Sumqayıt Dövlət Universiteti Folklorşönaslıq Elrni-Tədqiqat laboratoriyası Aslan Bayramov



Yüklə 9.98 Mb.
Pdf просмотр
səhifə4/22
tarix25.07.2017
ölçüsü9.98 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22

1
Cəmi
CƏMİ 16078
81749
4428
251516949 35560 3682 21666
67 180 31201 164450
İ.Şopenə  görə  Erraəni  vilayətində  752  kənd  olmuşdur. 
Onlardan 521 
- i  
İrəvan əyalətində,  179-u Naxçıvan əyalətində, 52- 
sı  Ordubad dairəsində  olmuşdur.  Müharibə nəticəsində vilayətin 
ərazisində 359 kənd,  o cümlədən 310 kənd İrəvan əyalətində, 42 
kənd  Naxçıvan  əyalətində,  6  kənd  Ordubad  dairəsində  xaraba 
qalmış, əhalisi didərgin düşmüşdü (69,  172).
Deməli,  dağıdılmış,  xaraba  qoyulmuş  kəndlərlə  birlikdə 
Erməni vilayətində cəmisi  3111  kənd olmuşdur.
İ.Şopenin 
hesablamasma 
görə, 
xanhqlann 
işğal 
edilməsinədək  Erməni  vilayətinin  ərazisində  təxminən  23.730 
ailə (İrəvan əyalətində  17000 ailə, Naxçıvan əyalətində 4600 ailə, 
Ordubad  dairəsində  2130  ailə)  yaşamışdır  ki,  orta  hesabla,  hər 
ailədə 5 nəfər götürdükdə, bu  118650 nəfər təşkil edir.
Siyahıyaalmanm  nəticələrinə  görə,  vilayətdə  81749 
müsəlman  və  25131  yerli  errnəni  qeydə  alınmışdır.  Bu 
siyahıyaalmmanm  üstün  cəhəti  ondadır  ki,  ayn-ayn  yaşayış 
məntəqələri  üzrə  Irəvandan  və  Türkiyədən  köçürülən  erməni 
ailələrinin  sayı  və  onlann  hansı  yaşayış  məntəqəsində 
məskunlaşdırıldıqları göstərilmişdir.
1840-cı  ildə  Erməni  vilayəti  buraxılır.  Əvəzində  təşkil 
edilən  İrəvan  qəzası  Gürcü-İmeretiya  qubemiyasınm  tərkibinə 
daxil  edilir.  1849-cu  ildə  İrəvan,  Aleksandropol,  Naxçıvan, 
Ordubad  və  Novo-Bayazid  (Yeni  Bayazid)  qəzalanndan  ibarət
fty

İrəvan  qubemiyası  təşkil  edilir  və  1917-cı  ilə  qədər bu  struktur 
dəyişməz qalmışdır (35, 202).
1828-ci 
il 
fevralm 
10-da  bağlanan 
Türkmənçay 
müqaviləsinin  15-ci maddəsinə əsasən İranda yaşayan ermənilərə 
sərbəst  surətdə  Rusiyamn  himayəsinə  keçmək  hüququ  verilirdi. 
Hökumət  və  yerli  rəisliyin  heç  bir  maneçiliyi  olmadan  onlarm 
satlıq  malına  və  ya  əmlakma,  əşyalarına  hər  hansı  kömrük  və 
vergi qoyulmadan daşınan mülkünü aparmaq və satmaq üçün bir
il,  daşmmaz  miilkə  gəldikdə  isə,  onun  satılması  və  ya  onun 
haqqmda  özxoşuna  sərəncam  (vəkalət)  üçün  5  illik  müddət 
müəyyən edilmişdi.
Azərbaycan türklərinin tarixi-etnik torpaqlanndan didərgin 
sahnması nəticəsində həmin ərazilərdə  dünyanm hər bucağından 
köçürülüb  gətirilən  emıənilər məskunlaşdmlmışdır.  1828-ci  ildə 
çar Rusiyası və İran arasmda imzalanmış Türkmənçay sülhündən 
sonra  Azərbaycan  əraziləri  kütləvi  şəkildə  gəlmə  ermənilərin 
“vətəninə” çevrilməyə başladı. İstər apanlan araşdırmalar, istərsə 
də arxıv materiallarından məlum olur ki,  1826-1828-ci il Rusiya- 
İran  və  1828-1829-cu  illər  Rusiya-Türkiyə  müharibələrindən 
sonra Qərbi Azərbavcan ərazisinə köçürülən ermənilərin sayı süni 
şəkildə  yerli  türk-müsəlman  əhalisinin  sayma  çatdmlmışdı. 
Təkcə  İrəvan  şəhərində  köçürülmədən  sonra  11436  nəfərlik 
əhalinin 6000-ə yaxınmı ermənilər təşkil edirdi.  Ümumilikdə isə
68  ftr
1828-1830-cu  illərdə  Azərbaycan  ərazilərinə  Türkmənçay 
müqaviləsinə  (1828)  əsasən  40000  İran  ermənisi,  Ədimə  sülh 
müqaviləsinə  (1829)  əsasən  isə  84.000  Türkiyə  erməniləri 
köçürülmüş  və  onlarm  da  böyük  hissəsi  Yelizavetpol  və  İrəvan 
qııbemiyalannm  ən  yaxşı  torpaqlannda  yerləşdirilmişdir.  Məhz 
bu  dövrdən  başlayaraq  Azərbaycanın  qərb  torpaqlannda 
erməniiərin  yerləşdırilməsi  yaxın  gələcəkdə  yerli  azərbaycanh 
əhaiiyə  qarşı  kütləvi  qırğınlardan,  soyqınmı  və  deportasiyadan 
xəbər  verirdi.  Beləliklə,  zaman-zaman  vilayətin  etnik  tərkibi 
ermənilərin  say  üstünlüyü  ilə  nəticələnir  və  bununla  da  erməni 
vilayətinin  inzibati-ərazi  bölgüsü  möhkəmləndirildi.  Cənubi 
Azərbaycanda  da  rus  işğalı  davam  edirdi.  Belə  ki,  1827-ci  ilin 
payızında  Cənubi  Azərbaycanin  Xoy,  Səlmas,  Marağa,  Təbriz, 
Urmiyə  və  digər  vilayətləri  rus  ordulan  tərəfındən  tam  işğal 
olunur.  Tarixçi  etnoqraf S.N.Qlinka  yazır:  “Buradan  aydm  olur 
ki,  bütün  İran  Ermənistam  həm  rus  silahmn  gücü  ilə,  həm  də 
ermənlərin Rusiyada gizli məhəbbətinin köməyi ilə işğal olundu” 
(33, 6).  Bundan sonra Paşkeviç milliyətcə erməni olan polkovnik 
Lazarevi  19  oktyabr  1827-ci  ildə  Təbrizə  komendant təyin  edir. 
Bu  zaman  İranm  bütün  xanlıqlanndan  Təbrizə  tökülüb  gələn 
erməniər Rusiya tərəfə köçmək üçün məsələ qaldmhr və özlərinə 
daha  nıəhsuldar  torpaqlar  axtanrdılar.  Türkmənçay  müqaviləsi 
bağlanandan  sonra  Lazarevə  xristianlann  Rusiya  torpaqlanna
69 rtr

köçmələrinə  rəhbərlik  etmək  işi  tapşınldı  (33,  20,  21)  O, 
Urmiyada  qalıb  köçürmə  işlərinə  rəhbərük  edirdi.  Lazaıev 
Cənubi 
Qafqazm 
məhsuldar 
torpaqlannda 
erməniləri 
yerləşdirmək  üçün  yeni  yaradılan  “Erməni  vilayəti”  idarəsinə 
rəsmi müraciət etdi (33,  39). Beləliklə, Lazarev rus hökumətinin 
verdiyi 14 000 manat qızıl, 400 manar gümüş pula 40 mindın çox 
ermənini Qafqaza gətirdi. (33, 40,41)
1828-ci  ilin 9 martmda sonuncu rus  qoşunlan  Təbrizi tərk 
etdi.  Türkmənçaya  yaxm  olan  müxtəlif  kəndlərin  erməniləri 
Qarabağa yola düşdülər.  (33, 21).
1828-1829-cu  illərdə  İranm  Xoy,  Səlmas  və  digər 
əraziərində ermənilərin gətirilib Sisiyan Şenatağ (Şemaşen), Alılı 
(Salvartı),  Tınkmd  (Tasik),  Uz,  Şəki,  Ağkənd  (Aşota\fan), 
Bmakot, 
Vagudi, 
Darvaz, 
Məzrə, 
Şaqat 
kəndlərində 
yerləşdirilməlırini erməni mənbələrində də qeyd olunur (70, 42) 
ErməniJərin  İran  və  Türkiyədən  indiki  Ermənistan 
ərazisinə  kütləvi  surətdə  köçürülməsi  ilə  paralel  olaraq  Erməni 
vilayətinə  daxil  edilən  İrəvan  əyalətinin  Qırxbulaq,  Zəngibasar, 
Körpübasar,  Vedibasar,  Şərur,  Sürməli,  Dərəkənd-Parçanis, 
Saatlı 
(Səədli), 
Talin, 
Seyidli-Ağsaqqallı, 
Sərdarabad, 
Gəmibasar, Abaran, Dərəçiçək,  Göyçə (bir hissəsi) mahallannm, 
Naxçıvan  əyalətinin  Əlincəçay,  Məvazixatun,  Xok,  Naxçıvan, 
Dərə  Ələyəz  mahallarımn,  Ordubad  dairəsinin  Ordubad,  Əylis,
° 70 fb*
Dəsto,  Biləv  və  Çənbəp  mahallannda  yaşayan  tiirklərinin 
əksəriyyəti əsasən Türkiyə və İrana köçməyə məcbur olmuşlar.
Düzdür,  tarixçi  Qlinka  S.N.  ermənilərin  İrandan,  yəni 
Cənubi Azərbaycan xanlıqlanndan köçürülmələrini öz incəliyi ilə 
təsvir edir,  ancaq  onlann İrəvan,  Qarabağ,  Şamaxı,  Gəncə  ətrafı 
Azərbaycan  kəndlərinə 
yerləşdirilmələri  zamanı  yaranan 
çətinliklərdən  danışmır.  Bununla  belə,  Qərbi  Azərbaycan 
Bozabdal,  Pəmbək,  Avaran,  Əstərək,  Vedi,  Zəngi,  Qaracay, 
Qatniçayı  ərazilərdəki  döyüşləri  təsvir  edir.  Amma  müharibə 
meydanmda  köməksiz  qalan  Azərbaycan  türklərinin  pərəm- 
pərəm  düşməsi,  müxtəlif  yerlərə  deportasiya  olunmalarmın 
üstündən sükutla keçir.
Aşağıda  qeyd  olunan  cədvəldə  Qafqaza  köçürülən
ermənilərin  məskunlaşdıqları  ərazilərə  bir  an  nəzər  salmaq 
kifayətdir (9, 39).
Haradan
köşürülmüşdür
Köçürülən
ailələrin
sayı
-  Harada məskünlaşmışdır
Ərzurumdan
7288
1.  5000 ailə Axıskada 
(paşalığm ərazisində)
Ərdəbildən
67
2.  1050 ailə Borçalı 
distansiyasmda və Zalqa 
ətrafında
3.  1305 ailə Pəmbək və 
Şörəyel aistansiyalannda

Qarsdan
2464
1. 2264 ailə Pəmbək və 
Şörəyel distansiyalannda
2. 200 ailə Talın mahahnda
Bayaziddən
4215
Erməni vilayətində - Göyçə 
gölü ətrafmda, Baş Abaranda
Cəmi
14044 ailə
Sənədin bu cədvələ əlavə edilən qeydində göstərilir ki, heç 
də digər yerlərdəki nümayəndələrin hamısı tam və dəqiq hesabat 
təqdim 
etmədikləri 
üçün 
neçə 
nəfərin 
köçürüldüyü 
göstərilməmişdir. Əgər bır ailədə orta hesabla altı nəfər götürülsə, 
nəticədə  84  mindəıı  artıq  erməni  və  yunanlann  köçürüldüyü 
məlum  olur.  Bəzi  erməni  tarixçiləri  köçüriilənlərin  90  mindən 
artıq, bəziləri isə  100 minə yaxın olduğunu göstərirlər. Cədvəldən 
o da aydın olur ki, erməniləri ancaq türklərin sıx yaşadığı yerlərə 
məskünlaşdırmışlar.
Ermənilərin  İrandan  köçürülməsi  zamanı  fəallıq  göstərən 
hərbiçilər  və  din  xadimləri  mükafatlandınldıqlan  kimi, 
Türkiyədən 
köçürülmələr 
zamanı 
xidınəti 
olanlar 
da 
mükafatlandmlmışdılar.
Ərzurumdan 
ermənilərin 
köçürülməsi 
işindəki 
xidmətlərinə  görə  1830-cu  il  oktyabrın  20-də  arixiyepskop 
Karapet  1-ci  dərəcəli  Müqəddəs Anna ordeni  ilə təltif edilmişdi. 
Sonralar  İmperator  1  Nikolay  1837-ci  ilə  Axıskaya  gedərək
Karapetlə 
görüşmüş, 
hsmin 
xidmətinə 
görə 
ona 
öz 
minnətdarlığım bildirmişdi.
İmperatorun  fərmanı  ilə  1831-ci  il  aprelin  24-də 
Türkiyədən  köçürülən  ermənilərin  təsərrüfat  ehtiyaclannı 
ödəmək  üçün  verildiyi  vaxtdan  4  il  keçəndən  sonra,  6  il 
müddətinə  faizsiz  olaraq  qaytarmaq  şərti  ilə xəzinədən  380 min 
gümüş rubl aynlmışdı.
Ümumiyyətlə, 
1828-29-cu 
illər 
Rusiya-Türkiyə 
müharibəsindən  sonra  İ.Şopenm  Erməni  vilayətində  (keçmiş 
Irəvan 
və 
Naxçıvan 
xanlıqlanmn 
ərazisində) 
apardığı 
siyahıyaahnmanın  nəticələrinə  görə,  vilayətin  ərazisinə  21666 
nəfər  (3682  ailə)  emıəni,  324  nəfər  (67  ailə)  yezidi  kürdlərinin 
köçiirüldüyü göstərilir, Köçürülən ermərıilər Qırxbulaq, Sürməli, 
Talın, Körpübasar, Abaran, Dərəçiçək və Göyçə mahallannm 129 
kəndində yerləşdirilmişdilər (9, 40).
İndiki  Ermənistan  ərazisinin  Şorəel  və  Loru-Pəmbək 
bölgəiəri  1801 -1805-ci  illərdə  Gürcüstana  birləşdirildiyindən 
Erməni  vilayətinə  daxil  edilməmişdi.  1829-cu  ilə  qədər,  yəni 
Rusiya-Tiirkiyə  müharibəsindən  sonra  ermənilərin  rəsmi 
köçürülməsinə  qədər  Şörəyel-Pəmbək  distansiyasına  1536  ailə 
(5425 nəfər kişi cinsi) köçürülmüşdü.  Sonra isə Türkiyədən 3148 
ailə  (10575  nəfər  kişi  cinsi)  köçürülmüşdü.  1832-ci  ılin  sonu,
1833-cü ilin əwəlində Türkiyədən Zalqaya- Ağbulağa köçürülən
73 rtr

ermənilsrdən  İ82  ailə  (674  nəfər  kişi  cinsi)  yenidən  Şörəyel- 
Pəmbək 
distansiyasına 
köçärülmüşdülər. 
Köçürülənlərin 
arasmda 169 yunan və 963 nəfər erməni katolikləri (franklan) var 
idi.  Şörəyel-Pəmbək bölgəsində  100-ə yaxm kənddə Türkiyədən 
köçürülən  ermənilər  yerləşdirilmişdiİər.  Şörəyel  bölgəsinin 
(Gümrü  ətrafı  —  indiki  Axuryan  rayonu)  əhalisinin  vaxtilə 
Türkiyədən  köçürülən  ermənilərdən  ibarət  olması  haqqında 
Z.Balayan  “Ocaq” kitabmda yazır:  “Demək olar ki,  bu bölgənin 
bütün əhalisi  Qars,  Van,  Muş  vs  Bidlisdən,  Qərbi  Ermənistanm 
bir  çox  əyalətlərindən  oian  bədbəxt  qaçqmlardan  ibarətdir.  . 
Hesablanmışdır ki, vaxtilə Axuryan rayonunda (keçmiş Düzkənd 
rayonu)  Qərbi  Ermənistanm  80-dən  artıq  yaşayış  məskənindən 
türk  yatağamndan  (əyri  qılmcmdan)  xilas  olan  ermənilər  gəlib 
məskunlaşmışlar”.  (73,  121).  Mənfiır  Z.Balayan  “Ocaq”
kitabmda  bu  bölgənin  əhalisinin  bütiinlüklə  Türkiyədən  gələn 
ermənilərdən ibarət olmasını qeyd etməklə, həmin ərazıdə vaxtilə 
türklərin  məskımlaşmış  olduğunu  bilavasitə  təsdiq  etmiş  olur. 
Bununia  belə,  ermənilər  Türkiyə  vətəndaşı  olsalar  da,  ruslara 
satqınlıq  etmələri  öz  ölkələrinə  xəyanətcəsinə  yanaşroalan 
haqqmda Z.Balayan susur (73, 2.73).
İndiki Ermənistan ərazisinə ermənilərin lcütləvi axını  19-cu 
əsrin  əwəllərində  baş  verən  Rusiya-İraıı,  Rusiya-Türkiyə 
müharibələrindən  sonra  da  davam  etmişdir.  Həmin  dövrdə
«ermənilərlə  yanaşı.  aysorilər,  yunanlar,  yezdi  kürdlər  də  gəlib 
indikı Ermənistan ərazilərində yerləşmişdilər. Düzdür, müsəlman 
kürdiəri  də köçmək  arzusunda  olduqlarını bildirirdilər,  lakin rus 
rəhbərliyi  buna  qətiyyən  icazə  vermədi.  Çünki,  Qafqazda 
müsəlmanlann  sayı  arta  bilərdi.  Bu  isə  rus  hakimiyyətinin 
siyasətinə uyğun deyildir.
1834-cü 
ilin 
məlumatma 
görə  İrəvan  əyalərində 
Bayaziddən gəlmiş  1000 nəfər (təqribən 300 ailə) yezidi kürdləri 
məskunlaşdırmışdılar.  Lakin  ermənilər  yezidi  kürdlərə  qarşı  da 
aynseçkilik etmişlər.  1980-ci illərin axırlannda yezidi kürdlər də 
məcbur olub Şimali Qafqaz və Qırğızıstana köç etmişlər.
Ələyəz dağının ətəyində, bir sıra boşalmış türk kəndlərində 
də  Türkiyədən gələn yezidi  kürdləri  rnəskunlaşdırmışlar.  Yezidi 
kürdləri 
1839-cu 
ildə 
Mirək, 
Quruboğaz, 
Carcarçı, 
Çobangərəkməz  kəndlərində,  sonralar  isə  Pəmbək,  Qundaxsaz, 
Bö>ük  Camışlı,  Kiçik  Camışlı  və  Korbulaq  kəndlərində 
yerləşmişdilər.  Nəhayət,  yezidi  kürdləri  1877-ci  ildə  Bağdad, 
Dolu-Taxt  və  Kiçik  Cəngi  kəndlərində  gəlib  yerləşmişdilər. 
Sonralar  Ermənistanm  rəsmi  dairələri  tərəfmdən  adlan 
dəyişdirilən, lakin əsasən bu kəndləri əhatə edən Araqats (Ələyəz) 
rayonu  təşkil  edilmişdir.  Onlar  müsəlman  olmadıqlanna  görə 
Qafqaza köçürülmüşlər.
İndiki  vəziyyətdə  Ermənistanda  qalan  yezidi  kəndlərin 
"d5* 75

çoxu  erməniləşdirilmişdir.  Buna  baxmayaraq  Suriyadakı  son 
hadisələrdə ermənilər İŞİD tərəfindən mühasirəyə alınan Kobani 
yezidi kürdlsrinin müdafiəçisi  kimi  özlərini göstərir,  mətbuatda 
yenə  Türkiyəni  günahlandınrlar.  Halbuki  Türkiyə  2  milyondan 
çox  Suriya  qaçqmı  öz  ölkəsində  yerləşdirərək  onlara  hər  cür 
humanitar köməklik göstərməkdədir.
Yezidi  kürdlərə  qarşı  ermənilərin  pis  münasibətlərinin 
omasma  baxmayaraq  onlar  dünya  ictimaiyvətini  aldadaraq 
Elrnlər Akademiyasmda kürd mərkəzi  açmış,  hətta 2010-cu ildə 
İrəvanda  kürdlərin  dil  və  tarixləri  ilə  bağlı  elmi  konfrans 
keşirmişlər. Konfransm dili erməni və kürd dillərində olmuşdur.
Türkiyədən köçürülən yunanlar isə əsasən Şörəyel-Pəmbək 
distansiyasmm  Alakilsə,  Bayandur,  Sisimədən  kəndlərində  və 
Gümrüdə  yerləşdirilmişdilər.  Sonralar  yunanlar  Ermənistanda 
tamamilə  assimilyasıyaya  uğrayaraq  tədricən  erməniləşmişlər. 
Bununla  belə,  onlar  mədən.  tunelqazma  işiərində.  daş 
karxanalannda ağır işlərdə çahşrrdılar.
Gürcüstanm  Zalqa  rayonunda  yerləşdiribtı  yunanlar  isə 
tədricən  öz  dillərini  unutmuş,  hələ  də  türk  dilində  danışırlar. 
Lakin onlar rus məktəblərində oxuyurdular.  Gürcüstanda  1990-ct 
ilin axıriarmda nıs məktəbləri bağlanmış, onlar gürcü dilində olan 
məktəblərdə  oxumaqdan  imtina  etmişlər.  Ona  görə  də  90-cı 
illərdə onlann çoxu Yunamstana köç etmişlər.
76
Ümumiyyətlə,  1826-1828-ci  illər  Rusiya-İran  və  1828-
1829-cu  illər  Rusiya-Türkiyə  müharibələrindən  sonra  Erməni 
vilayətinə  (İrəvan  və  Naxçıvan  xanlıqlanmn  ərazisinə)  İran  və 
Türkiyədən  57266  nəfər  erməni  (10631  ailə)  köçürülmüşdü. 
Köçürülmələrdən  əw əl həmin ərazidə cəmisi 25131  nəfər (4428 
ailə)  erməni  yaşamışdır.  Müharibələrin  nəticəsində  İrəvan  və 
Naxçıvan xanlıqlannm ərazisindən türklərin xeyli hissəsi qaçqın 
düşmüş,  orada  yalmz  81749  nəfər  (17078  ailə)  müsəlman 
qalmışdı. Köçürmələrdən sonra isə ermənilər 82397 nəfər (15059 
ailə) təşkil etrniş, nəticədə müsəlmanlan sayca üstələmişdilər.
Lakin  hələ  19-cu  əsrin  əwəlində  Rusiyanm  müəyyən 
dairələri  rus  ordusunun  Zaqafqaziyada  işğal  etdiyi  ərazilərdə 
təkcə  erməniləri  deyil,  məhz  rus  koloniyalannm-kazaklann, 
malakanlann,  duxoborlann  və  s.  yerləşdirilməsinə  üstünlük 
verirdilər.  Bu  məqsədlə  bir  neçə  layihə  hazırlanmışdısa  da, 
sonralar icrası təxirə salınmışdı. Buna baxmayaraq,  1830-cu ildən 
ta  1917-ci  ilədək  Cənubi  Qafqazdan  İran  və  Türkiyəyə  uzanan 
hərbi yollann kənannda rus  koloniyalan yerləşdirilmişdir. Hər’oi 
yollann  kənannda  yerləşdirilən  rus  koloniyalan  həm  yerli 
əhalinin  etnik  tərkibinı  dəyişdirir,  həm  də  gələcəkdə  ehtimal 
olunan  Türkiyə  və  İranla  müharibədə  onlann  rus  ordusuna 
köməkliyi  nəzərdə  tutulurdu.  Bu  köməklik  nədən  ibarət  olmalı 
idi:  ras ordusunu əsgər, minik və ərzaqla təmin etsin.  Yaralılara
77 'b*

tibbi  yardım  göstərsin.  Relyefi bildiklərinə  görə  bələdçilik etsin 
və s.  Sonrakı müharibələrdə bunlann hamısı gerçək oldu.  İıəvan 
qubemuyasma  raslann  köçürülməsini  aşağıdakı  cədvəldən  də
görməkolar1:
M
Yaşayış 
mmtəqəsinin adı
X IX  
əsrin 
30-80-ci 
ilbrinda 
köçiirü

Im lə r
X IX  əsrin 
80-ci
illərindən,
X X   əsrin 
əwələrində
köçürülənlər
r   ' 
... .
1905-
1917-ci
illərdə
köçürü-  
lənlər
1
2
3
4
5
1
!
Aleksandrovka
(İrəvan
qubemiyası, Yeni 
Bayazid qəzası)
158
299
366
2
Aşağı Axta 
(İrəvan qubemi- 
yası, Yeni 
Bayazid qəzası)
350
574
450
3
Bazarçay 
(Yelizavetpol 
qubemiyası, 
Zəngəzur qəzası)
469
623
878
4
Voronsovka
(Tiflis
Qubemiyasmm 
Borçalı qəzası)
2284
3325
3510
l Bufaktlar D. İsmayılzadənin «Pyccxoe KpecmbXHcmeo e 3axaeK03he » 
dsərindm (M., 1982 s. 289-302) götürülmüşdür.
I5
tj
1
1
Voronsovka 
(İrəvan qubemi- 
yasınm
Aleksandropol
qəzası)
453
698
861
6
Qorlovka, Gərgər 
Rus (Tiflis 
Qubemiyasmm 
Borçalı qəzası)
510
830
810
7
Yeni Dilican 
(Y elizavetpol 
qubemiyasmm 
Qazax qəzası)
390
598
710
8
Calaloğlu Rus 
(Tiflis
Qubemiyasmın 
Borçalı qəzası)
268
585
812
9
Yelenovka 
(İrəvan qubemi- 
yası, Yeni 
Bayazid qəzası)
1226
1606
1794
10 Konstantinovka
(Dərəçiçək,
İrəvan
qubemiyası, Yeni 
Bayazid qəzası)
226
499
632
11 Nadejdin 
(Şoıjalu), İrəvan 
Qubemiyanxn 
Yeni Bəyazid 
qəzası
226
429
581
1
2
Nikitino (irəvan 
qubemiyasmın
504
826
1050

Aleksandropol
qəzası)
------------------------------------------------
1
3
Novo
Mixaylovka
(İrəvan
qubemiyasınm 
Yeni Bəyazid 
qəzası)
355
j
1
4
Novo
Mixaylovka
(İrəvan
quberniyasımn 
İrəvan qəzası
156
215
315
1
5
Semyonovka 
(İrəvan qubemi- 
yası, Yeni 
Bayazid qəzası)
338
469
529
1
6
Suxoy Fontan 
(İrəvan quber- 
niyası, Yeni 
Bayazid qəzası)
143
206
■  ■—
 
1  —  
-

238
1
7
Borisovka
(Sisian)
105
30
135
1
8
Bicənək
(Naxçıvan) 
j
80
20
100
N.N.Şavrov  Rusiyamn  Zaqafqaziyadakı  müstəmləkəçilik 
siyasəti  haqqmda  yazır:  “Biz  müstəmləkəçilik  fəaliyyətimizə 
Zaqafqaziyada  ruslann  deyil,  bizə  yad  olan  xalqlann 
yeriəşdirilməsindən  başladıq...  1826-28-ci  illər  mülıaribəsinin 
qurtarmasmdan  sonrakı  iki  il  ərzində  1828-ci  ildən  1830-cu
ilədək Zaqafqaziyaya 40 min İran və  84 min Türkiyə erməniləri 
köçürmüş  və 
onlan 
Yelizavetpol 
(Gəncə)  və 
İrəvan 
qubemiyalarmın ən yaxşı dövlət toıpaqlannda yerləşdirmişdik ki, 
orada  erməni  əhalisı  cüzi  idi.  Onlan  həmçinin  Tiflis 
qubemiyasmın  Borçalı,  Axıska  və  Axılkələk  qəzalannda 
yerləşdirdik,  onlann  yerləşdiribnəsi  üçün  200  min  desyatindən 
artıq  dövlət  toıpağı  aynlmış,  2  milyon  rubldan  artıq  məbləğdə 
müsəhnanlardan  xüsusi  mülkiyyət  torpaqlan  satm  alınmışdı. 
Yelizavetpol  qubemiyasmın  dağlıq  hissəsi  (Dağlıq  Qaıabağ, 
Xanlar  və  Şəmkir  rayonlan  nəzərdə  tutulur  -   red.)  və  Göyçə 
gölünün  sahili  həmin  ermənilərlə  məskunlaşdınlmışdı.  Nəzərə 
almaq  lazımdır ki,  124 min rəsmi köçürülən ermənilərlə yanaşı, 
qeyri-rəsmi  şəkildə  köçənlər  də  çox  olmuşdur və  ümumiyyətlə, 
köçənlərin sayı 200 min nəfərdən xeyli artıqdır (68, 63).
Erməni  müəllif A.Poğosyan  etiraf  edir  ki,  1877-1878-ci 
illərdə  rus-türk  müharibələrində  Türkiyənin  məğlubiyyəti  ilə 
əlaqədar  olaraq  ermənilərin  kütləvi  şəkildə  Qars  vilayətinə 
köçürülmələri  də  regionun  etnik tərkibini  dəyişdirmək məqsədi 
güdürdü. 27 dekabr 1878-ci ildə Qars vilayəti yaradıldıqdan sonra 
türklər müxtəlif yerlərə deportasiya olunur, kəndlərə rus, erməni, 
latış, eston və digər millətlər yerləşdirilirdi (65, 63, 69).
Ermənilərin indiki  Ermənistan ərazisinə  axını  1877-1878- 
ci  illər  Rusiya-Türkiyə  müharibəsindən  sonra  bir  daha
"ds 81  fb?

güclənmişdi.  90-cı  illərdə  Türkiyədə baş  verən erməni  üsyanlan 
nəticəsində  400  minə  yaxm  erməni  yenə  də  Qafqaza  köçüb 
gəlmişdi (54,2).
N.Şavrov qeyd edir ki, 20-ci əsrin əwəlində Zaqafqaziyada 
yaşayan  1,300.000  ermənidən  bir  milyonu  yerli  əhali  deyil, 
ruslann  vasitəsilə  başqa  yerlərdən  gətirilərək  Cənubi  Qafqazda 
məskunlaşdınlmışlar. (68, 73).
1880-cı  ildə  “Qafqaz”  qəzeti  2-ci  saymda  yazırdı  ki, 
ruslarm  simpatiyasmdan  istifadə  edən  eraıənilər  köməksiz 
müsəlmanlara qarşı  qırğınlar törədir,  ona  görə  də  onlar  ruslann 
işğal etdiyi ərazilərdən köçməyə məcbur olurdular (65,  121).
N.N.Şavrov daha sonra qeyd edir ki,  1864-1876-cı illərdəki 
Knm  müharibəsi,  1877-1878-ci  illərdəki  rus-türk  müharibəlıri 
zamam  və  1893-1894-cü  ildə  Türkiyədə  üsyanlar  törədən  -   90 
min nəfər ermənini yenə də knyaz Q.Qolitsin Qafqaza gətirdi (68, 
64).
Əsas  əhalisi  tam  Azərbaycan  türklərindən  ibarət  olan 
Ağbaba  mahalı  1921-ci  ilin  Qars  müqaviləsinə  görə  Şura 
hökuməti  tərəfmdən  icad  ediiən  “Ermənistan”a  qatılmışdır. 
Halbuki  Ağbaba  həmişə  Qars  sancağı,  Qars  paşalığı,  Qars 
bəylərbəyliyi  və  Qars  vilayətinin  tərkibində  mahal,  qəza  və  ya 
nahiyyə inzibati vahidi kimi fəaliyyət göstərmişdir (49,70, 84).
XIX  əsrin  əwəllərində  müasir  Amasiya  və  Qızılqoç 
(Qukasyan)  rayonlannm  ərazilərini  əhatə  edən  Ağbaba 
mahalında  son  dövrlərdə,  yəni  1988-ci  ildə  əhalisinin  85%-ni 
azərbaycanlılar təşkil  edən  Amasiya rayonunun 23  kəndində  23 
min azərbaycanlı yaşayırdı.
Ağbaba  mahalı  Qızılqoç  (Qayqulu)  eli  ilə  birlikdə  indiki 
Ennənistanm  ən  böyük  ərazisini  əhatə  edirdi.  Z.Korkodyan 
statistik sənədlərə və tarixi hadisələrə real yanaşaraq göstərirdi ki, 
mahalda  77  kənd  olmuşdur.  Rusiya-Türkiyə  müharibəsi 
nəticəsində  Ağbaba  mahalırun  60  kəndi  xarabalığa  çevrilmiş, 
yerli  sakinləri  olan  azərbaycanlılann bir qimi müharibədə həlak 
olmuş,  bir qismi  isə Türkiyəyə köçmüşdür.  Beləliklə,  Türkiyədə 
yaşayan  ermənilərin  bir  qismini  1828-1830-cu  illərdə  Ağbaba 
mahalınm  ərazisində  yerləşdirmişdir.  1828-1830-cu  illərdə 
köçürülən  ermənilər Aşağı  Bəndovan  (213  nəfər),  Təknəli  (153 
nəfər),  Toros  kəndi  (180  nəfər),  İlli  Qarakilsə  (175  nəfər), 
Cızıxlar (174 nəfər), Böyük Şiştəpə (64 nəfər),  Çorlu (18 nəfər), 
Cələb  (206  nəfər)  və  Baytar  (127  nəfər)  kəndlərində 
məskunlaşdmlmışdır ki,  bu da üst-üstə  1320 nəfər təşkil  edirdi. 
1873-cü ildən  əlavə olaraaq köçürülən 5811  erməni Əlixan (230 
nəfər),  Başkənd  (598  nəfər),  Bavra  (143  nəfər),  Bozyoxuş  (247 
nəfər),  Erməni  Güllübulağı  (151  nəfər),  Dərəköy  (135  nəfər), 
Düzxaraba  (328  nəfər),  Qayqulu  Qazançı  (351  nəfər),  Üçüncü
83

Qarakilsə  (323  nəfər),  Qızılqoç  (438  nəfər),  Erməni  Qızılkilsəsi 
(255  nəfər),  Ciftəli  (311  nəfər),  Samurlu  (165  nəfər),  Kiçik 
Sanyar  (280  nəfər),  Kefli  (206  nəfər),  Korbulaq  (294  nəfər) 
kəndlərində yerləşdirilmişdir (18.102-106).
Ağbaba  mahalında  1897-ci  ildə  qeydə  alman  77  yaşayış 
məntəqəsində  24118  nəfər  əhali  yaşamışdır.  Bunlardan  10359 
nəfərini azərbaycanlılar,  13497 nəfərini ermənilər təşkil etmişdir. 
Ermənilər  əsasən  Arpaçaym  bol  tərəfinə  1830,  1850,  1875-ci 
illərdə yerləşdirilmişlər. (18,  18-20).
Məlumdur  ki,  1877-1878-ci  il  rus-türk  müharibəsində 
ruslar Qars sancağı və ona yaxm olan əraziləri (4 qəza,  1  nahıyyə. 
280  kənd)  işğal  etdilər.  Bundan  sonra,  28  dekabr  1878-ci  ildə 
Qafqaz hərbi dairəsinin baş qərargahına tabe edilən Qars vilayəti 
(4 dairə, 14 sahə, 238 kənd icması) yaradıldı.  Mülki və hərbi işlər 
ordu  komandanlığına  tabe  edildi.  1881,  1904,  1913-cü  illərdə 
Qars vilayətinin inzibati-ərazi bölgüsüııdə müəyyən dəyişikliklər 
apanlsa da,  Ağbaba nahiyyə və  ya  sahə kimi  mövcud  olmuşdur 
(49,  63,  67).  Yeni  inzibati-ərazi  bölgüsünə  görə  Ağbaba  süni 
olaraq  iki  hissəyə  bölüşdürüldü.  Belə  ki  sahəsi  23  kvadrat 
kilometr alan Arpa gölün və mənbəyini həmin göidən olan Arpa 
çaym  (220  km)  yuxan  hövzəsində  yerləşən  Azərbaycan 
türklərinin  yaşadıqlan  kəndlər  Ağbaba  nahiyyəsinə,  çayın  sol 
tərəfi isə (Qayı Qulu eli) Aleksandropol  (Gümrü) qəzasma daxii
84 fb*
oldu.  Beləliklə,  süni  olaraq  Ağbaba  iki  hissə  bölüşdürüldü. 
Apalaym sol tərəfındə olan  onlarla kəndə  (Qızılqoç və Düzkənd 
rayonlan)  hələ  1857-ci  ildən  ruslar  İran  və  Türkiyədən  gəlmə 
ermənləri yerləşdirmiş,  yerli  əhəlini-türkləri  isə müxtəlif yerlərə 
qaçqm  salmışlar.  Bu  zorakılığın  izləri  müxtəlif  mənbələrdə 
qalmaqdadır.  Məsələn:  Hələ,  “Əkinçi”  qəzeti  1875-ci  ildə  IX 
nömrəsində  yazırdı  ki,  Şörəyel  adlanan  ərazidən  qarapapaqlan 
zorla İrana köçürürlər.
Ermənistan  dövlət  arxivində  olan  başqa  bir  sənəddə 
göstərilir ki, 2 may 1920-ci ildə Şörəyel qubematoru daşnaq Karo 
Sasuni  15  nömrəli  təliqə  ilə,  həm  də  təlaşla  daxili  işlər 
nazirliyindən Ağbaba türklərinə divan tutmaq üçün 400 nəfərlik 
silahlı dəstə göndərilməsini xahiş edir (12,  86).
Əsrlərdən  bəri  Qars  sancağı,  Qars paşalığı,  rus  işğalmdan 
sonra  (1878-1918)  Qars  vilayətinə  daxil  olan  Ağbaba  mahalı 
Azərbaycan  türklərinin  toplu  yaşadıqlan  bölgələrdən  biri 
olmuşdur.
1886-cı  ilin  siyahıva  almmasına  görə  Zaqafqaziya  ölkəsi 
Qars  vilayətinin  Ağbaba  nahiyyəsində  Azərbaycan  türkləri 
yaşayan 
kəndlər 
üç 
icmada 
birləşdirilmişlər. 
Ağbaba 
nahiyyəsinin  mərkəzi  Böyük  Təpəköy  kəndi  olmuşdur.  Qarsa 
qədər olan məsafə isə 92 kilometr qeyd edilir. Pristav və nahiyyə 
rətsi  (naçalnik)  Böyük  Təpəköy  kəndində  oturarmış.  Statistik
•d'v 85 <*b»

hesabatı  əks  etdirən  bu  kitab  1893-cü  ildə  Tiflisdə  çap 
olunmuşdur (67,  161).
Həmin  mənbəbədə  Azərbaycan  türkləri  yaşayan  Ağbaba 
nahiyyəsində  kəndlərin  təsərrüfatlan  “tüstü”  termini  ilə  qeyd 
edilmiş və əhalinin statistik sayı aşağıdakı kimi göstərilmişdir:
1.  Düzkənd  kənd  icması
Tüstü
Əhali nəfər)
1. Balıqlı
33
205
2. Göllü
31
204
3. Düzkənd
50
348
4. İlanlı
18
137
5. Qara Namaz
37
285
6. Öksüz
10
62.
7.  Sultanabad
28
171
8. Təzəkənd
17
129
9. Böyük Təpəköy r 
32
199
10. Kiçik Təpəköy
25
164
11. Xançallı
31
178
12.  Şiştəpə
17
132
Cəmi:
322
2214
2.  Qarabulaq  kənd  icması
Tüstü
Əhali
1. Baxçah
21
162
2. Bəzirgan
31
183
3. Güllücə
26
193
4. İbiş
43
288
5. Qarabulaq
26
185
6. Qızıl Kilsə
30
210
7. Mustuqlu
24
150
8. Ördəkli
30
253
9.  Söyüdlü
11
73
10.  Seldağılan
30
231
11. Xozukənd
30
222
12. Ellər Oyuğu
31
232
Cəmi:
302
2199
3.  Mağaracıq  kənd  icması
Tüstü
Əhali
1. Amasiya
33
274
2. Daşkörpü
37
246
3.  Qaraçanta
47
348
4. Mağaracıq
40
309
5. Mumuxan
16
127
6.  Sımx
18
130
7.  Çaxmaq
30
222
8. Bəzirgan
56
250
Cəmi:
221
1650
4.  Qars  vilayətinin Şörəyel  dairəsinə  daxil olan və 
Azərbaycan  türkləri yaşayan  kəndlər
Tüstü
Əhali
1. Molla Musa
72
462
2. Bacıoğlu
50
391
3. Ocaq Qulu
74
557
4.  Qara Kilsə
64
410
5.  Güllübulaq
84
673
6.  Qızıldaş
47 
1
194
7. Oxçuoğlu
60
420 
1

8. Kımk
48
386
9. Böyük Qımılı
34
259
10. Kiçik Qımılı
83
590
Cdmi:
616
4342
Ermənistanda  sovet  hakimiyyəti  qurulduqdan  sonra 
Ağbaba  yenə  də  Qars  vilayətinin  tərkibində  qalırdı.  Amma 
Güxnrü  müqaviləsindən  sonra  tərəflər  Ağbaba  kəndiərinin 
Gümrüyə  yaxm  olduğunu,  əhalinin  ticarət  və  nəqliyyat 
ehtiyaclannm guya asan həll olunacaqlarmı nəzərə alaraq Ağbaba 
nahiyyəsinin 594, 75 kvadrat kilometr olan ərazısi yeni yaradılan 
Ermənistana  -   Aleksandropol  qəzasma  qatıldı.  Halbuki  bu 
bölgənin  əhalisi  100%  azərbaycanlı  idi.  Ağbaba,  axırkələk, 
Axsqa və Batum eyni vaxtda Türkiyəyə verildi. Bu başqa siyasət 
idi. Ağbaba rayonlaşmaya qədər həmin qəzamn tərkibində qaldı. 
Ağbaba  nahiyyəsi  Aleksandropol  qəzasınm  tərkibində  olduğu 
vaxt  idarəetmədə  çalışan  millətçi-daşnaq  ermənilərin  kobud 
rəhbərliyinə qarşı  dəfələrlə xalqm etirazı olmuşdur.  1929-cu ilin 
noyabnnda  Qaraçanta  kəndində  Ağbaba  nahiyəsinə  daxil  olan 
kəndlərdən  gələn  nümayəndələrin  iştirakı  ilə  böyük  konfrans 
çağnlır.  Konfransda  qəza  rəisi  M.Şişmaniyanm  rnillətçiliyi 
Irəvandan gələn nümayəndələrin qarşısında kəskin tənqid edilir. 
Onun işdən çıxaniması məsələsinə baxılır və o, qəza rəisliyindən 
elə o konfransda qovulur.
Ağbaba  nahiy\rəsini  əhatə  edən  kəndlər  və  Şörəyel 
dairəsinə daxil olan Oxçuoğlu,  Güllübulaq kəndləri  1930-cu ildə 
yeni  yaradılan  Amasiya  rayonu  ərazisinə  daxil  edilmişdir. 
Qızıldaş,  BəzİTgan,  Kmık,  Böyük  Qımılı,  Kiçik  Qımılı,  Qara 
Kilsə,  Qızıldaş  kəndləri  sərhəd  çəkilərkən  Türkiyə  ərazisinə 
qatılmışdır.  Molla  Musa,  Ocaq  Qulu,  Bacıoğlu  kəndlərinin  də 
əhalisi  Türkiyəyə  köç  etmiş  həmin  kəndlərə  gəlmə  erməniləri 
yerləşdirərək yeni yaradılan Düzkənd (1935, Axuryan) rayonuna 
daxil etmişlər.
Qars müqaviləsi bağlanandan sonra (1921), yeni yaradılan 
“Ermənistan”ın  tərkibində  həm  də  ermənilərin  tabeliyində 
qalmaq  istəməyən  Mumuxan,  Sınıq,  Tezbahar,  Arpa,  BÖyük 
Şiştəpə,  Kiçik  Şiştəpə,  Sultanabad,  Arpa,  Söyüdlü,  Mustuqlu, 
Baxcəli,  Seldağılan,  Kiçik Təpəköy, Xancalh,  Bozqala,  Ördəkli, 
Qönçəli, Təzəköy və s. Ağbaba kəndlərində yaşayan qarapapaqlar 
sərhədin çəkilməsinə etiraz edərək Türkiyəyə üz tutmuş, bir daha 
geri  qayıtmamışlar.  İndi  Qars,  Ərzurum,  Cıldır,  Ərdahan, 
Sanqamış,  İgdir  və  digər  yerlərdə  minlərlə  ağbabah  yaşayır. 
Hətta  keçmiş  kəndlərinin  adlanm  orada  yaşatmaqdadırlar. 
Sonralar Qızılqoç (1956, Qukasyan,  1990-Aşosk)  rayonuna daxil 
edilən  Böyük  Şiştəpə,  (1946,  Medr  Sepasar)  və  Kiçik  Şiştəpə 
(1946,  Pokr  Sepasar)  və  Təzəköy  (1956,  Tazaqyuğ)  kəndlərinə 
İran və Türkiyədən gəlmə  erməniləri yerləşdirmişlər.  Göstərilən
89 ftr

digər  kəndlər  isə  xaraba  qalmaqda  idi.  Daha  doğrusu,  digər 
rayoniann erməni kəndlərinin yaylaq yerlərinə çevrilmişdir.
Əraziyə  yaxm  olan  Qızılqoç,  Düzkənd,  Şörəyel  və 
Axırkələk  bölgələrindən  Azərbaycaıı  türkləri  dəfələrlə  erməni 
terrorunun  qurbanı  olmuş  və  ya  1830,  1850,  1878,  1918,  1948, 
1988-ci  illərdə  dəfələrlə  bu  və  ya  digər  formada  deportasıya 
olunmuşlar.  Ağbaba -  yəni  Amasiya rayonunun  azərbaycanlılar 
yaşayan  kəndlərinə  ən  yaxm  ərazi  azərbaycanlılar  vaşayan 
Borçalı bölgəsi idi. Bu da  120 kilometrdən çox arada məsafə var 
idi.  Qərbi  Azərbaycanın  Azərbaycan  türkləri  yaşayan  Pəmbək 
bölgəsi ilə də  110 km aralı idi.
Daha  sonralar,  Sovet  hakimiyyəti  illərində,  yəni  50-60-cı 
illərdə  də  xarici  ölkələrdə  yaşayan  100  mindən  artıq  erməni 
Ermənistana köçüb gəlmişdı.  Daha doğrusu,  Suriya,  Livan, İraq, 
Misir,  Fələstin  və  digər  yerlərdən  şimikləndirilib  Ermənistana 
gəlsələr  də,  ancaq  sonralar  gerçəkliyi  görüb  reşman  oldular 
Lakin gec idi, geri getməyə qoymadılar. Biz bu peşmançılığı yaşlı 
ermənlərdən dəfələrlə eşitmişik.
Bütün qeyd ediiənlərdən o nəticəyə  gəlmək olar ki, indiki 
Ermənistanda  yaşayan  ermənilərin  sələflərinin  demək  olar  ki, 
hamısı  vaxtilə  Cənubi  Azərbaycandan  və  Türkiyədən,  son 
dövrlərdə  ısə  digər  xarici  ölkələrdən  -  əsasən  Suriya,  Fələstin, 
Yunamstan,  Livan,  Krım,  Bolqanstan,  Rumıniya  və  digər
 90 fb*
yerlərdən  köçüb gələnlərdən ibarətdir.
1823-cü  ilə  qədər  Qarabağa  gətirilən  ermənilər  sayəsində 
əyalətdəki  ermənilərin  ümumi  sayı  artıb  4366  ailəyə  çatmışdır. 
Ermənilərin  Qarabağa  köçürülməsi  ondan  sonra  da  davam 
etdirilmişdir.  1825-1826  illərdə  Rus-İran  müharibəsi  ərəfəsində 
18000  erməni  ailəsi  Qarabağa gətirilib  (indiki Dağlıq Qarabağa) 
yerləşdirilmiş və Marağalı,  Çanyataq,  Yuxan  Çaylı, Aşağı Çaylı 
və s.  kəndləri yaradılmışdır.  Digər qaynaq Zəngəzurda Ahlatian, 
Pimahot  və  Şianatağ  kəndlərindən  başqa,  bütün  erməni 
kəndlərinin  1828-1829-cu illərində Qaradağdan, Görməli-Xoy və 
Salmasdarı getmiş olduğunu qeyd etməkdədir.
1828-ci  ildə ruslann  Qars və Şərqi  Anadoluya -  Bayazidə 
ginnəsiylə emıənilər türklərə olan gerçək duyğulannı açıqladılar. 
O  qədər  irəli  getdilər  ki,  Anadolunun  başqa  ölkələrini  də  işğal 
etməsi üçün rusları təşvik etdilər. Hətta 90 min erməni könüllüsü 
ruslarla birlikdə türklərə qarşı vuruşdular (33,  19).
18  fevral  1828 -ci ildə Rusiya ilə  İran arasında imzalanan 
Türkmənçay sülh müqaviləsi əsasında 8249 erməni ailəsi Cənubi 
Qafqaza gətirilib İrəvan bölgəsinə, Qarabağ əyalətinə və  Şamaxı 
qəzasma 
yerləşdirilmişdir. 
Ümumiyyətlə, 
Türkmənçay 
müqa\iləsinin şərtləri əsasmda bu müqavilədən sonra, bir neçə ay 
ərzində İrandan Azərbaycana 40 min erməni ailəsi gətirildi. Sonra 
isə Rusiya ilə Türkiyə arasmda Ədimə sülh müqaviləsinə (1829)
“d®* 91

istinad olaraq 1828-1830-cu illər arasında çarizm Zaqafqaziyaya 
Türkiyədən  84000  erməni  gətirib  Yelizavetpol,  İrəvan,  Tiflis 
bölgələrinin  Borçalı,  Axırkələk  və  Axsqa  qəzalannm  ən  yaxşı 
münbit və dağətəyi  dövlət torpaqlannda yerləşdirirdi.  Ermənilər 
Yelizavetpol  qubemiyasımn  'bütün  sahələrində  deyil,  bölgənin 
ancaq 
Göyçə 
Göldən 
başlayan 
dağlıq 
bölgələrinə 
paylaşdınlmışdılar.  Ermənilərin  yerləşdirilməsi  Yelizavetpol 
bölgəsinin  dağlıq  bölgəsini,  əsasən  Qarabağm  dağlıq  qismini 
təşkil edirdi.
Yelizavetpol  qubemiyasmm  dağlıq  bölgəsinə  124000 
ennəni  rəsmən,  bir  qismi  isə  qeyri-rəsmi  olaraq  gətirilmışdir.
1828-1830-cu  illərdə  Yelizavetpol  qubemiyasmın  dağlıq 
bölgəsinə  200000  erməni  köçürülmüşdür.  Krım  müharibəsi 
illərində  təəssüf  ki,  Zaqafqaziyaya  gətirilən  ermənilərin  sayı 
qeydə  ahnmamışdır.  1877-1879  Türk-Rus  müharibəsi  illəriııdə 
Zaqafqaziyaya 85000 erməni gətirilmişdi.  Bu müharibədən sonra 
Zaqafqaziyaya Türkiyədən arası kəsilmədən ermənilərin ailəvi və 
fərdi köçmələri davam etmişdir. Ən böyük köç isə  1893-1894-cü 
illərdə olmuşdur.  1894-cü ildə Türkiyədən Zaqafqaziyaya 90000, 
1897-ci  ilaə  10000  erməni  gəlmişdir.  Artıq  1896-cı  ildə 
Zaqafqaziyaya gələn ermənilərin sayı 900000-ə çatmışdır.  1908- 
ci  ildə  Zaqafqaziyaya  gələnlərlə  birlikdə  ermənilərin  sayı
1300000-ə  çatmışdır  ki,  bunun  da  1000000-unu  çarizm  xarici 
ölkələrdən gətirmişdir (54, 65).
Bununla belə,  1974 və  1986-cı illərdə İrəvanda çap olunan
12  cildlik  “Ermənistan  Sovet  Ensiklopediyası”da  Ermənilərin 
Azərbaycanın  qədim  torpaqlanna  gəlmə  olduqlan  barədə  xeyli
dəlil-sübut vardır. Bunlara diqqət yetirək :
M
I
Yaşayış 
m*nt»q»sinin 
gvvglki adı
Yaşaytş 
məntgqgsinin 
indiki adı
Yaşayış 
m^ntoqasinin 
verhşdiyi rayon
Xarici ölkəlsrdan 
höçürübn ermsnilmr
Səh


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə