Sumqayıt Dövlət Universiteti Folklorşönaslıq Elrni-Tədqiqat laboratoriyası Aslan Bayramov



Yüklə 9.98 Mb.
Pdf просмотр
səhifə7/22
tarix25.07.2017
ölçüsü9.98 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   22

362
175
Sobuncu
Araksavan
Qəmərli 
(Artaşat)
1828-1829. X oyvə 
Salmas vilayətlərindən
401
176
Soyulan
(Paşalı)
Əzizbəyov
Əzizbəyov
(Yeqenadzor)
1897.  Səlmas və Muş 
vilayətlərindən
44
177
Təkyə
Barmabyur
Əştərək
1830. Muş, Xılat və Xoti 
kəndlərindən
546
178
Samaqar
Qedaqert
Üçkilsə
1828. Xoyun Samaqar 
kəndindən
821
179
j
TitoyXaraba  j
Bawo 
j
Qazancı
(Qukasya)
1897. Türkiyənin 
ucqarlanndan
614

Təzəkənd 
j 
180  !  (Behbudabad 

)
Ayntap
Zəngilan
11 Dünya müharibəsindən 
sonra, İran, Suriya və 
Yunamstandan
235
"  T"'
181  j 
Təzəkoy
Tazaqyuğ
Qazancı
(Qukasya)
1920. Sivasdan
236
182
Ağkənd
Aşotıvan
Sisyan
1828-1829. Xoy və 
Səlmasdan
295

 
183
Təpədölək 
i
.\revik
Düzkənd 
(Axuryan)
1810-1815.Ələşkert və 
Basindən
426
184
Türk
Qarakiisə
Axurik
Düzkənd
(Axuryan)
1886. Muş, Sasun və 
Qarsdan
125

(  185
Tapanl’ 

Qedasar
Hamamlı (Spitak)
1831. Basenin Asvanca 
kəndindən
825
186
Talış
Əkərəvi
Aqarak
Talin
1920. Sasun ''əTaron 
vilayətlərindən
18
187
Talış
Aruc
Əştərək
1897. Bayazıdsn
508
188
Molla
Bayazid
„  
,  , 


Sərdarabad 
Bambakaşad 
ı 


.
ı  (Hoktemberyan)
1842. Sürməli, Koxt və 
Bitlxsdən
581
189
Ləmbaü
Baqrataşen

Barana 
(Noemberyan)
1878.  Səlmas  vəX oy 
vüayətiərindən
535
190
llançalan
Ardaşavan
Əştərək
1873. Türkiyədən
492
192
İnəkli
Antanıt
Əştərək
1829-1830. Səlmas, 
Maku, Xoy və Vandan
284
193
Ilxıyabı
Ayaqbats
Düzkənd 
(Axuryan  )
1830. Basendən
.......
226
194
Uzunoba
Arqavand
Sərdarabad
(Hoktemleryan)
1897.  Səlmasdan
403
195
Ugurbəyli
Berçanus
Əştərək
1829. Xoy və Salmasdan
678
196
Kümbət
Qumbat
Ağbulaq
Gürcüstan
(Zalqa)
1828-1830. Ərzurumun 
Kumbat kəndindən
633
197
Goravan
Yenikənd
Oravan
Qəmərli
(Ararat)
1914-1926. Muş, Çatax 
və vanın kəndlərindən
947
198
Zagalı
Axpradror
Basarkeçər
1831. Muş vilayətindən
121
199
Ziğdamar
Ziqdamal
Aratavan
Hamamlı (Spitak)
1828-1829.  Səlmas, 
Maku vilayəti
861 
!
200
Qondre
Qanza
Qocabəy
(Boqdanovka)
1878. Ərzurum. Ərdahan, 
Qars və Səteıas 
vilayatlərindən
784
201
Təpə Toqat
Qarni
Ellər
(Abovyan)
1829. Makımun 
kəndlərindən
792
202
Baykənd
Qami
Ellər 
!  1829. Iranm 
(Abovyan) 
!  kəndlərindən
793
203
Kərpicli
Keqadir
Ellər 
!  1917-1918. Vamn 
(Abovyan) 
kəndlərindən
821
204
Gözəldərə
Keqadir
!  1828-1829. Qarsm 
Ə1SyƏZ 
!  kəndlərindər.
821
205
Şahhq
Qeğamavan
Sevan
1829-1830. Makunun 
Ansuk və Ələskert 
j 
vilayətlərmdərı 
j
823
i
206
Molia Musa
Arevin
Düzkənd
(Axuryan)
1920. Qars viiayətindən
582
207
Molla Göycə
Maralik
Agin (Ani)
1920. Qarsm 
kəndəlrindən
283
208
___  i
Yuxan
Əkərək
Əkərək
Ordubad
1828-1829 İrandan
39
»
 
ə
S
Yeqrik
Ağin
Ani
1909.  Türkiyənin dağlıq 
ərazilərindən
21

Yuxan 


Agcaqala
Bazmabert
Taiin
1915-1918.  M osul.M uş
vilaystlərmin
kəndlərindən
545


Yuxan 


Gülasar
Burakan
Qsmərli 
.  (A rtaşat)
1831.  Səimasm 
kəndlərindən
711
j  212
Yuxan
Türkmaniı
Apara
Üçkilsə
(Elmiadrin)
1915.  Sasunun 
ksndlərindən
305
j  213
Yeni
Armavir
N or Armavir
Sərdərabad
(Hoktunberyan)
1923.  Tiiıkiyənin 
ucqarlanndan
468
j  214
I
Yuxan
Adıvanıan
Qedaşen
rV’erin)
Martuni
(Qaranlıq)
1828-1829. Əlsşkert 
vilayətindən
845
I
j  215
1
Yenikcə 
(G ən cə)
Qondrak
Dərə Ələyəz 
(Egeqnadzor)
1829-1831. Xoy,Səlm as 
vilaystlərindən
848
1
i  216
Yuxan
Ağbaş
Abovyan
Qəmərli
(A rtaşat)
1828-1829. X oyvə 
Səlmasdan
11
217
Yuxan
Qanlıca
Vaqramaberd
Düzkənd
(Axuryan)
1840.  İqdırSürm əli 


viiayətlərindən 
1
218
Böyük
Şiştəpə
M edz Sepatsax
(Qukasyan)
Qızılqoç
1920.  Qars və Ərdahan 
„ 
kəndiərmdən 
I
219
K içik Şiştəpə
)
Pokr Sepatsar
(Qukasyan)
Qızılqoç
1920.  Qars və Ərdahan 

^
 
kəndiərindən 
|
Qeyd  edək  ki,  İrəvanda  parlament  binasmda  öldüriilən 
Q.Dəmirciyamn babası da  1920-ci ildə Qars vilayətindən, Böyük 
Şiştəpə  kəndinə  gətirilmişdir.  Bəli,  yuxanda  göstərilən  qeydlər 
lüğətin ancaq  1  cildindən götürülmüşdür.  Həmin lüğətin daha üç 
cildi əldə edilsə idi, bu gəlmə ermənilərin haradan qəlib Qafqazda 
Azərbaycan  türklərinin  yaşadığı  yerlərə  məskunlaşdınlmalan 
haqqmda daha çox məlumat əldə etmiş olardıq.
Bütün 
bunlar 
Rusiya-İran, 
Rusiya-Osmanlı 
müharibələrinin  acı  nəticələridir.  Hələ  bununla iş  bitmir.  Bunan

sonra  da Azərbaycan  türMəri  eləcə  də  Osmanlı  türkləri  ermənı'- 
ms  birləşmələrinin  dəfəiərlə  törətdikləri  qanlı  badisələrdə 
soyqınma məruz qalaraq, yurd-yuvalanm icirəcəklər.
1890-cı  illərdənTürkiyənin  Sasun,  Van,  Bitlis,  Zeytun 
vilayətlərinə Avropa dövlətlərində,  eləcə də Rusiyada təhsil alan 
erməni 
gəncləri 
“Daşnaksutyun”, 
“Qnçak”, 
“Droşak” 
partiyalannm ideoloji təhrikləri ilə üsyan etmişlər.  Onların çoxu 
heç  Türkiyəni  tammırdılar belə.  İngilis  hipnozunun  təsiri  ilə  öz 
yoidaşlarınm  səylə  qamm  tökməkdən  də  çəkinmirdilər.  Həmin 
dövrlərdə  Rusiyanın  Ərzurumdakı  baş  konsulu  V.Mayevski 
hadisələri  düzgün  qiymətləndirərək  yazır:  “Türkiyənin  müxiəlif 
sahəiərində erməni-müsəlman toqquşmalan  barədə şəxsən mənə 
məlum  olan  şeylər  məni  o  qənaətə  gətirib  çıxanr  ki,  hər  yerdə 
qanlı toqquşmalar məhz ermənilərin təşəbbüsü  ilə  başlannıışdı. 
Dinc,  əliyalm,  fağır  müsəlmanlann  necə  soyuqqanlıqla 
öldürüldükləri haqqmda məndə əyani sübutlar var (33, 70-72).
Bu  gün  Türkiyənin  Şımax,  Hakari  bölgələrində  türk 
əsgərinin qanmı tökən kürdlərin babalan həmin erməni üsyanlan 
zamam, həm. də ondan sotırakı dövrlərdə kütləvi şəkildə ermənilər 
tərəfındən  qətl  edilmişlər.  Erməni  qizli  təşkilatlan  öz  siyasi 
təşvi qatlann  sanaqdan  keçirmək  üçün  məhz,  həmin  rayonlan 
(Sasun, Van, Muş və s.) seçmişdilər. Terror törədən ermənilər və 
otılann quldur dəstələri  tez-tez gizlənsələr də,  onlann  əzıyyətini
»  110 fb*
yenə öz xalqlan çəkirdi  Bundan sonra də belə olmuşdur. İndi də 
belədir
Emıənilər 
hadisələri 
kütləviləşdirməklə 
Avropa 
dövlotiərini bu işə qatmaq istəyirdilər.  Qatdılar da.
1890-cı  illərdən  başlayarq  ta  1915-ci  ilədək  Türkiyə  və 
Qafqazda “Daşnaksutyun” partiyasımn antitürk ideoloji fəaliyyəti 
nəticəsində,  həm  də  ingilis  hipnozu  ilə  silahlanmış  erməni 
gənclərinin  millətçilik  hərəkətləri  hər  yerdə  pislənilirdi.  Qafqaz 
və Türkiyədə səfü-sərgardan həyat sıirən qaçqmlann da səbəbkan 
errrıəni  millətidir.  Onlar  Qafqaz  və  Türkiyədə  yaşayan  erməni 
xaiqınm bədbəxtliyinin  əsas mənbələridir (22,  125).  Daha  sonra 
V.Mayevski  qeyd  edirdi  ki,  “Qnçak”,  “Daşnaksutyun”  kimi 
partiyalann  gələcəkdə  mövcud  olması  gələcəkdə  də  yeni-yeni 
bəlalar  gətirəcəkdir.  O,  01 .VII.1915-ci  ildə  yazırdı  ki, 
“Daşnaksutyun”  və  onu  kimi  partiyalar  olmasa  idi,  bədbəxt 
qaçqmlar  da  olmazdı.  Asiya  Türkiyəsinin  Van,  Bitlis  və  başqa 
vilayətlərində  yeni  fıtoəkar  qırğınlar  da  olmazdı  (33,125). 
Sonrakı  illərdə  V.Mayevskinin ırəlicədən gördüyü hadisələr baş 
verai.  Erməni  ideoloqlanmn  günahı  üzündən  İ00  minlərlə 
müsəlman və erməni məhv edildi.
XIX 
əsrin  ortalannda  Qarabağda  ennəni  və  mslann  at 
oynatdığımn  şahidi  olan  böyük  satirik  Q.Zakir  “Çıxmadı 
qurtulaq”  satiraslnda  erməm-rus  işbirliyinin  acı  nəticələrini
111

doğru-düzgün təsvir etmişdir:
Nə gündə yaratdı xudavənd bizi, 
Biryana çıxara bilmədik izi. 
Gahi Arakeli, gahi Sərkisi,
Gahı də Semyonu görən canımız.
II FƏSİL
1905-1907,1914-1920-CİİLLƏRİN QANLI FACİƏLƏRİ
2 .1 .1905-1907-ci illərdə azərbaycanlılarm soyqırımı
1827-1829-cu  illərdəki  siyasi  və  hərbi  vəziyyətdən  öz 
xeyirlərinə  lazımmca  istifadə  edən  ermənilər  XIX  əsrin 
axırlarmda,  XX  əsrin  əwəllərində  və  Birinci  dünya müharibəsi 
ərəfəsində  də  qanşıqhqlardan  istifadə  etdilər.  İmperialist 
dövlətlərin və  “Daşnaksut>run”partiyasmm təhri.ki  və yardımı  ilə 
Türkiyəyə qarşı terrorçu hərəkətlər etməyə başladılar. Daha sonra 
onlann terrorçu əməlləri Cənubi Qafqazı bürüdü.
Qafqazda yaşayan gürcü və ermənilər müxtəlif partiyalar 
yaradaraq  siyasi  mübarizəyə  qoşuldular.  Rusiyada  yaşayan 
müsəlmanlar,  xüsusilə  azəri  türkləri  hələ  qəflətdə  idilər  və 
iqtişaşlarda cann tərəfmi saxlayırdılar.
XX  əsrin  başlanğıcmda  Qafqazda  yaşayan  gürcülər 
mensevik partiyasma qoşularaq xeyli  işlər gördülər.  Ermənilərin 
də  “Daşnaksutyun”  partiyası  onlan  istiqamətləndirdi,  ən  əsası 
birləşdirdi.  Emıənilər  Am.erikaya,  gürcülər  isə  Amsterdama 
söykənərək  qəzetlər,  kitablar  nəşr  etdirərək  istiqlal  yolunda 
çahşdılar.  Bu  dövrlərdə  Qafqazda  ən  çox  əzilən  Azərbaycan

türklsri  idi.  Onlann  məzlum  səsinə  bütün  dünyamn  qulaqlan 
tutuldu,  səs  verən  olmadı.  B eb   bir  vaxtda  Rusiya  ordusımun 
1905-ci  iidə  Yaponiyaya  məğlub  edilməsi  hər  yerdə  qanşıqlıq 
yaratdı. Ermənilər yenə bu vəzıyyətdən istifadə edərək Qafqazda 
qıyamlar törətdilər,  Osmanlı  dövləti  əleyhinə hərəkətlər etdilər. 
“Böyük  Emıənistan”  yaratmaq  uğrunda  mübarizəyə  girişdilər. 
“Daşnaksutyun”  partiyasmm  təhriki  ilə  yeni-yeni  terrorçu 
hərəkətlərə rəvac verdilər. (32,  107-108).
XX 
əsrin əwəllərində artıq Azərbaycanda da yetişmiş bir 
ziyalı  dəstəsi  meydana  çıxmışdı.  Onların  arasmda  hər  ciir  peşə 
sahibləri  -yazıçı,  jumalist,  həıbiçi,  hüquqşünas,  ’oankir,  kapital 
sahibləri,  musiqiçi,  iqtisadçı,  siyasətçi  və  s.  var  idi.  Oniarda 
Rusiyada  yetişən  milli  demokratik  hərəkatdan  bəhrələnmək 
istəyirdilər.  Təsadüfi  deyil  ki,  Qafqazda  yaşayan  türklərdən 
Dumada 46 nümaysndə təmsil olunmuşdur  (16,107).
Bəzən Dumada çıxış edən  Qafqazh millət vəkillərini, yəni 
millət vəkili olan  türkləri  şovinist rus  millət vəkilləri təhqir edir, 
danışmağa  qoymıır,  sözlərini  kəsirdilər.  Bunlara  baxmayaraq, 
Azərbaycamn  qabaqcıl  ziyalılan  Qafqazda  yaşayan  türklərin 
dərd-sərini,  arzu  və  istəklərinin  deyə  bilirdilər.  Məsələr: 
Peterburqa göndərilən  Gəncə  millət vəkili  İsmayılxan Ziyadxan 
oğlu Dövlət Dumasmda tarixdə yadda qalan bir çıxış etmişdir: 
Hörmətli millət vəkilləri!
•d5* 1 14 fb*
İcazənizlə  Zaqafqaziyanın  İrəvan,  Gəncə  və  Bakı 
vilayətlərində  törədilən  rəzalətlərin,  özbaşmalıq  edən  dövlət 
idarəsinin  həyata  keçirdiyi  fitnəkarlıqlarm  kiçik  bir  tablosunu 
hüzurunuzda təsviı  edim.
Artıq bizim üçün də hərəkət etmək vaxtı çatmış və bundan 
sonra  susmamağı  qərara  almışıq.  Zaqafqaziya  bir  əsr  bundan 
əvvəl  ruslar  tərəfındən  işğal  edilmişdir.  Bu  əsr  ərzində  biz 
müsəlmanlar əsir kimi həyat sürmüşük, təqiblərə məruz qalmışıq, 
bizə  heş  bir  haqq  və  hüquq  verilməmiş,  kölə  halına  salmmışıq. 
Sözün  əsl  mənasmda  yüz  il  ərzində  biz  hökümətin  şiddətli 
hücumlanna  və  böhtanlanna  məruz  qalrnışıq.  Siyasi  sosial  və 
iqtisadi  sahənin  hansma  nəzər  salsanız,  hamısmda  bizim 
haqqımızda haqsızlığm hökm sürdüyünün şahidi olacaqsmız.
Hörmətli  millət  vəkilləri!  Hər  dəqiqə  ölkəmdən  qorxulu 
xəbərlər alıram.  Bu dəqiqə İrəvanda silah  səsləri  eşidilməkdədir. 
Cənablar,  iki  ildən  bəri  qan  içində  üzən  ölkəmizdə  cəsədlərin 
üstundən  küçirik.  Aıtıq  səbrimiz  tükənib.  Bizə  də  acıym.  Biz 
analann  qucağmdan  almıb  havaya  atılan  cüdəmər  uşaqlann 
havada  ikən  xəncərlərə  keçirildiklərini  gönnüşük,  biz  hamilə 
qadmlann  qarmna  salman  xəncərlərin  açdıqı  yaralardan  uşaq 
əllərinin  sallandığımn  şahidi  olmuşuq.  Qoy  mətbuat  və  təbliğat 
vasitəiərilə aramıza nifaq toxumu səpən provokatorlar utansmlar, 
yanğm və  alovlardan  xoşlananlar  iş  başmdan  çəkilsmlər,  dəlik-
115

deşik  edilən  cəsədlərdən,  anaların,  uşaqlann  fəryadının, 
iniltisindən  həzz  alanlar  rədd  olsunlar”  (Bu  nitq  1906-cı  ildə 
Duma protokollanndan götürülmüşdür) (16,  111).
Dünənə  kimi  uşaqlan  üçün  ana  dilində  məktəb  açmaq 
imkam  olmayan,  qəzet  nəşr  etdirə  bilməyn,  seçki  hüququ 
məhdudlaşdmlan və daha bir sıra haqlan əlindən ahnan bir xalqm 
birdən-birə  nailiyyətlər  əldə  etməsi  çar  hökuməti  üçün 
gözlənilməz 'bir sürpriz oldu.
İnqilaba  qədər  bütün  hüquqlardan  məhrum  olan  türklər 
artıq  nümayəndələrini  imperatorluğun  daxili  işlər  nazirliyinin 
qəbulina göndərib, öz haqlannm, hüquqlannm tanınmasmı israrla 
tələb edirlər. Bu nə deməkdir?...
Buna II Nikolay, saray əyanlan, nazirlər, generallar... necə 
dözürdülər? Necə səbr edirdilər?...
Bu  hadisələr  Qafqaz  müsəlmanlannm  apardıqlan  açıq  bir 
milli  azadlıq  mübarizəsi  idi  ...  Rus  imperiyasmın  zəıflədiyi  bir 
vaxtda Qafqaz xalqlannı inqilabdan uzaqlaşdırmaq üçün tezliklə 
tədbir düşünmək lazım idi.
Beləliklə,  onlar belə bir tədbirə nail oldular.  Çar Qafqazda 
olan yüksək məmurlanna gizli şəkildə göstəriş verir.  1905-ci  ildə 
erməniləri müsəlmanlara qarşı qırğma sövq etdirir (16,  112).
“Müxtəsər Azərbaycan  tarixi” kitabmın müəllifı  Cahangir 
Zeynalov  da  bu  münaqişə  barədə  yazır  ki,  “Belə  bir  qanşıq
•sf*  116
zamanda  Peterburqdan  Qafqaza  xüsusi  surətdə  130  xəfıyyə 
məmuru  göndərərək,  türklər  ilə  ermənilər  arasmda  icra  etdiyi 
propaqanda  (təbliğat)  ilə  biri  digəri  əleyhinə  silah  işlətməyə 
təsviq və  əsrlərcə  yaxşı  keçinən iki milləti biri digərinə  qırdırdı. 
1905-ci  ildə  Bakıda  bu  qırğm  başladı.  Sonra  digər  yerlərə  də 
ziyarət  eylədi.  Rus  ordusu  ədavəti  şiddətləndirmək  üçün  gah 
azərbaycanlılara,  gah da ermənilərə müavinət göstərdi” (47,107).
Cahangir  Zeynaloğlu  daha  sonra  qeyd  edir  ki,  Bakıda 
fevralm 6-dan  başlayan  qırğm  üç  gün  davam  etdi.  18  oktyabrda 
Gəncədə,  o  birisi  ilin  18  iyuluııda  İrəvan,  Qazax,  Qarabağ  və 
digər yerlərdə  qanlı  toqquşmalar oldu.  Zavallı  türkləri  müxtəlif 
səbəbiərdən  əsgən  elmlərdən  və  müasir  silahlardan  mərhum 
etdilər,  amma  daşnaklar  50  ildən bəri  topladıqlan  silah  və pulla 
bu toqquşmalarda çox işlər gördülər.
Buna baxmayaraq türklər nəhayətdə qalib gəlib, erməniləri 
hər yerdə məğlub etdilər.  (47,107)
1905-1907-ci 
illərdə 
erməni 
daşnak 
dəstələri 
azərbaycanlılara  qarşı  törətdıkləri  qanlı  aksiyalar  nəticəsində 
yüzlərlə  yaşayış  məntəqəsi,  şəhər  evləri,  karvansara,  bazar  və 
dükanlar yerlə yeksatı edılmiş. minlərlə günahsız azərbaycanhlar 
qətlə yetirilmişlər.
1905-ci ilin 2-10 fevralmda Bakıda terror törədən ermənilər 
bir çox yerlərdə qətl-aarət törədib dükanları və evləri yandırdılar.
117 «%»

Şəhərin  Bazar,  Qubemski,  Quba  meydanı,  Bolsaya, 
Morskaya, Suraxanski, Krasnovodsk, Voronsovski və s. küçələrmdə 
Türkiyədən  gələn  daşnak  könüllüləri  və  onlara  qoşulan  ermənilər 
qətl-qarət törədib dükanlan və evləri yandırdılar (40,49).
Bunlara baxmayaraq yenə  irəlidə  olan  müsəlman  varlılan 
ermənilərlə  banşıq  etdilər.  Həmin  ərəfədə  müsəlmanlar 
erməniləri  müdafiə  etməsəydilər,  minlərlə  erməni  ölə  bilərdi. 
Fevralın  səjkkizi  gecəsi  Bakı  şəhəri  cəhənnəmə  çevrilib  bir 
tərəfdən  bombalann  partlaması,  digər  tərəfdən  uca  və  ali 
imarətlərin  yanıb  vulkanlara  bənzəməsi,  bir  tərəfdən  neft 
zavodlannm  budkalarm  yanğısmdan  səmaya  qalxan  alovlar 
insam çaşdınb coşdururdu (40,  15).
M.S.Ordubadi  bu barədə  yazır:  “Müharibə  fevralm  6-dan 
10-a  qədər  tam  şiddətlə  davam  etdiyindən  erməni  və 
müsəlmandan tələfat min nəfər olmasa da, mal və zəruri  əmlaka 
dəyən zərər milyonlan keçməkdə idi”.  (40,17).
İkinci  dəfə  ermənilər  avqustun  20-dən  25-ə  qədər  Bakı 
şəhərində və ətraf kəndlərdə bir çox cinayətlər törətdilər. Səhərin 
ən böyük dükan və anbarlannı qarət etdilər, günahsız və silahsız 
müszlmanlar qətl edildilər. 1905-ci ilin sentyabnnda Bakıya gələn 
Vorontsov-Donskoy  rəhbərliyi  ilə  14  sentyabrda  yenə  də 
ermənilərlə  sülh  imzalamr  (40,69),  əgər  buna  sülh  müqaviləsi 
demək mümkünsə.
1905-ci  ilin  may  aymda  Naxçıvanda  və  ətraf  kəndlər 
(Cəhri,  Tumbul  və  s.)  gülləyə  tutulmuş  və  kənd yandmlmışdır. 
Azərbaycanhlar  İrəvan  vitse  Qubematoru  Baranova  şikayət 
edirlər ki, ermənilərdən silahlan yığsmlar.
O, 
cavabmda deyir ki, “Onlar sizə atəş açanda, siz də tutub 
onlann  tapançalanm  alm”.  Belə  əhəmiyyətsiz  cavabı  eşidən 
azərbaycanhlar deyirlər:  “Cənab qubemator,  bəs buraya nə üçün 
təşrif gətiribsiniz?” (40, 20).
Azğm  ennənilər  26  noyabr  1905-ci  ildə  iğtişaş  törədib 
Naxçıvan  bazarını  yandırdılar.  Üç  gün  (27-30  noyabr)  davam 
edən bu  yanğında  85  dükan,  75  anbar və  məscid yandmlmışdır. 
Noyabnn  29-da  isə  şəhərin  o  biri  başmda  varlı  müsəlmanlann 
evini  yandınb  Cəhri  kəndini  da talan  etmişlər.  Naxçıvana  gələn 
general-qubematora  kazak  və  ermənilərin  azğmlığı  barədə 
şikayət etsələr də, yenə də ölçü götürülməmişdir (40,22).
1905-1906-cı  illərdə  erməni  terrorçulan  İrəvan  və  onun 
dövrəsində  olan  Azərbaycan türkləri  yaşayan  kəndlərdə  də  qətl- 
qəraət  törədiblər.  Tarixçi  Nazim  Mustafayevin  araşdırmalanna 
əsasən  1905-ci  ildə  erməni  quldurları  4  dəfə  qırğm  törədiblər. 
Birinci dəfə 20-22  fevral  (1905), ikinci  dəfə 23-26 mart, üçüncü 
dəfə 18 sentyabvda. Dördüncü dəfə isə  1906-cı ilin 27 maymda və 
8-9  iyunda  baş  vermişdir  (Xalq  qəzeti;  21.01.2015).  Əlbəttə  bu 
toqquşmalarda  şəhərdə  Azərbaycanlılar  çox  olduğu  üçün
1 1 9

erməmlərə  lazımı  cavab verilmişdir.  Mir Möhsün Nəvvab  qeyd 
edir  ki,  1904-cü  ildə  İrəvandan  gələn  ermənilər  Bakıda  ixtişaş 
törətmiş, karxana sahibi olan Ağa Rəzini və cavan bir oğlanı qətlə 
yetirmişlər.  Müəllif  qeyd  edir  ki,  irəvan  erməniləri  çox  kinli, 
ədavətli,  təkəbbürlü,  xudpəsənd  və  xəmirləri  fıtnə-fəsadla 
yoğrulmuş  adamlardır.  Hansı  vilayətdə  ki bunlar  tapılır,  mütləq 
orda  bir  ədavət  və  iğtişaş  olacaq.  Qafqaz  vilayətində  nə  qədər 
iğtişaş  və  münaqişələr  baş  verirdisə,  onlann  birinci  səbəbkan 
İrəvan erməniləri olurdu. (37,15-16).
1897-ci  ilin  siyahıyaalınmasında  İrəvan  qubemiyasmdakı 
1301  kənddən  959-da türklər,  342-də  İran  və  Türkiyədən gəlmə 
ennənilər  yaşayırdılar.  İrəvan  qəzasında  ınövcud  olan  221 
kənddən  161-də  türklər,  55-də  gəlmə  ermənilər,  15  kənddə  isə 
qanşıq yaşamışlar.
İrəvan  şəhərində  fıtnə-fəsad  törədən  ermənilər  yenə  də 
Naxçıvana  da  hücum  edirlər,  onlann  silahlı  olmalanna 
baxmayaraq, naxçıvanhlar onlara qalib gəlirlər (32, 22).
1905-ci  ilin  3  iyununda  Üçkilsə  qəzasmın  Abaran 
mahalında,  Şörəgəl,  Pəmbək  bölgələrində  və  Gümrü  yaşayış 
məntəqəsində qaçqm kimi məskunlaşmış ermənilər Uşu kəndini, 
daha  sonra  8-9  iyunda  isə  Təkyə,  Pərpi,  Nazrəvan,  Kiçikkənd, 
Kötüklü, 
Qoşabulaq, 
Əngirəs 
kəndləri 
dağıdılır. 
Buna 
baxmayaraq  bu  bərabər  olmayan  döyüşdə  azərbaycaniılar  180
120
nəfər erməni quldurunu məhv edirlər (34, 35;  17,107).
Mənbədə  göstərilir  ki,  Əştərək  rayonunun  Təkyə 
kəndindəki  böjaik  məscidi  və  Axund  Məhəmmədəli  Mirzə 
Əbdüihüseyn  Qazızadənin  100  cildlik  Quran  və  müqəddəs 
kitablanm süngüyə keçirib yandmblar (23, 35).
Erməni quldurlan azərbaycanlılar yaşadığı Sisyan kəndinə 
hücum edərək 20 nəfər günahsız insanı qətlə yetirirlər.  Qüvvələr 
bərabər olmasa da, azərbaycanlılar şücaət göstərdilər (32, 95).
Bu məğlubiyyətin əvəzini çıxmaq istəyən ermənilər quldur 
Stepan Stepanyanm başçılığı ilə qəflətən Vagudi kəndinə hücum 
edirlər.  Azərbaycanhlar  bu  döyüşdə  də  ermənilərin  başçısı 
Stepanı və daha 400 nəfər qulduru məhv edirlər. Stepanm cibində 
“Qafqaz  ermənilərinin  qubematoru”  yazılmış  vəsiqə  və  çoxlu 
əskinas varmış (32, 95).
Deyilənə  görə,  Qarabağdakı  Xankəndinin  “Stepanakert” 
adlandınlması həmin gorbagor Stepanla əlaqəlidir.
1906-cı  ilin  iyul  ayınm  29-da  Qafan  bölgəsinin  Mədən 
bazannı  dağıtdıqdan  sonra  ermənilər  Karxana  kəndinə  hücum 
etmişlər.  Hər  tərəfdən  kəndi  atəşə  tutmuşlar.  Silahsız  kənd 
camaatı  beş  min  tüfəngdən  açılan  atəşin  altmda  öz  doğma 
yurdlanm  tərk  etməyə  məcbur  olmuşlar.  Ermənilər  qaçıb  xilas 
olmağa  cəhd  göstərən  kənd  sakinlərini  də  əsir  alır,  ya  da 
yerindəcə  qətlə  yetirirdilər.  Qana  susamış  ermənilər  kəndi
<•^1121

dağıtmaqla kifayətlənməyərək  qaçıb pünhan bir yerdə  sığmacaq 
tapmış  30-dək  aadmı  vshşicəsinə  qətlə  yetirmişlər.  Dəlışətli 
burasıdır ki, zavallı qadınlann tapılıb öldürülməsinə səbəb Pakizə 
adlı  ismətli  bir  qadının  Firuzə  adlı  məsum  körpəsi  olmuşdur. 
Ətrafa  yayılan  ardı-arası  kəsilmək  bilməyən  atəş  səslərindən 
dəhşətə gələn yazıq körpənin ağlamaq səsi eşidilməsin deyə anası 
onu bərk-bərk bağnna basıbmış, boğulmaqdan xilas olmaq üçün 
qəflətən  anasımn  sinəsindən  dartımb  başıru  qaldıxan  körpənin 
naləsini eşidən ermənilər azğmcasma hücum çəkərək bu qadmian 
qanlanna qəltan etmişlər.
Elə həmin gün ermənilər Xələc,  Saldaşlı,  İncəvar, Daşnov 
kəndlərini dağıdıb viran qoymuş, əhaliyə divan tutmuşlar.  Qaçıb 
xilas oianlar Qatar kəndinə pənah gətirmışlər (40,120-121).
Lakin  avqust  ayımn  1-də  dişinədək  silahlanmış  ermənilər 
hər  tərəfdən  Qatar  kəndini  mühasirəyə  alıb  atəşə  tutmuşlar. 
Kəndin  camaatma  divan tutan  emıənilərə rus  zabitlərinin  əhsən 
deməsi indiki hadisələri -  Qarabağm dağlıq bölgəsində baş verən 
döyüşləri xatırladır.
Kənd  camaatmın  başma  yağdınlan  güllələrdən  dəhşətə 
gələn bir ləzgi  strajnik rus  zabiti  Saxarova yaxmlaşıb həyəcaııla 
yalvarr  ki,  os  yaxmdakı  rus  qoşunlannı  köməyə  çağırsm.  Bu 
faciəli səhnəni razılıq hissi ilə seyr edən Saxarov ona əsla məhəl 
qoymadaıı  sevinclə  deyir:  Görmürsən.  ermənilər  neçə  caııalıcı
«d>  122
güllə atıriar.  (40,  121).
Ermənilər hər tərəfdən kəndi mühasirəyə alsalar da, onlann 
qüwəsindən  xəbərdar  olmadıqlanndan  cürət  edib  kəndə 
yaxınlaşa bilməmişlər. Buna görə də onlann qiivvəsini öyrənmək 
üçün Saxarovun razıhğı ilə 50 nəfər kazakı və bir uryadniki kəndə 
göndəmıişlər.  Kazaklar  kəndə  girərkən  onlann  əksəriyyətinin 
silahlı  olduğunu  görüb  “siz  evlərinizdə  rahat  oturunuz, 
emıənilənn  güllərinə  qətiyyən  cavab  verməyiniz,  əlbəttə, 
hökumət  özü  sonradaıı  onlan  tənbeh  edib  cəzalandıracaqdır”  -  
deməklə  onlan  aldatmışdılar.  Bu  əslində  ruslar  tərəfindən 
ustalıqla qurulmuş növbəti təhlükəli tələ idi  (32,  121).
Qatar  kəndi  hər  tərəfdən  ernıəni  kəndləri  ilə  əhatə 
ohmduğundan  kəndin  əhalisi  heç  bir  yerdən  kömək  gözləmirdi. 
Döyüşlər  i;iə  davam  edirdi.  Ermənilərdən  8  min  silahlı  bu 
vuruşlarda  iştirak  edirdi.  Doqquz  gün  şiddətli  vumşmalann 
davam  etməsinə  baxmayaraq  ermənilər  kəndi  ala  bilmədilər. 
Çarəsizlikdən  qatarlılar  kənddəıı  30-35  km  cənubda  olan 
Zəngilana qasidlə xəbər göndərib kəndin bu çətin günündə onlara 
kömək  göstərmələrini  xahiş  etmişuilər.  Lakin  zəngilanhlar 
yetərincə  silahı  və  döyüşçü  qüvvəsi  olmadığı  üçün  kömək  edə 
biıməmişlər.  “Bizdən sizə kömək olmayacaq, başmıza çarə qılın” 
cavabını  aldıqdan  sonra  onlann  son  ümidləri  də  puça  çıxmışdır 
(17,  139).

Belə bir fakt da məlumdur ki, qatarlılann məğlubiyyətində 
Məlik  Azaryantsın  mis  mədənlərində  işləyən  bir  qmp  iranlı 
fəhlənin də xəyanətinin rolu olmuşdur. Bir gün onlann “ya Əli” -  
deyə-deyə  kəndə  nefi,  dinamit  daşıdıqlanm  görən  qatarlılar  elə 
bildilər  ki,  bu  müsəlmanlar  onlara  sursat  gətirirlər.  Demə,  bu 
mürvətsizlər ermənilərin tapşınqlanm yerinə yetirirlərmiş. Kəndə 
daxil  olan  kimi  neft  töküb  evləri  yandırmış.  dinamitlə 
partlatmışlar.(40,123).
Qatar  kəndi  dağıdılıb  büs-bütün  yandınlsa  da,  camaat 
ordan çıxmamışdır.  Ermənilər  axşama yaxm kəndə bombalar da 
atmışlar. Lakin xalqı kənddən çıxarabilməmişlər. Yalnız axşamm 
ala  qaranlığmda  ermənilər  gedəndən  sonra  burda  qalmağm 
mümkün  olmadığım  görən  kənd  əhli  10  km  şimalda  olan 
Azərbaycanlı Girətağ kəndinə qaçmışlar (40,  121).
Erməni  millətçiləri  750  tüstüdən  [evdən]  3500  nəfəıdən 
ibarət  əhalisi  olan  Qatar  kəndini  dağıtdıqdan  sonra  Oxçu  çayı 
sahilində yerləşən azərbaycanh kəndlərini viran edərək Zəngəzur 
qəzasımn açarı hesab edilən Oxçu, Şabadin, Aralıq, Pirdavdan və 
Atqız kəndlərini qarət etmiş, əhaliyə divan tutmuşlar.
Yerli daşnaklar Aleksandropol [Gümrü], İrəvan, Abaran və 
Şoragəl  qəzalanndaxı  güclü  hərbi  kömək  aldıqdan  sonra  avqust 
ayımn  əvvəllərində  Oxçu  kəndinin  yaxmlığmdakı  Papışlı  və 
Kürdükan erməni kəndlərində cəmləşmişdilər. Avqustun 9-da ən
124 fb*
müasir  silahlarla  silahlanmış  bu  dəstələr  hücuma  keçərək 
yuxanda adlan  çəkilən kəndlərin beşini də xarabalığa çevirdilər. 
Cəlladlar qocalara, uşaqlara, qadmlara məhəl qoymadan əhalinin 
bir 
hissəsini 
qılmcdan 
keçirmişlər. 
Oxçu-Şabadin 
azərbaycanlılan  qüwələrin  bərabər  olmasma  baxmayaraq 
Gecəlan kəııdində erməniləri məğlub edirlər.  Sonra avqustun  13- 
də erməni daşnak qaniçənlərin qətlindən xilas olmuş bu kəndlərin 
qaçqın  əhalisi  Pirdavdan  kəndinin  yuxan  səıntində  qiblə  ilə 
üzbəüz olan Saqqarsuya qaçıb oradakı daşlann arxasmı sığınacaq 
etmişlər(40,  139).
Saqqarsuda  erməni  millətçiləri  bəşəriyyət  tarixində  misli 
görümnəmiş  elə  bir  vəhşilik  törətmişlər  ki,  bu  faşizmi, 
azərbaycanlılara tutulan divanı, bu tarixi faktı, soyqınmı oxucuya 
çatdırmaq  üçün  dəhşətli  səhnəni  ədibiıı  öz  sözləri  ilə  veririk: 
“Ağlaşma səsi daşlann təpəsindən ermənilərin sığmacaqlannda -  
cəngərlərində  əks-səda  verirdi.  Kəndin  ağsaqqalı  Molla  Həsən 
Əfəndi  də  öz  ailəsilə  Saqqarsuya  qaçmışdı.  Kənddə  ancaq 
qaçmağa  halı  olmayan  və  sahibləri  evdə  olmayıb,  yaxud 
qocalıqdan  gözləri  tutulmuş  qadm  tayfalan  qalmışdır  ki,  sübh 
olan kimi onlann hamısı ermənilər tərəfındən qətl edilmişdir.  62 
nəfər qadın və uşaq həlak olmuşdur”.
M.S.Ordubadi  Saqqarsuda  ermənilərin  qanlı  olaylan  belə 
təsvir  edir:  “Saqqarsuda  sığmmış  müsəlman  camaatının  başı
125 fb*

üstündən  sübh  çağı  bir  dəstə  “ya  Əli,  ya  Əli”  fəryadlanyla 
müsəlmanlara san gəldiyindən avam və çaşmış müsəlmanlar “bu 
gələn  qoşun  islam  qoşunudur”  deyə  güman  edib  ağlaya-ağlaya 
onlann  qarşısma  çıxırlar.  Gələn  dəstə  isə  ermənilər  imiş, 
müsəlmanlan  qırmağa  başlayırlar.  Bu  vaxtda  dörd  ıslam 
göylərində  də  qırğm baş  verdiyindən  Saqqarsuyun  başma  qədər 
fəryad,  nalə  sədasmm  müsibətli  şəkildə  əks  etdiyini  qaçıb 
Ordubada gəl'miş kənd əhli olduğu kimi nağıl edirdi.  Saqqarsuda 
sığmaq  etaıiş  camaat  qmlıb,  qaçıb  qurtarandan  sonra  Molla 
Həsən  Əfəndi  bir  çox  qadmla  “Quran”  əlində  ermənilərin 
qabağma  çıxıb,  “Quran”  xatirinə  rəhm  etməyi  istəyib  ağlasalar 
da, “Quran”ı, bəlkə heç “İncili” də tanımayaıı qansıziar hamısmı 
vəhşiliklə  öldürürlər.  Molla  Həsən  Əfəndinin  yamndan 
götürdükləri  bir  neçə  müqəddəs  kitabı  və  “Quran”lan  odlayıb 
məşəl kimi süngülərin ucuna taxmışlar.  Sağ qalan əhali  qarlı dağ 
yolu  ilə,  çır-çılpaq  Ordubada  və  mahalın  kəndlərinə  pənah 
aparmışdılar.  Ordubad  camaatı  isə  son  dərəcə  qonaqpərvər 
olduğundan,  xüsusən  başlan  belə  müsibət  çəkmiş  bu  adamlara 
xüsusi qayğı göstərdi. (40,15)
Oxçu-Şabadin  fəlakət  qurbanlannm  Ordubad  şəhərinə 
ağlaya-ağlaya  pənah  gətirməsi  şəhər  camaatma  çox  qəmli  təsir 
göstərdi.  Caınaatm  istirahəti  üçün  xüsusi  yerlər,  evlər  aynlır, 
müsibət  qurbanlanna  qalmalan  üçün  otaqlar  verilir.  Ən  əw əl
«  126 ^
yaralılar  üçün  cərrah  və  dava  hazırlayıb,  müalicəsinə  başlanır. 
Onlara  imkan  daxilində  əmanət  olaraq  evlərdən  ev  əşyalan  da 
verilir.  Xudavəndi-aləmin qüdrətindən sərvəti və dövləti bol olan 
bu  kiçik  şəhərdə  bir  günün  içində  onlann  əsas  ehtiyaclanna 
əncam  verilib,  ancaq  sonra  dağlarda  qalan  camaatın  halına 
yetişmək,  şəhərə  gətirmək  və  yaralılan  dağda  bağlayıb  huşa 
gətirəndən  sonra  şəhərə  endirmək,  ölənləri  dəfh  etmək  üçün 
müxiəlif  tədbirlər  görülür,  şəhər  və  mahal  camaatından 
mükəmməl bir dəstə təşkil edilib cənahi işlər üçün kifayət qədər 
dərman,  azuqə  və  yaralı  daşımaq  üçün  minik  heyvanlan 
hazırlayıb,  ölənləri  dəfh  etməkdən  ötrü  kəfən  və  sair  ləvazimat, 
bir neçə çadır tədarük edib  1906-cı il avqust ayının  16-da axşam 
üstü dəstələr dağlara doğru hərəkət etdilər (40,  152).
Ordubadlılann  Qafan  dərəsində  birinci  səfəri  1906-cı  il 
avqustun 17-də məhz qanlı-qadalı Saqqarsuya olmuşdur. Havanm 
pisliyinə baxmayaraq dəstə bir neçə bələdçi  ilə ətrafı öyrənməyə 
başlayır.  Saqqarsuyun  ətrafında bir qan  çalası  göründüyündən  o 
tərəfə gedirlər.  Soyuğun şiddətliyindən qan çalası buz bağlamışdı. 
Bununla belə,  daşın  bir  tərəfmdən  damcı-damcı  qan  sızırdı.  Bu 
halı gördükdə camaat heyrət içində qaldı. Daşın arasında 62 nəfər 
qadm və uşaq cənazəsi  bir-birinin üstə  qalaq-qalaq tökülmüşdü. 
Camaat qadınlarm bu halını görüb çox ağladı. Az sonra cəsədlərin 
arasından  bir  sızıltı  eşidildi.  Diqqətlə  baxdıqda  iki  qıçlanndaıı
127

yaralamb bihuş  düşmüş bir qadmın həyat ilə  ölüm arasmda ağır 
mübarizə  apardığım  gördülər.  Zavallı  qadm  çadra  gətiriləndən 
sonra huşa gəldi.  Qadınm  ağlayaraq  söylədiyinə  görə  ermənilər 
deyir  kı,  bizim  Qafqazda  müsəlmanlarla  müharibəıniz  vardır. 
Fəqət,  bu  müharibələr  siinni  camaatıyla  olmayıb,  şiələr  ilədir. 
Ancaq,  siz sünni  camaatmm başma  gətirilən  əziyyətlər Osmanlı 
sultanınm ermənilərin başma gətirdiyi müsibətlər əvəzinə  edilir. 
Bu,  qırğırun  cümləsini  Osmanlı  tərəfindən  bilməlisiniz!  Siz 
qadınlara nə qədər cəfaiar edilsə, Osmanlıda Sasun, Zeytun, Van 
diyarlannda  hökumət  cəfasmdan  müsəlmanlann  əsarəti  altına 
düşüb islam məzhəbini qəbul  edən erməni xammlanmn yansına 
edilən qədər belə olmayıbdır.
Həmin  qadm  yararım  şiddətli  olduğundan  şəhərə  yox, 
Pəzməri adlanan islam göyünə göndərildi (32,13).
Avqust  ayının  18-də  sübh  namazmdan  sonra  eraıəni 
dəhşətindən qaçan dəstə sığmdığı meşəyə girir.  Bir az getdikdən 
sonra 25 yaşlannda bir qadm və bir cavan oğlan cənazəsi görünür. 
Bələdçinin  rəvayətinə  görə,  onlar  ər  və  arvad  imiş,  bir  yerdə 
doğranmışlar.  Buradan  keçərək  dəstə  Molla  Həsən  Əfəndinin 
şəhadətgahma yaxınlaşır. Onun bədəni, canamazı və s. müqəddəs 
əşyalan  yandmlmışdı.  Həsən  Əfəndinin  qətl  yerindən  bir  az 
şimala  doğru  bir palaz parçası  göründü.  Bu,  camaatm  hamısmı 
ağlatdı.  Zira, palazı kənara çəkən kimi  15  nəfər üzlərində  çiçək,
128 <%*
yərıi abilə əlaməti sönməmiş körpə cocuqlann kəsilmiş başlan və 
bir  para  bir-birinə  qanşmış  bədənləri  göründü.  Cənub  səmtdə 
həddən  arttq  arvad-uşaq  bədənləri  tökülmüşdü.  Küləyin 
şiddətindən yüksək təpələrdə olan qar yığılıb  cənazələrin üstünə 
töldilmüşdü.  Arama,  yenə  bədənlərində  son  nəfəsi  olan  qətl 
olımmuş bacıların qətrələnən məzlum qanlanndan qarlar uzaqdan 
bahar  lalələri  kimi  qızanb  insam  özünə  cəlb  edirdi.  Onlan  dəfiı 
etmək  üçün  daş-torpaq  mümkün  olmadığmdan,  meşənin 
yarpaqları və budaqları ilə dəfiı edildilər.
Pirdavdan kəndində tüstülənən bir imarətdə cavan bir oğlan 
bədəni var idi. Cəsədin baş tərəfində parça-parça olunmuş bir qoca 
an/ad bədəni var idi. Bələdçilərin dediklərinə görə, bu cavan oğlan 
müharibə vaxtı  yaralandığından anası  onu qoyub getməmiş, buna 
görə onu da oğlunun yanında doğramışdılar (40,  153).
16  sentyabr  1906-cı  ildə  ordubadlıların  köməyi  ilə  Oxçu 
dərəsində yaşayan azərbaycanlılar ermənilərin Panus və Girdəkan 
kəndlərində toplaşan erməni quldurlanm məğlub edirlər.  Daşnak 
ermənilər  bir  daha  ağır  itki  verərək  Oxçu  dərəsində  yaşayan 
azərbaycanlılara 
dəyib 
dolaşmırdılar 
(40, 
140). 
Qərbi
Azərbaycanm  başqa  mahallannda  da  erməni  vəhşiliyi  davam 
edirdi.
1905-1907-ci  illərdə Dərə Ələyəzdə də ermənilər  100-dən 
çox kəndi dağıdıb xarabazara çevirmiş, yerli əhalini işgəncələrlə
•ds  129

məhv  etmişlər.  Ermənilər  əhalini  vahiməyə  salmaq üçün birinci 
növbədə  azərbaycanlılar  yaşadığı  böyük.  kəndləri  yandınr, 
başçılan,  el  ağsaqqalanm  igid və qorxmaz  adamlan hiylə  iiə ələ 
keçirib xalqm qarşısmda işgəncə ilə öldürürdülər. Məsələn, 1905- 
ci  ildə  ermənilər  çoxlu  qüvvə  və  silah  toplayıb  Dərə  Ələyəzdə 
qəflətən  100-dən  çox  evi,  1000-dən  artıq  əhalisi  olan  Hors 
kəndinə  hücum  edirlər.  Neçə  günlük  qanlı  döyüşlərdən  sonra 
kənddəki  bütün  evlərə  od  vurub  yandmrlar.  Yaşlı  adamlar 
danışırdı  ki,  Hors  kəndindən  qalxan  alov  ətraf  kəndlərdən 
görünürdü.  Ermənilər pusquda  durub  kənd  əhalisinin  köməyinə 
gələnləri  də  qətlə  yetiridilər.  Məsələn,  Hosdun  kəndinin  sakini 
Məşədi  Məmmədxan  kişi  öz  atlı  dəstəsi  ilə  Hors  kəndində 
yaşayan  qohumlannm köməyinə gedir. Hors kəndi ilə Saüı kəııdi 
arasında  Əriklik  düzü  deyilən yerdə  pusquda  duran ermənilərlə 
üz-üzə  gəlir.  Xeyli  vuruşmadan  sonra  hiylə  işlədib  Məşəd 
Məmmədxan  kişini  əsir  alır  və  belinə  qaynar  samovar bağlayıb 
işgəncə ilə öldürürlər.  1905-ci ildəki erməni-müsəlman davasında 
böyük  şücaətlər  göstərən  Gülüdüz  kənd  sakini,  ağsaqqal  Abbas 
bəyin Göyçəli Aşıq Nəcəfin də belinə  samovar bağlayıb  işgəncə 
ilə öldürmüşlər.  Vedinin Şahablı kənd sakini, məşhur Aşıq Cəlili 
(Şahablı  Cəlili)  daha  dəhşətlə  öldürmüşlər.  Əwəlcə  belinə 
samovar  bağlayıb  oxumağa  məcbur  etmiş,  sonra  da  samovar 
qanşıq kərmə qalağma hörüb yandırmışlar (42, 31).
•dS  130 rb*
Əgər 
1833-cü  ildə  Dərə  Ələyəz  mahalınm  yalnız  2 
kəndində  (Arpa,  Xaçik)  ermənilər  məskunlaşdınlmış  və  3 
kəndində (Qoytul, Azadeq, Martiros) ermənilərlə azərbaycanlılar 
birgə yaşamağa məcbur  edilmişdilərsə,  1886-cı  ildə bu 2  rəqəm 
23-ə çatdırılmışdır. Azərbaycanlılar ermənilərlə birgə yaşadıqlan 
kəndlərdən çıxanlmış və ermənilər zorla azərbaycanlılar yaşadığı 
kəndlərə  yerləşdirilmişlər. 
Bu  sənəddə  99  azərbaycanlı 
kəndindən  23-də  (Kələkulux,  Tərətum,  Həsənkənd,  Erdəpin, 
Quşçu, Əyər, Baş kənd, Keşişkənd (Keşkəndu), Qoytul,  Məlişkə, 
Orta  kənd,  Yengicə,  Knişik  (Keneşik),  Xaçik,  Aynəzir,  Arpa, 
Rind,  Yelpin,  Azadek,  Martiros  (Mərdulus)  Paşalı,  Por,  Seylan 
kəndlərində)  yalmz  ermənilərin  vaşadığı  görtərilir.  Halbuki,  bu 
kəndlərin  hamısı  azərbaycanhlara  məxsus  olmuş  və  onlar  əsrlər 
boyu  bu  kəndlərdə  yaşamış  və  sonralar öz  doğma  yuvalanndan 
sıxışdınhb  çıxanlmışlar.  Bu  müddətdə  azərbaycanlılara məxsus 
olan  Herher,  Kindivaz,  Daşaltı  kəndlərinə  də  erməniləri  zorla 
doldurmuşlar  ki,  bu  kəndlərdən  də  gələcəkdə  azərbaycanhlan 
çıxarsınlar.
Əgər  1833-cü  ildə  Dərə  Ələyəzdəki  erməni  ailələrinin 
(tüstünün) sayı  142 idisə,  1886-cı ildə bu ailələrin sayı  10 dəfədən 
də  çox artaraq  1486  olmuş,  erməni əhalisinin  sayı  13487 nəfərə 
çatmış  və  1905-ci  ilə  qədər bu  rəqəm  daha  da  çoxalmışdır  (38, 
30).

Faktlardan göründüyü kimi, çar Rusıyasınm hümayədarlığı 
sayəsində 
1805-1905-ci 
illərdə 
emıənilər  Dərə 
Ələyəz 
mahalmdakı  azərbaycanhlan  tədricən  öz  yurd-yuvalanndan 
qovmuş və onlara qarşı törətmişlər.
Cənab  Heydər  Əliyevin  “Azərbaycanlıların  soyqırımı 
haqqmda” verdiyi  fərmanda deyilir:  “ 1813-cü illərdə və  1828-ci 
illərdə  imzalanan  Gülüstan  və  Türkmənçay  rnüqavilələri 
Azərbaycan • xalqmın  parçalanmasmm,  tarixi  torpaqlarımızm 
bölünməsinin 
əsasım  qoydu.  Azərbaycan  xalqınm  bu  milli 
faciəsinin davamı  kimi  onun  torpaqlannm zəbti  başlandı.  Qısa 
bir  müddətdə  bu  siyasət  gerçəkləşdirilərək  ermənilərin  küiləvi 
surətdə  Azərbaycan  torpaqlanna  köçürülməsi  həyata  keçirildi. 
Soyqmmı  Azərbaycan  torpaqlannm  işğalmm  ayrılrnaz  bir 
hissəsinə  çevrildi”.  Erməni  qəsbkarlan  1905-1907-ci  illərdə 
azərbaycanlılara qarşı açıq şəkildə geniş raiqyaslı qanlı  aksiyalar 
həyata keçirdilər.
Doğrudan  da,  tarix  təkrar  olunur.  Ermənilərin  son 
dövrlərdə  də  azərbaycanlılara  qarşı  yönəltdikləri  terrorçuluq 
hərəkətləri müharibə  ararmaq metodlan,  qətl-qəraət eynilə  əsrin 
əwəllərindəki  ssenarilərlə  üst-üstə  düşür:  Müxtəlif işgəncələrlə 
yerli  xalqa  əzab-əziyyət ver,  torpaqlarmdan  qov,  torpaga sahib
ol.
Qafqazda  erməni-müsəlman  qırğınma  son  qoymaq  və 
banşıq yaatmaq üçün Tiflisdə -  canısin saraymda 20 fevraldan 7 
martadək  (1906)  hər iki  xalqm nümayəndələrinin iştirakı  ilə  (28 
erməni,  29  müsəlman)  banşıq  konfiransı  keçirilir.  Konfransa 
Tiflis,  Yelizavetpoi  (Gəncə)  və  İrəvan  qubematorlan,  2  qazı,  2 
yepiskop  işxirak  edirdi.  Adilxan  İrəvanski,  Abbasqulu  bəy 
Hacıbəylinski,  Şahzadə  Şahqulu  Mirzə  İrəvan  nümayəndələri 
kimx  konfransda  təmsil  olunurdular. 
Bəzi  mənbələrdə  bu 
konfraıısa  “qurultay”da  deyilir.  Konfransda  Daşııaksutyun 
partiyasmm 
nümayəndələrindən 
A.Xatisov, 
S.Taqionosov 
əsassız  müddəalarla  çtxış  edir,  erməni  quldurlarmın  terrorçu 
hərəkətlərindən yan keçir,  daha çox höküməti gtinahlarıdırırdılar. 
Onlar,  oıtaya  bir  “koç”  məsələsi  salaraq  aranda  yaşayan 
azərbaycanlılanıı  yay  aylannda  yaylağa  getmələrinı  qadağan 
etməklə  həm  də  azərbaycanhlann  yaylaq  yerinə  sahib  olmaq 
istəyirdilər. 
Azərbaycan 
nümayəndələrindən 
Ə.Ağayev, 
Ə.Topçubaşov,  Ə.Ziyadxanov,  İ.Hacıyev  və  digərləri  erməni 
quldurlannm  törətdikləri  terrorçu 
hərəkətlərini,  qırğmlarda 
günahkar  olduqlannı  faktlarla  deyərək  pisləyir.  Türkiyə  və 
Qafqazda  giinahsız  qanlarm  tökülməsində  “Daşnaksutyun” 
partiyasım günahlandınr və həmin partiyarm buraxılmasmı təkidJə 
təklif edirdilər (16, 91-95).

C.İ.Qlinka  həmin  konfransa  münasibətini  belə  bildirir: 
“Ümumiyyətlə, 
sülhsevər  tendensiyalar  “Daşnaksutyun” 
partiyasma  xas  deyii. 
Hər  hansı  bir 
işdə  onun  mövcud 
olmamasım  aşkar  etmək  olar.  Bütün  hallarda  isə  o,  həmişə 
müdafıədə yox,  hücumda olub (33-111).
Əlbəttə  1905-ci  ildə  rus  rəhbərliyi  tərəfindən  müdafıə  və 
təşkil  edilən  daşnak  terrorçulanna  cavab  olaraq  Azərbaycan 
türklərini  müdafıə  etmək  məqsədilə  Bakıda  Əhməd  bəy 
Ağaoğlunun təşəbbüsü  ilə  “Difai”  (ərəbcə  “müdafıəçi”)  adlı  bir 
təşkilat  yaradıhr.  Bu  təşkilat  Azərbaycan  türklərini  erməni 
qırğınmdan  qorumaq  üçün  yaradılmışdır.  Əmiraslan  bəy 
Hacinski, Nəsib bəy Yusifbəyli, Ələkbər Xasməmmədli, Ələkbər 
Rəfıbəyli,  Həsən  Ağaoğlu,  Şeyxülislam  Molla  Məmməd 
Pişnamazzadə,  Mirzə  Cavad,  Mehmandaroğlu və  digər ziyahlar 
təşkilatda təmsil olunmuşdular. “Difai” təşkilatımn 16 mart 1912- 
ci ildə nəşr etdirdiyi bəyannamədə deyılirdi: “Firqəmizin başlıca 
məqsədi  ayn-ayn  millətlərə  mənsub  Qafqaz  xalqlan  arasmda 
səmkni qardaşhq və bırlik yaratmaqdır. Daşnak firqəsi əmin olsun ki, 
biz  heç  bir  zaman  öz  miilətimizin  xarabazarhğı  və  külü  üzərində 
erməni  millətinin  səadət  və  xoşgüzəranhq  qurmasma  ımkan 
verməyəcəyik” (16,121).
“Difai” firqəsinin Qarabağ, Bakı, Naxçıvan, Gəncə, Şirvan, 
Ordubad  bölgələrində  şöbələri  təsis  olunmuşdur.  Bu  təşkilatm 
çox böyük tarixi əhəmiyyəti oımuşdur.
Müsəlmanlara 
qarşı 
rörədilən  eıməııi 
basqınlanna 
köməklik göstərən xainlər, yüksək vəzifəli məmurlar barədə qəti 
tədbir görüiməsi  də  “Difai”  təşkilaünın mücadilə  formalanndan 
biri  idi.  Məsələn.  Şuşada  azərbaycanlılara  qarşı  ermənilərin 
törədikləxi  qırğınlara  göz  yuman  və  köməklik  göstərən  rus 
generalı Qoloşakov Tiflisdə Qarabağlı  Hüseyn adlı bir “Difai”çi 
tərəfindən  öldürüimüşdür.  Gəncə  qubematorunun  miişaviri 
Krasinski,  Gəncə  polis  idansinin  rəisi  Bannikov,  şuşalı  “dəli 
sudya”  deyilən  hərbi  prokuror  Lunyakin,  Tərtər  polisinin  rəisi 
Feliginski,  Gəncə  cəzaevinin  imamı  Molla  Atakişi  (polisə 
xəfıyyəlik  etdiyi  üçün)  və  digərlərinin  aqibətləri  ölümlə 
nəticələnmişdir.  (16,  124)
1907-ci ildə də erməni terrorçulan dinc durrnurdular.  1905- 
ci  ildə  eraıəni  terrorçularının  Naxçjvandakı  həıəkətlərini 
dayandırmaq  üçün  Qafqazm  canişini  o  vaxt  General  Maqsud 
Əlixanov -Avarskini ora göndərmişdi. O həm də general Hüseyn 
Naxçıvanskinin  bacısmın  əri  idi.  Ona görə də  “Daşnaksutyun” 
partiyası onun haqqında ölüm hökmü çıxarmxşdı. Beləliklə, 3 iyul 
2007-ci  ildə  ikinci  Qafqaz  diviziyasınm  komandiri,  general-

leytenant  M.Əlixanov  -  Avarski  Günırüdə  erməni  terrorçulan -  
Dro və Kamo tərəfindən qətlə yetirilmişdi.
1905-1907-ci  illərdəki  qanlı  hadisələr  onu  göstərirdi  ki, 
Bakı,  İrəvan,  Tiflis.  Şuşa,  Zəngəzur,  Qazax  və  digər  yeriərdə 
törədilən  ioqquşmalarda  vəzifələrdə  olan  müxtəlif miliimənşəli 
məmurlar və rus kazaklan toqquşmalarda ya seyriçi mövqe tutur, 
ya  da  xristian  kimi  ermənilərin  “Böyük  Ermənistan”  yaratma.q 
xülyalanna  köməklik  göstərmişiər.  Gözləri  önündə  baş  verən 
soyqmmına göz yummuşlar.



Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   22


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə