəncə  verir...  Qocaya 
işgəncə verdıkdən sonra onu öldürür və siirüyüb dərəyə atdmr.
1988-ci  ildə Dərə  Ələyəzin  Gamur kəndindən Naxçıvanm 
Gomur  kəndinə  qaçqm  düşmüş  105  yaşlı  Lala  Xalıqverdi  qızı 
deyir:  “ 1918-ci  ildə  erməni  cəlladlan  uzun  hörüklü  türk
* 169 fiy

qadmlannm saçmı dibindən qırxaraq atlan hörükləmək üçün çatı, 
çidar  hörürdülər,  özlərini  isə  çılpaq  soyundurub  kəndbəkənd 
gəzdirirdilər” . (42, 68)
Dərə Ələyəzin Köçbək kəndindən oian,  1905-ci ildən 1988- 
ci  ilə  qədər  doğma  kəndindən  dörd  dəfə  qaçqm  düşən,  1988-ci 
ildə  Şuşaya  pənah  gətirən,  oradan  da  didərgin  düşən,  Bərdədə 
İntemat  məktəbinin  dar  bir  sinif otağında  müvəqqəti  sığmacaq 
tapan  105.  yaşlı  Ağalar  Ağalarovun  dediklərindən  “Ermənilər 
kəndimizi üç  tərəfdən -  Pənikin yahndan,  Qısır dağmdan və Ağ 
yarğan  tərəfdən  topa  tutdular,  sonra  isə  kəndə  doldular. 
Məqsədiəri  bizi  son  nəfərimizə  qədər  qırmaq  idi.  Yaxşı  ki, 
Bazarçaym  malakanlan  qaçmaq  üçün  bizə  yol  verdilər.  Kənd 
camaatmdan  xeyli  insan  tələfatı  oldu.  Kənddə  qalan  say-seçmə 
oğullan  -   Xanlan,  Qafan,  daha  15  nəfəri  dama  qatıb  diri-diri 
yandırdılar. Neçə qadımn, qız uşağınm namusuna sataşdılar. Lalə, 
Pəmisə  adlı  qadmlan  əsir  apardılar.  Ermənilər  kənddə  qalan  7 
yaşlı Dilşad adlı qızı  alovlanan ot tayasma atdılar.  Yazıq çığıra- 
çxğıra yanxb külə döndü” (42, 67).
Dərə Ələyəzin Cırlanlı kəndindən olan və  hazırda Yevlax 
şəhərində  yaşayan  92  yaşlı  Şahbazov  Bayram  Ağaverdi  oğlu
1919-cu ilin əwəllərində  gördüklərini belə nəql  edir:  “Ermənilər 
hücum edərkən kəndi tərk etməyən atam Ağaverdi Şahbaz oğlunu 
və  Əmrah  Vəli  oğlunu  əsir tutub  Quşçubilək kəııdinə  gətirirlər.
170
Atam  yaxşı  çarıq  tikdiyindən  onu  öldürmürlər.  O,  erməni 
əsgərlərinə  çanq  tikir.  Bir gün  ermənilər onu məcbur edirlər ki, 
həmkəndlisi  Əmrahın  dərisini  soyub  çanq  tiksin.  Atam  buna 
razılaşımr.  Bundan  hiddətlənən  qansızlar  Əmrahx  diri-diri 
soyaraq öldürärlər. Atamı isə ağaca bağlayaraq sol ayağxnm altınx 
xəncərlə  doğrayır  və  dərisini  soymağa  başlayırlar.  Bir  azdan 
Arsen adlı erməni komandiri cəlladlan dayandınr ki, bu bizə hələ 
lazımdır.  Beləcə  atama  “rəhm”  edirlər.  Sonradan  təsadüf 
nəticəsində  atam əsirlikdən qaçır.  O,  ölənə  qədər aldığı  yaradan 
ayağım çəkərdi” .
Köçbəy  kənd  sakini  ağbirçək  ana Alıyeva  Gülyetər  Sayıl 
qızı deyir:  “Biz  şaxtalı payız günü ayaqyalm,  başıaçıq,  ac-susuz 
Üçtəpəm  aşıb  Minkəndə,  Xındırıstana,  Quzannıya,  Abdal- 
Gülablıya,  oradan  da  Bərdənin  Hacalh  kəndinə  gələrək  Nadir 
bəyin  himayəsinə  sığxndıq.  İki  il  yanm  burada  qaçqxn  həyatı 
keçirdikdən  soııra yenidən Vətənə döndük” (38, 37).
Dərə  Ələyəzin  Amağu  kənd  sakini,  90  yaşlı  Əsgər 
Dünyamahyev  1978-ci  ildə  Mehdiabad  sovxozunda  yaşadığı 
zaman böyük; bir məclisdə şahidi və iştirakçısx olduğu bir hadisəni 
damşaraq  belə  nəql  etmişdi:  “ 1918-ci  ildə  Andranikin  və  onun 
süahdaşlan  Yapon  və  Nijdenin  dəstələri  Dərə  Ələyəzdə  strateji 
cəhətdən  çox  əhəmiyyətli  yerdə,  Şərurdan  Dərə  Ələyəzə  gələn 
dağ  yolunun  üstündəki  yüksəklikdə  yerləşən  Qurdqulaq  və
 
1 7 1

Amağı  kəndlərini  ələ  keçirmək  istəyirdilər.  Şiddətli  döyüşlər 
başladı.  Yapon  və  Nijdenin  dəstələri  xeyli  itki  verib  geri 
çəkildilər.  Bundan  sonra  onlar  hiyləyə  əl  atdılar.  Axşam  çağı 
erməni tərəfdən bir dəstə adam əllərində ağ bayraq Qurdqulaqda 
qaravul çəkən azərbaycanlılara yaxmlaşır və kənardan qışqırarlar 
ki,  “Biz Amağu,  Qurdqulaq  və başqa kəndlərdən köməyə  gələn 
camaatın  ağsaqqallan  ilə  sülh  məqsədilə  damşıq  aparmaq 
istəyirik”. Azərbaycanlı gözətçilər aldamb bunlan yaxma buraxır. 
Ermənilər  qəflətən  hücum  edib  bunlan  tərkisilah  edir  və 
qabaqlanna  qatıb  əllərində  ağ  bayraq  Amağu  kəndınə 
yaxmlaşırlar.  Camaat  çaş-baş  qahb  bunlara  güllə  atmırlar. 
Bunlann arxasında silahlı erməni dəstələri kəndi mühasirəyə alır, 
qadmlan, qocalan, uşaqlan böyük bir evə, məscidə qatır, kişilərin 
isə  əl-qolunu  bağlayıb  kəndin  altmdakı  uçurumun  başma 
toplayırlar.  Cani dəstələri cəsarətli qadmların döşünü kəsir,  qolu 
bağlı kişiləri isə bir-bir uçurumun başmdan itələyib aşağı sahrlar.
Bu zaman  Amağu kəndindən olan Tannverdi  adlı bir kişi 
(hal-hazırda  Sumqayıtdakı  maşın  bazannm  sahibi,  biznesmen 
Hacı  Sabirin  babası)  cibində  olan  balaca  bıçaqla  əli  bağlanan 
kəndiri  kəsir  və  hiss  etdirmədən  kənd  adamlannı  itələyib 
uçurumdan  aşağı  salan  iki  erməniyə  yaxmlaşır.  Bir  göz 
qırpımmda bunlan itələyib uçurumun başmdan aşağı salır və dərə 
aşağı  qaçmağa  başlayır.  Bu  hadisə  zamanı  ermənilər  300-dən
•<£>  172 ft*
artıq azərbaycanhm qayadan töküb öldürmüş, neçə-neçə qadımn 
döşüxıü  kəsmiş,  körpə  uşaqlan  nizəyə  taxmış.  baş-biləniəri 
işgəncə  ilə  məhv  etmiş,  qocalan,  qadmlan,  uşaqlan  məscidə 
doldunib  yandırmışlar.  Tək-tək  adamlar  ölümün  pəncəsindən 
qurtara bilmişdir.
19İ8-ci  ilin  yayında,  taxıl  biçimi  vaxtı  erməniiər  Dərə 
Ələyəzdəki  bütün  azərbaycanlı  kəndlərinə qəflətən hücum edib, 
əhalinin  çoxunu  güllələmiş,  sağ  qalanlan  isə  kəndlərindən 
qovmuşlar.
Azərbaycanlüar  yaşayan  Horbadıq  kəndində  həmin  qanlı 
faciələnn canlı şahidı  olmuş,  ölümün  pəncəsindən  özünü  güclə 
qurtararaq, 
90 
ildən 
artıq 
ömür 
sürən 
Gülüdüzlü 
Hacıməhəmmədin  qızı  Tuyğun  arvad  deyirdi  ki,  “1918-ci  ilin 
yaymda,  taxıl  biçimi  dövründə  ermənilər  Horbadıq  kəndinə 
hücum edib camaatm çoxunu qırdı. Bu zaman kənd camaatınm az 
bir  hissəsi  qaçıb  meşədə,  çmqülıqlarda  gizləndi,  bir  hissəsi  isə 
azərbaycanlılar yaşayan digər kəndlərə tərəf qaçdüar.
Tuyğun  arvadın  əri  qlava Ağayar xəstə  olduğu  üçün  qaça 
bilmir.  Tuyğun  isə  ərini  tək  qoyub  qaçmır,  onun  yanında  qalır. 
Ermənilər gecə  gəlib  qlava Ağayan tutur və ər-arvadı  öldürmək 
üçün  bir  quyunun  yamrıa  gətirirlər.  Tuyğun  gizlə-  .  diyi  bıçağı 
ərinə verir və yavaşca deyir ki, erməniləri vur qaçaq. Azərbaycan 
dilird bilən erməni bunu eşidir və Ağayarı dərhal tüfənglə vurur.
 173

Tuyğun  arvad  qaçıb kolun dibində  gizlənir və  sinə-sinə buradan 
uzaqlaşır. Ağayarı doğram-doğram edib quyuya tökürbr. Tuyğun 
ai’vadı isə tapa bilmirlər,
Yollara  yaxşı  bələd  olan  Tuyğun  arvad  buradan  aralanır, 
ayaqyalın,  başıaçıq  gecə  gəlib  Əiəyəz  kəndinə  çatır.  Səhər 
qaranlığmda ermənİlərin səsini  eşidib  çınqılhğda daşın oyuğuna 
girir (38, 35-37).
Azərbaycanhlar  o  zaman  ermənilərə  nısbətən  az  silaha 
malik olsalar da,  onlar ermənilərə  qarşı  çox mərdliklə,  cəsarətiə 
vuruşmuşlar. Yaşlı adamlar danışırdılar ki, Andranikin dəstələrini 
Cul kəndinin 5 yüz cəngavəri dəfələrlə məğlubiyyətə uğratmışdır. 
Ələyəz,  Hosdun,  Hors,  Cul,  Amağu  kəndlərində,  Salsal  qalası 
uğrundakı  vuruşmalarda  azerbaycanlılar  daşnak  dəstələrini 
dəfələrlə qaçmağa məcbur etmişlər.
1918-ci ildə  Dərə Ələyəz mahahnda azərbaycanlılann  sağ 
qalanları  Azərbaycamn  ayn-ayn  yerlərinə  həmçmin  İrana  və 
Türkiyəyə  qaçıb  getmiş  və  bunlarm  böyük  bir  hissəsi  Dərə 
Ələyəzə 
bir 
daha 
qayıtmamış, 
getdikləri 
yerlərdə 
məskunlaşmışlar.
Erməni-müsəlman  davasmda  Dərə  Ələyəz  mahalmdan 
qaçanlann  əksəriyyəti  isə  Gəncəbasara,  Qarabağa,  Şəruıa, 
Naxçıvana, Laçma, Kəlbəcərə üz tutumuşlar.
Azərbaycan  tarixinə  və  gələcək nəslə  lazım  olan  belə  bir 
faktı  da  çatdırmaq  istəyirəm:  qaçaqaçda  Dərə  Ələyəzdən 
köçənlərin  əksəriyyəti  Xocalıda,  Ağdamm  Qərv'ənd,  Ağdərənin 
Umudlu,  Goranboyun Xoylu,  Dəliməmmədli,  Şadılı,  Şəm- kirin 
Qaracəmirli,  Seyfəli,  Dəlilər,  Naxçıvanm  Gültəpə,  Şıxmahmud 
kəndlərin- də, Şahbuz rayonunda, Sərurun Danzik, Çağazur, Kərki, 
Künnüt,  Dizə,  Yaycı,  Oğlanqala,  Mahmudkənd,  Cəlilkənd, 
Zey'.ədudənkə,  Sədərək,  Siyaqud,  Kosa-  can,  Daşarx,  Xanlıqlar, 
Püsyan,  Yenkicə  kəndlərində,  Kəlbəcər,  Laçm,  Yevlax,  Qazax, 
Tərtər,  Xanlar,  Tovuz,  Gədəbəy,  Daşkəsən  rayonlannm  bir  çox 
kəndlərində, Dağlıq Qarabağın əksər kəndlərində, Gəncə səhərində 
məskunlaşmışlar və bunlann az bir hissəsi 1921 -ci ildən so.nra Dərə 
Ələyəzə qayıtmışdır (38, 39).
Yeni  Bayazit  5-ci  sahəsinin  müsəlman  əhalisi  müvəkkili 
İsmayıl  Sultanovun Gəncə  qəzası naçalnikinin adma göndərdiyi 
məlumatdä vazırdı:
“Bu 
ilin 
13 
aprel 
tarixindən 
başlayaraq 
Ararat 
respublikasının  qoşunlan  Göyçə  rayonımun,  Yeni  Bayazit 
qəzasmın  dmc  müsəlman  əhalisinə  qarşı  hücuma  keçmişdir. 
Məqsədləri  Göyçə  gölünün  şərq  və  şimal  hissəsini  burada 
yaşayan nıüsəlmanlardan təmizləmək idi.
Hal-hazırda  60.000  əhalisi  olan  22  kənd  dağıdılmış, 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   22


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə