Sumqayıt Dövlət Universiteti Folklorşönaslıq Elrni-Tədqiqat laboratoriyası Aslan Bayramov


IFƏSİL 1801-1830-CU İLLƏRDƏ QƏRBİ AZƏRBAYCANDÄN



Yüklə 9.98 Mb.
Pdf просмотр
səhifə3/22
tarix25.07.2017
ölçüsü9.98 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22

IFƏSİL
1801-1830-CU İLLƏRDƏ QƏRBİ AZƏRBAYCANDÄN 
AZƏRİ TÜRKLƏRİNİN DEPORTASİYASI, SOYQIRIMI 
VƏ ERMƏNİSİZ “ERMƏNİ VİLAYƏTİ”NİN 
YARADILMASI
1.1. 
Rusiya-İran və Rusiya-Türkiyə mükaribələrinin acı 
nəticələri
Qərbi  Azərbaycandan  -   indiki  Ermənistan  ərazisindən 
Azərbaycan  türklərinin  ilkin  qaçqmlıq  dövrii  1801-ci  ildə 
Rusiyamn  Şərqi  Gürciistanı  ilhaq  etməsi  və  bunun  nəticəsində 
Şəmşəddin, 
Loru-Pəmbək, 
Qazax, 
Borçalı 
və 
Şörəyel 
bölgələrinin ruslann əlinə keçməsi anmdan başlamışdır. Ruslann 
işğah  zamam  minlərlə  azərbaycanlı  məcburi  fomıada  müxtəlif 
yerlərə  deportasiya  oluıımuşlar.  Mülıaribə  meydanma  çevrilən 
ərazilərdən qaçqm düşmüşlər (29, 287; 38,  189).
1801-ci  il  iyulun  13-də  general-mayor  Lazarev  Qafqaz 
qoşunlannm  komandam  Knorrinqə  göndərdiyi  raportunda 
göstərirdi ki, Pəmbək əyalətinin  14  kəndindən təxminən 5-6 min 
əhali  bölgəni  tərk  edərək  İrəvan  xanlığı  ərazisinə  sığmmışlar. 
Sonralar  Pəmbək  əyalətində  yaşayan  türklərinin  bir  hissəsi 
Rusiyanm itaətinə girmək istəmədikləri üçün üsyan etmiş,  1804-
49«%"

cü  ilin  iyulunda  Pəmbək  bəyləri  Rəhim  bəy  və  Səid  bəyin 
himayəsi altmda bölgədən qaçaraq Qars paşalığma sığmmışdılar. 
Onlann  geri  qaytarılması  üçün  knyaz  Sisianov  dəfələrlə  Qars 
paşası Məmməd paşaya müraciət etmişdi (9,  19).
1804-cü  ilin  yazmda  İrəvan  xanlığımn  ərazismdən  ruslara 
kömək  etmək  üçün  2  min  erməni  qaçaraq  ruslann  himayəsinə 
keçmiş  və  onlar  Loru-Pəmbək  bölgəsində  məskunlaşdırılmış- 
dılar.  Həmin  il  rus  qoşunlan  Şörəyelə  daxil  olur.  1805-ci  ıi 
oktyabnn 20-də Şörəyel sultanı Budaqla knyaz Sisianov Gəncədə 
Şörəyelin  əbədi  olaraq  Rusiyanın  tabeliyinə  keçməsi  haqqmda 
sənəd  imzalayırlar.  Məhz  bundan  sonra  həmin  ərazidə  100-dən 
çox  kənddə  yaşayan  türklərin  qaçqmlıq  dövrü  başlanmışdır. 
Şörəyel  kəndlərinin  qarapapaq  boyundan  olan  əhalisinin  də  bir 
hissəsi  1807-ci  il  rus-türk  müharibəsi  nəticəsində  İrəvan 
xanlığmm və Qars paşalığının ərazilərində  sığınacaq tapmışdılar 
(9,  19).
Qarapapaq tayfalan  fursət  tapan  kimı  əwəllər  yaşadıqları 
kəndlərə  hücum  edib  erməniləri  qovmaq  istəyirdilər.  1807 -cı  il 
avqustun 26-da general Nesvetayev Qafqazın ali baş komandam, 
qraf  Qudoviçə  yazdığı  məktubda  göstərirdi  ki,  qarapapaqlar 
Gümrü  yaxmlığmda  yerləşən  Tapanh  və  Qoçqant  kəndlərinə 
basqın etmiş, onlarla erməni quldurunu məhv etmişlər. Oktyabnn 
29-da  göndərilən  raportda  isə  Şörəyelin  yerli  sakinlərindən  26
•* 50
ailənin Qars paşalığına qaçdıqları qeyd edilir. “Əkinçi” qəzetində 
də bu barədə qeydlər var (1875, JV°14).
Şərqi Anadoluda yaşayan ermənilər İrəvan xanlığmın ruslar 
tərəfındən işğalım səbirsizliklə gözləyirdilər. Bayazid paşalığında 
yaşayan  ennənilər  1806-cı  ilin  sentyabr  ayında  Tiflisə  məktub 
göııdərmişdilər ki,  rus  qoşunlan  İrəvam  ələ keçirən kimi,  10000 
erməni hər şeylərini atıb gələcəklər. Ərzurum ermənilərindən 200 
ailə  ruslann  İrəvanı  ələ  keçirdiklərini  eşidib  hətta  yola 
düşüblərmiş.  Onlar  Qarsa  çatanda  bu  xəbərin  yalan  olduğunu 
eşidib,  orada  gözləməyə  məcbur  olmuşdular.  Eyni  zamanda 
həmin  məktubda  göstərilir  ki,  İrəvan  sakinlərindən  (xanhğm 
ərazisindən)  500  tatar (azərbaycanlı)  ailəsi  Qarsa köçmüşdür (9, 
19).
Rus  qoşunlan  Şörəyelə  daxil  olanadək  sultanhğm 
ərazisində  170-ə  yaxm  kənd  olmuşdur.  1805-ci  iiin  statistik 
məlumatılarma  görə  isə  Şörəyeldə  sultan  Budağın  itaətində 
cəmisi 524 ailə yaşamışdır. Həmin ərazidə rusların istər türklərls, 
istər  İrəvan  xanmın,  istərsə  də  İran  şahınm  vəliəhdi  Abbas 
Mirzənin  qoşunlan  ilə  müharibələri  nəticssində  Şörəyel 
kəndlərinin  əksəriyyəti  xaraba  qalmış,  əhalısi  isə  qaçqın 
düşmüşdür.  Sonradan həmin ərazidə Türkiyədən gələn ermənilər 
məskunlaşmışdılar. Sultan Budaq və kapitan Cəfər bəyin  1809-cu 
ilin  dekabrmda  general-mayor  Haqverdova  yazdıqları  ərizədə
5 1  'b"

göstərilirdi  ki,  İranla  müharibə  nəticəsində  kəndlər  dağıdılıb 
xaraba  qalmış  və  bütün  Şörəyel  əyalətində  cəmisi  250  ev 
qalmışdır.
1804-1808-ci  illərdə  çar  ordusu  İrəvan  qalasını  hücumia 
almaq istəsə də, çoxlu itki verib geri çəkildi (29, 309, 311).  1813- 
cü il  oktyabnn  12-də Rusiya ilə İran arasında bağlanan Gülüstan 
müqaviləsinə  əsasən  İrəvan  və  Naxçıvan  xanlıqlan  istisna 
olmaqla  Şəmsəddin,  Loru-Pəmbək  və  Şörəyel  əyalətləri  Gəncə, 
Qarabağ,  Şəki,  Şirvan,  Bakı,  Quba,  Dərbənd,  Talış xanlıqlan və 
Dağıstan həmişəlik Rusiyanm tərkibinə qatıldı.
19-cu  əsrin  əwəllərində  İrəvan  xanlığı  15  mahaldan  -  
Qırxbulaq,  Zəngibasar,  Gəmibasar,  Vedibasar,  Şərur,  Sürməli, 
Dərəkənd-Parçanis,  Səədli,  Talın,  Seyidli-Axsaxlı,  Sərdarabad, 
Körpübasar, Abaran, Dərəçiçək və Göyçə mahallanndan ibarət idi. 
İ.Şopenin  tədqiqatmda  əks  olunan  cədvsldə  İrəvan  xanhğma  aid 
olan mahallar və mahallara aid olan kəndlər qeyd olunur (69, 510, 
518).
İ.Şopenin məlumatma görə  1826-1828-ci  illər Rusiya-İran 
və  1828-1829-cu illər Rusiya-Ttürkiyə  müharibələri  nəticəsində 
İrəvan  xanlığımn  ərazisində  mahallar  üzrə  dağıdılmış  kəndlərin 
siyahısı belədir (69,543, 599):
1. Qırxbulaq mahalmda
1.  Küzəcik,  2.  İynədüz,  3.  Güllücə,  4.  Qaracaörən,  5. 
Tecrəbək, 6. Bəzəklı, 
7.  Qaraqala, 8. Qatırçay (Heydərgöl), 9. 
Ərzap,  10.  Horinus,  11.  Damcılı,  12.  Kitikən  (Kətiqut),  13. 
Quyulu,  14.  Qızqala,  15.  Tezxaraba,  16.  Babacur,  17. 
Damagirməz,  18. Dəlləkli,  19. Kankan, 20. Göykilsə, 21. Yaycı,
22.  Qızqala,  23.  Çobangərəkməz,  24.  Azoklar,  25.  Əkikənd 
(Muradtəpə), 26. Ərzni.
2. Zəngibasar mahalında
1. Həsənağa, 2.  Sinnik, 3. Qaracalar, 4. Ozanlar, 5. Dərcan,
6.  Horaköy,  7.  Cəfərabad.
3. Gərnibasar mahalmda
1.  Məsimli,  2.  Taytan,  3.  Bayraməliqışlağı,  4.  Qulaqsız,  5. 
Zöhrablı,  6.  Kürdkəndi,  7.  Şəfiabad,  8.  Kir-Bozavand,  9.  Baş 
Gəmi,  10.  Mürzük,  11.  Heyranıs-Uliya,  12.  Burduq,  13.  Gerçək,
14.  Gilanar-Sufla,  15.  Molla Əhməd,  16.  Qaqavuz,  17.  Şəhriyar,
18.  Heyranıs-Sufla,  19.  Şoğayib,  20.  Kərpicli,  21.  Abdallar,  22. 
Qurbanqala-Uliya,  23.  Qurbanqala-Sufla,  24.  Ərtiz,  25.  Yappa, 
26.  Əlimərdan,  27.  Əliqırağı,  28.  Ellicə,  29.  Buralan,  30. 
Sultantəpə, 31. Əzizli, 32. Əlisorki, 33. Qalakəndi, 34. Qarahacıh,
35.  Xıdırlı, 36.  Ədətli, 37.  Taraşköy,  38.  Əliqızıl, 39.  Bulaqbaşı,
40.  Bayraməlikəndi,  41.  Purço,  42.  İmamverdiqalası,  43. 
Tərəkəmələr.

4. Vedibasar mahalmda
1. Reyhanh,  2.  Şirazh,  3.  Qaralar,  4.  Saray,  5. Cadqıran,  6. 
Qarabağlar-Sufla,  7. Qarabağlar-Uliya, 8. Talasavan, 9. Şahablı,
10.  Zəncirli,  11.  Pünüt,  12.  Şorsu, 
13.  Daşnov,  14.  Həsənqala, 
15.  Cəfərli,  16.  Örtük,  17.  Vəlican,  18.  Keşağh,  19.  Abbasabad, 
20.  Əli  Qızıl,  21.  Muradabad,  22.  Əliabad,  23.  Əliqmq,  24. 
Günlük, 
25. Baxcacıq, 26. Xamut, 27. Qızılverən, 28. Zimmi,
29. Musacıq, 30. Hand, 31. Qazançı, 32.  Xosrov, 33. Haxıs.
5. Şərur mahahnda
1.  Hacıqara.  2.  Qalaciq,  3.  Fərhad  Arxı,  Boşaqışlağı,  5. 
Daşarx-Uliya,  6.  Örtülü Məzrə,  7.  Şaban  Məzrə,  8.  Kərki-Bayat 
Məzrə,  9.  Yovşan  Məzrə,  10.  Göy  -Məzrə,  11.  Dəhnəkənd 
(Dəmirçiqışlağı).
6. Sürməli mahalmda
1.  Vəlican, 2.  Talasavan,  3.  Abbasabad, 4.  Sərhəngabad,  5. 
Rəsullu,  6.  Zəngan,  7.  Hacı  Abbas,  8.  Saxsalı,  9.  Atlıca,  10. 
Qaraçıh,  11.  Mərhaba,  12.  Çıraxlı,  13.  İstinax-Çıraxlı,  14. 
Ummuş,  15.  Ərgöv,  16.  Göyumus,  17.  Qurğan,  18.  Qaraçay,  19. 
Əli Malik, 20. Zor, 21. Əlikeçən, 22. Quşçu, 23. Karvansaray, 24. 
Əsmə, 25.  Quyuca,  26. Çıraxçı, 27.  San Hasar, 28. Muça.
7. Dərəkənd-Parçenis mahalında
1. 
Qaraqoyunlu,  2.  Kiti,  3.  Sürməli,  4.  Aşıq  Hüseyn,  5. 
Qarabulaq, 6. Qaraqala, 7. Çaldağ,  8. Qazıqoparan.
^  54 d>°
8. Səədli mahalında
1.  Xəlilqışlağı,  2.  Erməni  kövşəni,  3.  Səfilər,  4.  Mirzəxan,
5.  Baş Qışlağı.
9. Talın mahalında
1.  Aylanlı,  2.  Siçanlı,  3.  Nadirxanlı.  4.  Pirmələk,  5. 
Sutökülən,  6. Ağakiçik, 
7.  Məzarcıq,  8.  Pirtikən, 9. Qaraqala,
10.  Çiçəkli,  11.  Püsəgən,  12.  Çaltəpə,  13.  Mustuqlu,  14.  Qoruq,
15.  Parakənd,  16.  Daşqala,  17.  Çoturlu,  18.  Bəbirli,  19.  Sadıqlı,
20. Zarmca,  21.  Aşağı  Dəmirçili,  22.  Sabunçular,  23.  Kiçik 
Yataq,  24.  Kalaşbəy  qulası,  25.  Bəhlul  kəndi,  26.  Böyük 
Qızılqula, 27.  Göyərçin.
10.  Sərdərabad mahalında
1. Cəfərxan Rəncbəri, 2. Teymurxan kəndi (Dövlətabad), 3. 
İtröy,  4.  Qatırabad  (Əbdülabad),  5.  Artaşat  (Fətabad),  6. 
Rəhimabad (Molla Bədəl),  7. Keçili,  8. Xam.
11. Körpübasar mahahnda
1.  Tevmurxan  Kolanısı,  2.  Ağdamar,  3.  Qaraqışlaq,  4. 
İnəkli,  5.  Çobam,  6.  Arpahəvəcik,  7.  Haçabağ,  8.  İlançalan,  9. 
Anberd.
12. Abaran mahahnda
1.  Qotur,  2.  Tezxaraba,  3.  Şabanlı,  4.  Xaçbulaq,  5.  Köhnə 
Qəzənfər,  6.  Bitli, 
7.  Əmirli,  8.  Yarbaş,  9.  Məmişkəndi,  10. 
Qarabulaq,  II.  Hamamlı,  12.  Kürd Əli, 
13.  Cancik,  14.  Cili-
“ds 55

Göl,  15.  Şahquluöbn,  16.  Porsuxlu,  17.  Camışlı,  18.  Əyribudaq,
9.  Muncuqlu, 20. Pəmbək, 21.  Günbəz, 22.  Sibitağ.
13. Dərəçiçək mahalında
1.  Ada, 
2.  Kiçik  Ördəkli,  3.  Allahapənah,  4.  Barat, 5.
Qonaqgirməz, 6.  Eşşəkquduran,  7.  Çobangölü,  8.  Keğac, 
9.
Maman,  10. Aydm,  11. Şakirbaşı,  12. Misxana,  13. Sutökülən,  14. 
Çiçəkli,  15. Pirpalıd,  16. Zeynalağa.
14. Göycə mahahnda
1.  Buğdatəpə,  2.  Hacımumuxan,  3.  Allahverdibəy,  4.
Üçtəpə,  5-6. adlan  unudulub,  7.  Kərimkəndi,  8-11.  adları
unudulub,  12. Yuxan Altuntaxt,  13. Aşağı Altuntaxt,  14. Dəmirçi 
Poğos,  15-19.  adlan  unudulubb,  20.  Əyricə,  21.  Atdaş,  22. 
Axsaxtovuz,  23.  Karvansaray,  24.  adı unudulub,  25.  Qasımbaşı,
26. Mədinə,  27-32.  adları  unudulub,  33.  Baş  Gözəldərə,  34. 
Xancığazoğlu,  35-38.  adlan unudulub,  39. Qızılkilsə, 40-44.  ad- 
lan unudulub, 45. Böyükağa, 46-54. adlan unudulub, 55. Ağkilsə, 
56-57.  adlan unudulub,  58.  Göyçə,  59,  Sultanəli,  60.  Sətənağac, 
61.  Karvansaray, 
62.  Əyricə,  63-64.  adlan  unudulub,  65. 
Kərimkəndi, 66. Dəli Harutyun, 67.  Qəməsar.
Göründüyü  kimi,  xanlığm  ərazisində  soykökümüzlə  bağlı 
qiymətli  etnotoponimlər  (Cızıqlar, 
Qaraqoyunlu, 
Səfilər, 
Nadirxanlı, Baburlu, Çobani, Dəmirçilər və s.) mövcud olmuşdur. 
Xüsusilə “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanmda xatırlanan Ağcaqala,
56 <^°
Altuntaxt,  Bayat,  Dögərli,  Türkmən,  Ozan,  Ulaşlı,  Oxçu  və  s. 
toponimləri  də  İrəvan  xanlığınm  ərazisində  torpağın  yaddaşma 
çevrilmişdir.
1441-ci  ildən  1828-ci  ilədək  İrəvan  xanlığım  idarə  edən 
əmir,  sərdar  və  xanlarm  siyahısmı  kilsə  kahini  Hovannes 
ŞahXatunyan  tərtib  etmişdir  (Erməni  Sovet  Ensiklopediyası.  III 
cild, səh.  571).  Bunlara diqqət edək:
I.  İrəvan xanlığmı idarə edən əmir və sərdarlar.
1.  Əmir Səd -  XIV əsrin axın -  1410
2.  Pir Hüseyn -  Əmir Sədin oğlu -   1410-cu ildən
3.  Pir Yaqub (Pir Hüseynin oğlu) -   1420-ci il
4.  Əbdül -  Pir Hüseynin oğlu -   1430-cu illərdə
5.  Uzun Həsən -   1471
6.  Yaqub bəy -  Cahan şahm əmri ilə  1440-cı il
7.  Həsən Əli Qaraqoyunlu -  1460-cı illərdən
8.  Həsənbəy Bayandurun nəvəsi -   1475
9.  Div Sultan Rumlu -   1515-ci  ildən
10.  Hüseynxan  Sultan -   1550-cı ilədək
11.  Şahqulu Sultan Ustaclı -   1550-1575
12. Lala  Paşa  “Qara  Mustafa”  adlı  Sultan  Murad dövrü  -  
1577
13. Mahmudxan  “Toxmaq”  Xudavənd  şah  dövrü -   1576- 
1583

14. Xıdır paşa (Sultan Murad dövrü)  1583-cü il
15. Məhəmməd Şərif paşa -   1604-cü ilədək
16. Əmirquna Xan Qacar (Şah Abbas dövrü) -   1605-1625
17. Təhməzqulu (Əmiqunanm oğlu) -   1635
18. Fərhad paşa -   1635
19.  Murtuza paşa (Sultan Murad bəy dövrü) -   1635
20. Kəlbəli xan— 1636-1639
21. Məmmədxan ‘‘Çağata Götük” -   1639-1648
22. Xosrov xan— 1648-1652
23.  Məhəmmədqulu xan -  (Lala bəyin oğlu) --  1652-1656
24. Nəcəıfqulu xan -  1656-1663
25. Abasquiu xan (Əmirqunanın oğlu) -  1663-1666
26.  Səfıq x a n -   1666-1674
27.  Sanxan bəy -  İki il əvəz e d ir-  1674-1675
28. Səfıqulu xan (Təbrizli Rüstəm xanm oğlu) -  16751679
29. Zal x a n -   1679-1688
30. Murtuzaqulu -  (Naxçıvanlı Məhəmmədrza xanın oğlu)
-   1688-1691
31. Məmmədqulu xan -   1691-1694
32. Zöhrab xan -  1694-1699
33. Fərzəli  xan-Əmirqunanm  nəvəsi-Suitan  Əhməd  dövrü
-   1694-1705
34. Əbdül M əhəmmədxan-  1705-1709
ft*
35. Mehrəli x a n -  1709-1719
36. Alahqulu x a n -   1719-1725
37. Rəcəb p a ş a -  1725-1728
38.  İbrahim və Mustafa paşalar-  1728-1734
39. Əli paşa -   1734
40.  Hacı Hüseyn paşa -  Əli paşanın müavini -  1734
41. Məmmədqulu xan -  1735-1736
42. Pirməhəmməd xan-1736
II.  İrəvan xanlığını idarə edən xanlar:
1.  Mehdi xan Qasımlı (Əfşar) -   1747-1798
2.  Məhəmməd Hüseyn xan Gəraylı -   1748-1951
3.  XəliJ  xan ö zb ə k -  1752-1755
4.  Həsənəli xan Q a c a r- 1755-1759
5.  Hüseynəli xan (HəsənəJi xanın qardaşı)-1759-1783
6.  Qulaməli xan (Hüseynəli xanın oğlu) -   1783-1784
7.  Məhəmməd xan (Qulaməli xanın qardaşı) -  1784-1805
8.  Əliqulu  xan  Qacar  (Ağa  Məhəmməd  şah  Qacann 
qardaşı) -   1797
9.  Həsən xan Makulu -  1797
10.  Mehdiqulu xan -   1805-1806
11.  Əhəməd xan Marağalı -   1806
12.  Hüseynqulu  xan  Qacar  (Həsən  xanm  oğlu)  -   1806- 
1827 (oktyabra qədər) (29, 60).
59 f&

Göründüyü kimi,  İrəvan xanlığım  idarə  edənlərin arasında 
bir nəfər  də  olsun  qeyri-millətin  adı  yoxdur.  Göstərilən  titul  və 
adlar etnik tariximiz üçün maraqh məsələlərdəndir.
1.2. 
Qərbi  Azərbaycanda  ermənisiz  erməni  vilayətinin 
varadılması
Yuxanda qeyd etmişik ki, xanlığm mərkəzi İrəvan şəhərini 
1804-1813-cü  illərdə  ruslar  ələ  keçirmək  üçün  iki  dəfə  cəhd 
göstərmişdilərsə 
də,  buna  nail 
olmamışdıiar. 
Gülüstan 
müqaviləsinin  bağlanmasından  14  il  sonra  yenidən  başlanan 
Rusiya-İran  müharibəsi  zamanı  1827-ci  il  iyunun  26-da  ruslar 
Naxçıvan  şəhərini,  sentyabnn  20-də  Sərdarabad  qalasım, 
oktyabnn  1-də  isə  İrəvan  qalasını  ələ  keçirmişdilər.  1828-ci  il 
fevralm  10-da  Təbriz-Tehran  yolunun  üstündə  yerləşəıı 
Türkmənçay  kəndində  bağlanan müqavilə  ilə  1826-1828-ci  illər 
Rusiya-İran müharibəsinə son qoyulur. Bu müqavilə ilə İrəvan və 
Naxçıvan  xanlıqlan  bütünlüklə  Rusiyamn  ərazisinə  qatılır. 
Martm  20-də  I  Nikolay  bu müqaviləni  təsdiq  edir  və  ertəsi  gün 
cəmisi  25  min  erməninin  yaşadığı  ərazidə  “Erməni  vilayəti” 
yaradılması  haqqmda  fərman  verilir.  Ermənisiz  erməni  vilayəti 
yaradıldıqdan  sonra  Rusiyanm  o  vaxtkı  Xarici  İşlər  Naziri 
L.Rostovskinin bir kəlamı -  “Ermənisiz Ermənistan” dillər əzbəri 
olur  və  bu  kəlam  bir  deyimə  şevrilir  (51,  31).  İrəvamn  ələ
60
keçirilməsində  xüsusi  xidmətlərinə  görə  Xüsusi  Qafqaz 
korpusunun  komandanı  general  İ.F.Paskeviçə  çar  I  Nikolayın 
fərmam  ilə  “Qraf Erıvanski"  titulu  verilmiş  və  20  mart  1828-ci 
ildə çarın əmriylə Erməni  vilayəti yaradılmışdı (29, 351).
Bütün bu  hadisələr  folklorumuzda da öz əksini tapmışdır.
Göyçəli  Aşıq  Alı  hələ  Türkmənçay  müqaviləsinin  ağır şərtlərini
ürək yanğısı  ilə  qarşılamış,  bu tarixi  ədalətsizliyə -  müstəmləkə
siyasətinə 
qarşı 
öz 
münasibətini 
bildirmiş, 
hətta
müstəmləkəçiləri, 
eyni 
xalqın  arasına  sərhəd  çskənləri
“haramzada” adlandırmışdır:
Əzəl gündən ana dedim,
Kürümə də, Araza da.
Gida düşdü elim eldən,
Ara kəsdi haramzada.
Rus  qoşunlannm  İrəvan  xanlığmı  işğal  etməsində
ermənilər  xüsusi  fəallıq  göstərmişdilər.  İmperator  I  Nikolayın 
razılığı  ilə  yaradılmış  1000  nəfərlik  ilk  erməni  könüllülərindən 
ibarət  alay  İrəvan  qalasmı  ələ  keçirmək  üçün  İ.F.Paskeviçə 
köməklik  göstərirdılər  (29,  337).  Eçmiədzin  kilsəsi,  xüsusən  də 
arxiyepiskop  Nerses  arxada  təxribatla  məşğul  clur,  rus 
qoşunlanna  silah,  minik  və  orzaqla  yardım  edirdi.  Ona  görə 
İrəvan  qalasımn  alınmasmda  köməkliyinə  görə  Nersesə 
“Müqəddəs  Aleksandr Nevski”  ordeni  təqdim  olunmuşdur  (39, 
14-16).  Ermənilərin  Abbas  Mirzənin  qoşununa  içəridətı  zərbə
61  ^

vurmasma aid  Erməni  vilayətinin rəisi A.Çavçavadze  1828-ci  il 
mayın 21-də Paskeviçə yazmışdı: “İrəvan əyalətinin Numus kənd 
sakini  erməni  Hakan  Harutyunov  Abbas  Mirzənin  ordusunda 
topçu  kimi  xidmət  edərkən,  avqustun  17-də  döyüş  zamanı  top 
atəşini  rus  qoşunlanna  deyil,  əks  istiqamətə  -   İrəvan  xanının 
qoşunlanna  tərəf  yönəltdiyi  diqqəti  cəlb  etmişdir.  Hanatyunov 
onun  hərəkətinin  diqqəti  cəlb  etdiyini  duyan  kimi  döyüş 
meydanmdan  qaçmışdır.  Ancaq  bədbəxtlikdən  Eçmiədzin 
monastrmm yaxmlığmda tutulmuşdur. İrəvan sərdarı Hüseyn xan 
onun  gözlərini  çıxarmış,  bumunu,  dodaqlarmı  və  dabanlannı 
kəsmişdir (9, 21).
İ.F.Paskeviç Erməni vilayətinin idarəsinə  1828-ci il iyulun 
4-də  göndərdiyi  məktubda  bildirmişdir  ki,  müharibə  zamam 
xanlığm ərazisində rus  komandirlərinin məktubunu gəzdirdiyinə 
görə 
Astvatsaturovanm 
ərini 
öldürmüş, 
rus 
generalı 
Benkendorfun  dəstəsinə bələdçilik  etdiyinə  görə  isə  Hovhannes 
Əsliyanm  gözlərini  çıxarmış,  burnunu  və  dilini  kəsmişdilər. 
Arxiyepskop Nersesin təqdimatı  ilə hər üç ailəyə  10 çervon qızıl 
verilmiş,  onlann  ailəsinə  30  manat  təqaüd  kəsilməsi  qərara 
almmışdı (9, 21).
Rus  ordusunun  İrəvan  şəhərinin  ətraf  bölgələrini  işğal 
etdiyi  zaman  həmin  ərazilərdən  müsəlman  əhalisinin  didərgin 
edilməsi haqda Paskeviç  1827-ci  il iyulun  27-də qraf Nesselroda
"d5* 62 rtr
göndərdiyi məktubunda bildirmişdi ki, qarapapaqlardan  100 ailə 
və  aynmlardan  300  ailə  Qarsa  qaçmışlar,  qüvvətli  Uluxanlı 
tayfasmdan  600  ailə  Bayazidə  pənah  aparmışlar.  Azərbaycan 
türkləri  olan  Qarapapaqlardan  digər  800  ailə  isə  Arazı  keçib 
Həsən  xanın  (İrəvan  xam  Hüseyn  xanın  qardaşı)  dəstəsinə 
birləşmişlər (29, 378).
İrəvan  xanlığımn  ərazisində  yeni  rus  üsul-idarəsi  tətbiq 
etmək  üçün  İ.F.Paskeviçin  əmri  ilə  İrəvan  müvəqqəti  idarəsi 
yaradılır  və  yerli  qoşunlarm  komandam,  general  Krasovski  rəis 
təyin edilir.  Arxiyepiskop Nerses Aştaraketsi idarənin üzvü olur. 
Krasovskinin  Nersesə  verdiyi  qeyri-məhdud 
səlahiyyətlər
sayəsində  ermənilər 
istədiklərinə  nail  olurlar.  Müharibədən
çıxmış əhaliyə paylamaq üçün verilən 4500 çetvert taxılın böyük 
hissəsi  sayca  azlıq 
təşkil  edən  ermənilərə  paylanmışdı.
Müsəlnıanlar  dövlət 
himayəsindən  məhrunı  edilmişdilər.
Bununla  əlaqədar  Paskevıç  baş  Qərargah  rəisinə  göndərdiyi 
məktubunda  yazırdı:  “Mən  təsəw ür  etməzdim  ki,  Krasovski 
yalnız Nersesin  iradəsi  ilə  hərəkət edəcək,  mənim  ona  verdiyim 
təiimata  məhəl  qoymayıb,  yenicə  ələ  keçirilmiş  əyalətin  idarə 
edilməsi  qayğısma  qalmayacaq,  bütün  əhalinm  dörddə  üçünü 
təşkil  edən müsəlmanlara himayədarhq etməyəcək,  lazımi vəsait 
ayırmayacaq”.

Yerlı  müsəimanlar  arasmda  narazıiığın  artması  əhalini 
yaşadıqlan  yerlərdən  köçüb  sərhədin  o  tayma  keçməyə  vadar 
edirdi.  Rusiyadan narazı əhalinin sərhədin o taymda cəmlənməsi 
Paskeviçi narahat edirdi. Ona görə də o, Nersesi İrəvan müvəqqəti 
idarəsindəki 
fəaliyyətindən 
uzaqlaşdırmışdı. 
Türkmənçay 
müqaviləsi  imzaiandıqdan  sonra  Paskeviç  general  Krasovskini 
rəis  vəzifəsindən  azad  etmiş,  müsəlmanlara  qarşı  bəd 
əməilərindən  əl  çəkməyən  Nersesi  isə  Bessarabiyaya  sürgün 
etdirmişdi (9, 21, 23).
1827-ci ilin sonu,  1828-ci  iiin əw əli rus qoşunları Cənubi 
Azərbaycanm  Təbriz,  Xoy,  LJrmiya,  Saimas  və  Ərdəbil 
şəhərlərini də ələ keçirirlər.
Erməni  vilayəti  İrəvan  və  Naxçıvan  əyalətlərinə  və 
Ordubad  dairəsinə  böiünmüşdü.  İrəvan  əyalətinə  keçmiş  İrəvan 
xanlığmm  15  mahalı,  Naxçıvan  əyalətinə  5  mahal  və  Ordubad 
dairəsinə  5  mahai  daxii  idi.  Viiayət  idarəsinin  rəisi  vəzifəsinə 
yerli  qoşuniann  komandanı  Aleksandr  Çavçavadze  təyin 
edilmişdi.
1829-cu ilin əvvəlində qraf Paskeviç Erivanskinin tapşınğı 
ilə  kollej  assesoru  İ.Şopen  erməni  vilayətində  kanıeral 
siyahıyaaima  keçirmişdir.  Əlyazması  20  cilddən  ibarət  oian  ’bu 
siyahıyaalmanm  nəticəiəri  müəiiifin  1852-ci  ildə  nəşr  edilən 
“Erməni 
vilayətinin 
Rusiya 
imperiyasma  biriəşdiriiməsi
•ds 64
dövrünün  tarixi  abidəsi”  əsərində  veriimişdir (69,  510,  518).  Bu 
siyahıda  diqqət  yetirsək,  “Erməni  vilayəti”ndə  Azərbaycan 
türkbrinin say çoxluğu daha çox nəzərə çarpır.
1. lrsvatı  əyaldti (keçmiş İrəvan xanltğı)
A dlan
I
i
M üsəlm anlar 
j  
Yerli 
j  erm ənilər
!  
İrandan 
j  
Türkiyədən 
koçurulən 
j  
köçiirüiən 
ennənılər 
|  erm ənilər
C sm i
1
ı 
-■*
 l

•>


5
6
i
ailə 
ı  
nəfər a i b  
j  
n əfər 
j  
ailə 
1  
nəfər  |  aiiə nəfər
a i b  

nəfər
i  
1.  b v a n   şəhərinda 1807
i  
7331
567  (2369  1  366 
j  
1715 
|  
11 
j  48
:  




1
2751 
j  11463

M ahaliar 
i  
1.  Q ırxbulaq
81
383 
|  262 
1396 
\
  216
!  
1  .. 
!  
...
1043 
38 
j  
231
İ 
İ
597
1
ı  3053
2.  Zəngibasar
910
5413 133
603
442
2360


■ 1485
8376
3.  G əm ibasar
7534176
34
145
1211
5359
-
-
1998
9680
4.  V edibasar
574
.3449
2
15
200
1069
-
-
776
4533
!  5.  Ş əm r
1305
6510
-
-
336
1757
-
-
1641
8267
J
1 6
.  Sürm əii
709
4832
935
5892  |  299  j  1459
261
1342
2204 1.3525
7.  D ərəkənd 
Parçenis
589
3267
1
5
.
-
-
1
590
3272
1 8.  Səədli
160
1004
-  

-
-

-
160 
j  
1004
i  
9.  Talırı
91 
| 4 2 0
74
416
-
-
185
1144
350 
1980
İO.  Seyidii və 
Axsaqqallı
311 
ı 
1754
j
6
28
-
-
317 

1782
11.  Sərdarabad
276
1837 
İ  
469 3214  j 
66 356
4
21
815
5428
12.  K örpubasar 400
2592
897 5290
518
289735
176 
i  
1850
10955
13.  A baran
i
-
11
58 330
2018
1116 685^
1487 8933
14.  D ərəçiçək
231 
!  1300
92
552 5 7 5 ! 3535
539
3263 1437
8650
15.  G öyçə
999 
i  
5607
15
90
"
-
1485
8557
249914254
C 0 M İ
1
9196
19875
3498
>0073
4559 23568 3674  | 21639 20927 
j  
115155

2. Naxçıvan əyahti
ailə
nəfsr
ailə
nəfər ailə
nəfər
ailə
nəfər  j 
ailə nəfər
l.N axçıvan
şəhərində
909
3641
156 719
265
1110
-
-
1330
5470
Mahallar 
1. Əlıncəçay
400
1848
123
683
208
1051
-
-
731
3582
2. Naxçıvan
979 4194
150
776 941
4507
-
-
2070
9477
3.  Msvazixatun
282 1497
-
-
216
1146
-
-
498
2643
4.X ok
292
1375
43
224
-
-
-
335
1599
5. Dara Ə byəz
1001 4583
58
288507
2838
8
27
1574
7736
C Ə M İ  
. ■3863
17138 530
2690 2137
10652
8 27  |  6538
30507
O rdubad d a i m i
Ordubad şəhəri
767
3262
-
-
36
182
-
-
803
3444
Mahallar 
1, Ordubad
146
552
36
215 14
76
.
196
843
2. Əylis
77
347
214
1356
29
183
-
-
320
1886
3. Dəstə
317
1533
62 346
-
-
-
...
379
1879
4. Biləv
2891210
39 208
-
-
-
-
499
2317
5.  Çənnəp
79
343
49 263
-
-
-
128
606
C Ə M İ
1675
7247
400
2388 250
1340
-
-
2325
10975
Köçəıi xalqlar
Müsəlmanlar
Yerli
ermənilər
Köçərilər
Yezdi kürdləri
Cərai
ailə
nəfər
ailə
nəfərailə
nəfər
ailə
nəfər
ailə
nətər
Köçəri xalqlar 1344
7489
-
-
-
-
67
324  I  1411
7813
C m i Erntdni vilaydtindd
Müsəlmanlar
Yerli
ermənilər
İrandan
köçürülən
ermənilər
Türkiyədən
köçiiriilən
ermənilər
Yezdi
kürdləri


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə