Sumqayıt Dövlət Universiteti Folklorşönaslıq Elrni-Tədqiqat laboratoriyası Aslan Bayramov



Yüklə 9.98 Mb.
Pdf просмотр
səhifə22/22
tarix25.07.2017
ölçüsü9.98 Mb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22

26.V.1915-Cİ 
ildə Osmanlı dövləti 
mscbur  olaraq  “Təhciz  qanunu”nu  (köçürülmə)  qəbul  etmişdir. 
Məqsəd həm də cəbhə bölgəsində yaşayan ermənilərin mal və can 
güvənliyini qorumaq idi.  Cəbhə bölgəsinin Van, Bitlis, Ərzurum 
vilayətləri  və  Adana,  Mərsın,  Kozan,  Bərəkət,  Maraş,  Hələb, 
Iskəndərun,  Aııtalya  qəzalanndan  Mosul,  Zor  vilayətləriinin 
şərqinə,  HəJəbin  cənub-qərb  vilayətlərinə  və  s.  köçürülmüşlər.
•ds  391  <%*

Köçürülmə zamanı  ermənilərin sahibkarlıq hüquqları qorunmuş, 
daşmmaz  əmlaklan  (zavod,  fabrik,  dükan,  bağ)  satılaraq 
sahibkalann  əmanətlərinə  yazılması  nəzərdə  tutulmuşdur. 
Köçdüyü yerlərdə hər kəndə 50 ailə yerləşdirməklə ev və torpaq 
sahəsi  verilmişdir.  Yollardakı  təhlükələrdən  və  xəstəliklərdən 
qomnmaq üçün xüsusi həkim qraplan və konvoy təyin edilmişdir.
Tarixdə  bu  cür  köçürmələr  çox  olmuşdur.  Məsələn, 
Sovetlər birliyinin rəhbərliyi  1937-ci  ildə  Uzaq  Şərqdə  yaşayan 
130  min  koreyalının  Orta  Asiya  və  Qazağıstana  köçürmüşdür. 
1939-1940-cı  ilərdə  Sovetlər  birliyinə  qatılmış  Qərbi  Ukrayna, 
Qərbi  Belorusiya,  Moldova  və  Baltikyanı  ölkələrdən  də  on 
minlərlə  insan  Orta  Asiyaya  sürgün  olunmuşlar.  Rus-Alman 
savaşı  dövründə  də  guya  almanlarla  əməkdaşlıq  etdikləri  üçün 
Şimali Qafqaz xalqlan da (çeçen,  inquş, kabardin,  balkar,  və  s.) 
Orta Asiyaya sürgün edilmişlər. Knm türkləri, Axsqa türkləri və 
Volqaboyunda  yaşayan  almanlann  da  taleyi  belə  olmuşdur. 
Bütün  bunlar  soyqxnmı  deyil  bəs  nədir?  Amma  Osmanlılann 
erməniləri 
öz 
yaxm  ərazilərinə 
köçürülməsi 
soyqmmı 
adlandırırlar. 
Hətta  bir  neçə  kapitalist  dövlətləri  uydurma 
“soyqırımı”nı dəstəkləyiblər.
1939-1940-ci 
illərdə 
Fransa 
ərazisində 
almanlar, 
Amerikada  isə  yaponlara  qarşı  belə  köçürmələr  olmuşdur. 
Baxmayaraq  köçürülən  xalqların  heç  biri  ermənilər  qədər
«^>392
 
fb *
xəyanətkaı-  olmamışlar.  Ermənilər  kimi  yerli  xalqa  qarşı  qətllər 
törətməmişlər.
Soyqmmı  ermənilər törətmişlər:  indı  Qərbi  Azərbaycanda 
bir dənə də olsun azərbaycanlı,  eləcə də türk yaşamır.  Türkiyədə 
isə  50-60 min erməni  özğur içində  yaşamaqdadırlar.  Onlann  30 
məktəbi,  17 mədəniyyət mərkəzi,  “Jamanak” və “Marmara” adh 
qəzetləri,  “Sisli”  və  “Taksim”  adlı  idman  klublan,  müxtəlif 
səhiyyə ocaqlan və s. vardır (49,55). Azrbaycan Respublikasmda 
da  minlərlə  erməni  ailəsi  Azərbaycan  vətəndaşı  olaraq  yaşayır. 
Azərbaycan  Respublikası  tolerant  bir  respublika  olduğu  üçün 
bütün millətlər heç bir dini aynseçkilik olmadan rahat yaşayırlar.
Bu  gün  erməni  ideoloqlan  yenə  də  dünyaya  səs  salaraq 
olmayan soyqınmm  2 00 illiyini hay-küylə geyd etməyə çahşırlar. 
Halbuki Britaniya prokurorluğu hələ  1921-ci  ildə bu soyqınmm 
olmadığım  dəfələrlə  vurğulamışdır.  Belə  ki,  Mudros  sazişinə 
uyğun  olaraq  İstanbulu  nəzarətə  götürən  ingilislər  erməni 
məsələsi ilə əlaqədar olaraq 25 yanvardan 9 martadək (1919) 140- 
dan çox yüksəkrütbəli məmum (polis, əsgər, muxtar, məmur və s 
) həbs edərək Maltaya sürgün etmişlər.
8.11.1921-ci  ildə  isə  təhqiqatlan  başa  çatdıran  Britaniya 
prokurorluğu  bəyanət  verərək  həm  dövlət  idarələrində,  həm  də 
həbsolunanlarla bağlı  olan araşdırmalarda “erməni soyqnmı” ilə 
əlaqəli  heç  bir  tutarlı  sənəd  və  ya  ifadəsinin  olmamasmı
393 fb*

bildirmişdir.  Ona görə  də tııtulan məmur və yiiksək vəzifəli türk 
vətəndaşianm tez bir zamanda həbsdən azad etmişiər. (58, 71 -72) 
Uydurma  erməni  soyqnmma aid sənəd və  şəkillərin  1.920- 
ci  ildə  Antonyan  adlı  bir  erməninin  quramalan  olduğu  fransız 
mənbəiərində  qeyd  olunur.  Həmin  il  Antonyan  Parisdə 
“Turabyan” nəşri>yatmda “Erməni qırğımna aid rəsmi sənədlər” 
adı  iiə həmin  cızma-qaranı  çap  etdirir.  İngilis  ekspertləri  həmin 
sənədiəri  ekspertizadan keçirərək hamısmm saxta olduğu sübuta 
yetirilir  (58,50).  Həm  də  həmin  sənədlərin  heç  birinin  əsli 
tapılmır. Antonyan 1937-ci ildə  uydurma erməni soyqırımına aid 
saxtalaşdırmalanm  tamalamadan  ölür.  Əsli  olmayan  sənəd  və 
şəkiliəri  erməni  ideoloqlan  zaman-zamaıı  dünya ictimaiyyətinm 
gözündə  özlərini  “məzium xalq” kimi  göstərmək üçün  daha da 
saxtaiaşdıraraq “zənginıəşdirdiiər”.
Soyqınmı  ermənilər  törətmişlər:  Qarabağ  savaşmda  onlar 
29 mindən çox azərbaycanlmı qətlə yetirməkiə əsrin əwəiiərində 
Türkiyə  və  Qafqazda  törətdikləri  vəhşiiiyi  təkrar  etmişlər.  1 
milyon qaçqm hələ də erməni terrorunun əziyyətini çəkir.
SSRI  prokurorluğu  və  Azərbaycan  istintaq  orqanlanna 
göndərilmiş  materiallarda  göstərilir  ki,  1988-ci  ilin  axırlannda, 
'1989-cü  ilin  ilk  ayiarında  Qərbi  Azərbaycanda  217  nəfər 
azərbaycanh yenə də ermənilər tərsfindən müxtəlif şəraitdə qətiə 
yetirilmiş  və  müxtəlif işgəncələriə  öldürülmüşiər.  Bir  qismi  isə
394 fb*
soyuqdan donmuş və həkim nəzarətsizliyindən., yəni tibbi yardım 
olmadığmdan həlak olmuşlar.
Xocalıda  613  nəfər  silahsız  azərbaycanlmm  ermənilər 
tərəfindən  qətlə  yetirilməsi  insanlığa  sığmayan  qətliamdır. 
Xocahda  həiak  olanlann  çoxu  əli  silah  tutmayan  qocalar  və 
uşaqlar  olmuşdur.  Bu  qətilləri  törədən  quldur  ermənilərin 
ünvanlan  bilinsə  də,  onlar  haqqında  həbs-qəti  imkan  tədbiri 
görülməmişdir.  Bunlara bircə ad vermək olar:  SOYQIRIMI!
Halbuki  1918-ci  ildə  Aııadolunun  10-Iarla  qubemiya  və 
rayonlarmda türk polisi araşdırma aparmış, köçürülən ermənilərə 
qarşx cinayət törətmiş və ya əmlaklarm qəsb etmiş şəxsiər barədə 
1398  iş hərbi məhkəməyə  verilmişdir.  Cinayəti  sübut olunan bir 
çox  insanlar  həbs  olunmuş  və  onlarla  insan  edam  olunmuşdur. 
(58,61)
Ermənilərin  uydurma 
soyqirımma 
münasibətini  bildirən 
Türkiyə prezidenti Rəcəb Teyyub Ərdoğan hələ bir neçə il öncə, 
elə  iııdi  də  təkidlə  ısrar  edir  ki,  dünyanın  apancı  döviətlərinin 
tarixçilərinin  iştirakı  ilə  arxivlərin  açılmasına  etiraz  etınir  və 
bəyan edir ki, bu işlə siyasətçilər yox, tarixçilər məşğul olmalıdır.
Biz  kiçik millət  deyilik.  “Respublika”  qəzetinin 4  oktvabr
1993-cü  ildə  çap  olunmuş  sayında  dünyamn  6  ölkəsində  48 
milyon 853 min  291  nəfər azərbaycanimm yaşadığı qevd oiunur. 
Bu statistik məlumatı Almaniyada yaşayan iş adamı, həmyerlimız
395  fb*

Əli  xan  İqbal  vermişdir.  Qəzetin  məlumatma  görə  o,  bu 
məlumatlan toplamaq üçün 1 milyard dollar xərcləmişdir.  12 illik 
artımı  da  nəzərə 
alsaq, 
dünyada  50  ınilyondan  çox 
azərbaycanlımn yaşadığı aydm olur.  Bu böyük güwədir.  Xarici 
Ölkələrdə fəaliyyət göstərən diaspor təşkilatlanmız bu qüwədən 
istifadə etməklə  tarixi  faciələrimizin  səbəbkan  olan ermənilərin 
dəfələrlə türklərə və  azərbaycanlılara qarşı törətdikləri soyqırımı 
dünya  ictimaiyyətinin  nəzərinə  arxiv  sənədləri  əsasında  elmi 
surətdə çatdınlsa, kimin kim olduğu aşkarlanar.
ƏDƏBİYYAT
1.  Avtandil  Ağbaba.  “Dumam  uçar  olsan  bizim  ellərə’.  Bakı, 
2.009.
2.  Azərbaycanlılara  qarşı  edilmiş  vəhşiliklərin  açıqlanması  və 
erməni 
terrorizminin 
qurbanlannm 
xatirəsinin 
əbədiləşdirilməsi 
haqqmda 
Azərbaycan 
Respublikası 
Prezidentinin fərmanı.  Bakı. 23 fevral  1993.
3.  Abbasov  İsrafil.  Folklorşünasİıq  axtanşlan.  II  cild,  Bakı, 
2009.
4.  Azərbaycanlılann  Ermənistan  SSR.  ərazisindəki  tarixi 
torpaqlardan 
1948-1953-cü 
illərdə 
kütləvi 
surətdə 
deportasiyası 
haqqmda 
Azərbaycan 
Respublikası 
Prezidentinin fərmanı. B.,  18.XII.1997.
5.  Azərbaycan EA “Xəbərləri”. Bakı,  1989.
6.  Azərbaycanlılarm 
soyqmmı 
haqqmda 
Azərbaycan 
Respublikası Prezidentinin fərmanı. Bakı, 26.03.1998.
7.  Azərbaycan tarixi, VII cil ddə, VII-ci cild (1941 -2002-ci illər), 
Bakı, 2008.
8.  Ataxan Paşayev. Köçüriilmə. Bakı,  1995.
9.  Arzumanlı V., Mustafa N.  Tarixin qara səhifəsi. Bakı,  1998.
10. Bayramov A.Ə.  Qədim Oğuz ellərinin -  Ağbaba,  Şörəyel və 
Pəmbək bölgələrinin yer-yurd adlan. B., 2003.
11. Bayramov A.Ə. Gözəldərə faciəsi. «Məslək» qəzeti, 2002
397

12. Bayramov  A.Ə.  1918-ci  ilin  deportasiyası  və  soyqınmı. 
ADPU-da keçirilən elmi konfransm materialları, Bakı,  ] 998.
13. Bayramov  A.Ə.  Depoıtasiya  Ağbaba  kəndiərindən  yaıı 
keçmədi. “Ağn dağ” qəzeti,  1998, >fs  1,2
14.  Bayramov  A.Ə.  “Köçürmə”  adlı  erməni  deportasiyası. 
“Məslək” qəzeti,  1998, JVel
15.  Bayramov  A.Ə.  Ağbabada  deportasiya  və  repressiyaya 
məruz qalanlar.  “Vətən səsi” qəzeti,  1995, JVe21
16.  Bayqara  Hüseyn.  Azərbaycan,  istiqlal  mübarizəsi  tarixi.  - 
1975. İstanbul,  1992, Bakı.
17.  Bayramov A.Ə.  Söz ürəkdən gələndə. Bakı, 2007
18.  Bayramov  İ.  Qərbi  Azərbaycan  tarixi  həqiqətlər  və  va 
Ermənistanm etnik təmizləmə siyasəti. Bakı. 2012.
19.  Bünyadov Z., Yusifov Y.B. Azərbaycan tarıxi, II cild, Bakı, 
2011
.
20.  Çaxmaqlı Qafar.  Qars adlı vətən.  Bakı. 2000.
21.  Cəfərov  Cəfər.  Ruhlar  kimlə  danışır.  “Xalq  qəzeti”. 
14.03.1998.
22.  Dadaşpur  Məhbub.  Kazım  xan  Quşçu  -   Müqavimət 
salnaməsi. Bakı,  2011.
23.  Deportasiya. Bakı.  1998.
24.  Dıdərqinlər. Bakı.  1990.
25.  Ermənistan  Azərbaycanlılannm  tarixi  ccğrafıyası.  Bakı,
398
1995.
26.  “Elturan” jumalı. Bakı.  1999. 
JSfe 
1-2(3).
27.  ƏliyevƏü.  Qımıızı tabor. Bakı.  1990.
28.  Ələkbərli Əziz.  Qədim türk-oğuz yurdu “Ermənistan”.  Bakı, 
1992
29.  İrəvan xanlığı. Bakı, 2010.
30. İrəvanlı Əkbər. Azəri-erməni ədəbi əlaqələri. İrəvan.  1968.
31.  Qars müqaviləsi.  Bakı, 2004
32.  Qazıyev Y. Erməni məsəiəsi. Yalanlar və gerçəklər. B., 2009.
33.  Qlinka  S.N.  Ermənilərin  Azərbaycana  köçürülməsi.  Bakı, 
1995.
34.  Məmmədov  İ.,  Əsədov  S.  Ermənistan  azərbaycanlılan  və 
onlann acı taleyi.  B.,  1992.
35.  Məmmədov İ.  Tariximiz, torpağımız, taleyimiz.  Bakı, 2002.
36.  Məmmədov M. Dillərin qarşılıqlı əlaqəsi.  İrəvan.  1968.
37.  Mir  Möhsün  Nəwab.  1905-1906-cı  illərdə  erməni-müsəlman 
davası. Bakı, 1993.
38.  Mirzəyev  Həsən.  Qərbi  Azərbaycanm  Dərə  Ələyəz  mahlı, 
Bakı.
39.  Nuriyev  Əziz.  Zəngəzur:tarixi  hadisələr  və  faktiar.  Bakı. 
2007.
40.  Ordubadi M.S. Qanlı illər. B.,  1993.
41.  Sadıqov H.Ş., Məmmədov R.S. Sumqayıt həqiqətləri. I kitab,
•^ 399 <%•

Sumqayıt, 2010.
42. Vidadi İsayev. Haradan gəlir bu köçş Bakı,  1995
43.  Vəliyevİ. Qaçqınlıq. Bakı,  1996.
44. “Vətən səsi” qəzeti  1990, JVb21,  15,  1991, JV22,  17.  28,  1992, 
X253, 21,  1994, K°20, 21,124;  1995, J&21.
45.  “Vedibasar” qəzetinin külliyatı. Bakı. I, II, III, IV cildlər.
46.  VəlibəyovR. Keçmişdən səhifələr. İrəvan.  1969.
47.  Zeynalov  Cahangir.  Müxtəsər  Azərbaycan  tarixi.  İstanbul. 
1924. Bakı,  1992.
Tiirk dilində
48.  Doqquz sual-cavabda erməni məsələsi. Ankara,  1992.
49.  Kırzıoğlu Faxreddin. Qars tarixi.  İstanbul,  1953.
50.  Lord  Kinross,  Osmanlı  imperatorluğunun  yüksəlişi  və 
çöküşü. İstanbul, 2008.
51.  Nalbəndoğlu  Mühəddin.  Türklərə  qarşı  erməni  vəhşəti. 
İstanbul,  1992.
52. Receb Şükürli Aryhan. Tlirlderin Tarihi. İstanbul, 2008.
Rus dilində
53.  Be3KeEUH (1918-1920,  1948-1952,  1988-1989). Eaıcy,  1992.
54.  BeOTiHKo  E.JI.  KaBKa3.  PyccKoe  fle
.10 
h
 
MeacnyıuıeMeHHMe 
BonpocBi. C.-I1.6.,  1852.
55. 
Boemo-xonorpa(|)HHecKne 
ıcapra 
Ka(|)Ka3CKoe 
BoeHHoro 
OKpyra. 
TÖ hüihch, 
1903.
56. TeHOiiH^ apMHH b  OcMaHCKofi HMnepHH.  EpeBaH,  1982.
57. Tojioc  ApMeHHH.  15.IX .1990,  JV°204  (17091);  20.V I.1988, 
.¥2151  (6886);  16.IX.1990, N2205.
58.  ^ECopac ^e  MajıeBHüi.  ApMSHCKaa Tpare^H»  1915  rofla.  BaKy, 
1990.
59.  HcTopna ApwaHCKoro  napo.ua.  EpeBaH,  1980.
60.
  KapaneTaH T.  /l,opora M xepa. MocKBa,  1990
61.  XaH3a;wH C.  CıpaHa ceMH ^
ojihh
.  MocKBa,  1968.
62.  XaraaÄflH C.  T
0B0pHTe roptı ApMeHHH.  EpeBaH.  1987.
63.  MycyjibMaHCKHH 
MoHcefi. 
Apmahckhh 
OHOMacTHKOH 
MycyjısMaHCKoro nponcxoayıeHHa.  «H pc»,  2 0 9 , JS
26  (42).
64.  Pa4>
65.  norocflH A.M . npHcoe^HHeHHe KapccKOH oÖJiacTH 
b
 cocTaB 
PoCCHH.
66
.
  n033HH  ApMeHHH  C  ApeBHeHUIHX  BpeMeH  flO  HaiHHX  AHeft. 
MocKBa.  1916.
67. 
C
b o a
  CTaTHCTHHecKHX ^aHHbix 
0 HacejıeHHe  3aKaBKa3CKoro 
Kpaa  H3B.TCMCHHEIX  H3  HOCemeHHfclX  CÜHCKOB  -   1986. 
Töhjihch,  1893.
68.  IIIaBpoB  H.H.  HoBaa  yrpo3a  pyccKOMy  jıejıy  b  3aKaBKa3te: 
npeACToauıaa  pacnpOÄaaca  MyraHH  HHopofluaM.  C .-n .
6., 
1911.  BaKy,  1990.
69.  IIIoneH 
H.H. 
HcTopHnecKHH 
naMHTHHK 
coctohhhä
401  <%
"

ApMflHCKOH 
OÖJiaCTH 
3nOXH npHCOC^HHeHHe K 
POCCHHCKOH 
HMnepHH. 
C.-IT.6.,  1852.
Erməni dilində
70.  Arakelyan  Q.M.  Sisyan  (bələdçi-sorgu  rnəlumat  kitabı), 
İrəvan,  1987
71.  Akopyan  T.H.,  Melik-Baxşiyan,  Barseğyan  O.X. 
— 
Ermənistan  və  ona  yaxm  olan  ərazilərin  toponimlər  lügəti. 
İrəvan,  1986.
72.  Baqdasaryan  H.  Yaşayış  yerlərinə  layiqli  adlar  gərəkdir. 
“Sovetakan Hayastan” qəzeti, İrəvan,  16.X.1968.
73.  BalayanZ. Ocaq, İrəvan,  1984.
74.  Ermənistanm  SSR-in  Ensiklopediyası  12  cilddə,  İrəvan, 
1974-1986.
75.  Ermənicə-azərbaycanca lüğət. İrəvan.  1978.
76.  Ermənistanm inzibati-ərazi bölgüsii. İrəvan,  1978.
77.  Qriqoryan A.O., Arutyunyan H.M. İzahlı adlar lüğəti. İrəvan, 
1983.
78.  Karapetyan H.C.  Şirak, İrəvan,  1984.
79.  Korkodyan  Z.  Sovet  Ermənistanmm  əhalisi  son  yüz  ildə  -  
1831-1931-ci illər, İrəvan,  1932.
80.  Meliksetyan  O.U.  Qərbi  ermənilərinin  deportasiyası  və 
xaricdə 
yaşayan 
ermənilərin 
Sovet 
Ermənistanına 
repatriasiyası,  1914-1940. İrəvay,  1975.
402  rb*
Qabusnamə.
“Erməni  eybi:  bədfel,  kündəbədən,  gözügötürməyən,  bir 
ayağı qaçmaqda olan, əmrə baxmayan, yersiz hay-küy salan, 
vəfasız, riyakar, sö>iiş sevən, ürəyi xıltlı, ağasma düşmən...”
Kiirä xalq məsəli
Atm kolasma,  itin tulasma, erməni balasma etibar yoxdur. 
Giircü xalq məsəli
“Erməni gəldi, özü ilə yeni bəla gətirdi”
Erməni xalq məsəli
Harda hay var, orda vay var!  (Vordeğ haye, endeğ vaye) 
A.Puşkin, rus şairi
Sən köləsən, sən qorxaqsan,  sən ermənisən..
A.S.Qriboyedovun Rus imperatorunayazdığı məktubundan
Ermənistanın  bir  dövlət  kimi  bəşəriyyət  tarixmdə  heç  bir 
mühüm  rol  oynamamağı,  onun  adı  ermənilərin  səpələndiyi 
coğrafı  teımin  olub  güclü  dövlətlərin  -assuriyalılann, 
midiyalılann, iranlılann, yunanlann, monqollarm, ruslann öz 
mübahisələrini  həll  etdikləri  yer  olmuşdur.  Mən  onlarla
"d5* 403

(ermənilərlə)  heç  zaman  dil  tapa  bilmədim.  Onlann 
hiyləgərliyi  olduqca  iyrənc,  alçaqhğı  olduqca  dözülməz, 
əclaflığı olduqca təəssüfləndiricidir.
M.S.Ordubadi, Azsrbaycan yazıçısi
Ermənilər  bulanlıq  sudan  duru  çıxmaq  üçün  hər  şevə 
qadirdilər.  Hətta namusu da pay verməyə.
Kornelit Taüit
Bu  xalq  xasıyyətinə  görə  ermənilər  qədimdən  ikiüzlü  və 
riyakardır.
N.N.Şavrov (HoBan yrpo3a 
pyccKOMy 
ae^y 
b  
3aKaBKasbe 
npeacTOHmaH pacnpoja»:a «MyraHK HHopoaua\ı». CII6, 
1911, CTp.59)
1828-1830-cu  illərdə  Türkiyədən  84  min,  İrandan  40  min 
erməni  gətirib İrəvan və Yelizavetpolun ən yaxşı torpağı və 
müəyyən iqlimi olan əyalətlərdə məskunlaşdırdıq.
A.S.Qriboyedov  (anucKU  o  nepeMeui,enuu 
apMHH  U3 
Jlepcuu  e  nauıu  oönacmu.  «CoHUHenun»,  tn.2,  M.,  1971, 
cmp.314)
“Ermənilərin  ilk  dəfə  buraxıldıqlan  torpaqlara  sonralar
404 ftr
onlann əbədi sahibi duracaqlanndan müsəlmanlar içərisində 
yaranan  qorxunu  aradan  qaldırmaq  və  (sonunculann) 
düşdükləri  ağır vəziyyətin  uzun  sürməyəcəyini  bildirməklə 
onlan  sakitləşdirmək  məsələsini  biz  dəfələrlə  götiir-qoy 
etmişik".
F.M. Minorski
Qədim türk etnoslan e.ə. VIII-VII əsrlərdə indiki Ermənistan 
ərazisində 
yaşamış 
yerli 
xalqdır. 
Bunlar 
indikı 
Azərbaycanlılann  ulu  əcdadı  olmuşlar.  O  vaxt  bu  ərazidə 
ermənilər yaşamamışdır.
Prof.  T.Svyatoxovski
Azərbaycanda  yaşayan  ermənilər  də  daxil  olmaqla  Cənubi 
Qafqazda  yaşayan  bütün  ermənilər  köklü  xalq  deyil, 
gəlmədirlər.  Onlarm  böyük  hissəsi  XIX  əsrdə  İran  və 
Türkiyədən köçürülüb.
Adam Mets. Isveçra şarqşiinası.
Ermənilər  ağ  dərili  qullarm  ən  pisidir.  Onlann  abırlan 
yoxdur.  Onlar  yalmz  dəyənək  və  qorxu  altinda  yaxşı 
işləyirlər.

AdolfKarte,  alman səyyahu
“M ər 
türklə  bir  işgörəndə  yazılı  saziş  bağlamıram,  çünki 
türkün  bir  sözü  ki-  fayətdir.  Yunanlarla  yazılı  şərt 
baglayıram, çünkı belə lazımdır və xeyirlidir. Ermənilərlə isə 
hətta yazılı sazişlə heç bir iş görmürəm, çünki onlann yalan 
və araqanşdıran xasiyyətlərinin qarşısmı heç bir yazılı şərtlə 
kəsmək mümkün deyil”.
Rus diplomatı general Mayevskinin xatirələri.  “Ermənilərin 
törətdiyi kütləvi qırğınlar "kitabından
Qarabağm  tarixi  kökləri  antik  dövrə  gedib  çıxır.  Bu, 
Azərbaycanın  tarixi  əyalətlərindən  biridir.  Bu  region 
Azərbaycanm  vacib  siyasi.  mədəni  və  mənəvi  mərkəzidir... 
Bədnam  Qarabağ  problemi  ermənilər  tərəfındən  saxta 
ideyalar əsasmda yaradılmışdır.
I.Çavşavadze, gürcüyazıçı və miitəfəkkiri
Əlahəzrət, 
mərkəzi 
rus 
torpaqlannda 
ermənilərin 
məskunlaşmasma icazə verməyin. Onlar elə tayfadırlar ki, bir 
neçə  on  il  yaşadıqdan  sonra  dünyaya hay-küy  salacaqlar ki, 
bura bizim qədim dədə-baba torpağımızdır, deyəcəklər.
Framsız alimi de-Ban.  Eçmidzin  kilsəsinə səfəri haqqında
Ermənilərin  xalq  qəhrəmanlığı  barəsində  bir  şey  eşidən 
olubmu?  Onlann  azadlıq  uğrundakı  mübarizələrinin  adlan 
harada  həkk  edilib?  Heç  yerdə!  Çünki  ermənilərin 
“qəhrəmanlan”  həmişə  öz  xalqlannm  xilaskarlanndan  daha 
çox cəlladı olublar.
Rus diplomatı general Mayevskinin xatirələri.  “Ermənilərin 
törətdiyi kütləvi qırğınlar” kitabından.
Kəndlərə  apanlan  yollara  müsəlman  kəndlilərinin  süngüyə 
keçirilmiş  meyitləri,  kəsilmiş  bədən  hissələri  və  dağılıb 
tökülmüş  daxili  orqanlan  səpələnmişdi...  Əsasən qadınlar və 
uşaqlar!  Hakimlər və sahibkarlar qətlləri təşkil etmiş, erməni 
ordusu  onu  yerinə  yetirmişdir.  Dərin  quyular  qazılmış  və 
köməksiz  insanlar heyvan  kimi  kəsilərək  bir-birinin  ardınca 
quyulara  atılmışdır.  Qətllər  üçün  məsuliyyət  daşıyan 
ermənilər bir evə  səksən nəfər müsəlman doldurur,  sonra isə 
onlann başını kəsirdi.
Rus tədqiqatçısı  V.L.Veliçkonun  “Qafqaz” əsərindən.
“Ermənilər  silməyə  və  gürcülərə  məxsus  olan  xram  və 
monastərlarda gürcülərin izini məhv edir,  daş üzərində gürcü 
yazılarmı  qaşıyır,  yaxud  silir,  daşın  öziinü  tikintidən  çıxanr
“d5* 407 "

Fransız səyyahı qraf De-Şolye.
Ermənilər yerli əhalinin şirəsini sormağa başladılar.  Bununla 
kifayətlənməyərək gəimə ermənilər yerli müsəlman əhalisinin 
şan-şöhrətini  korlamaq  siyasəti  veridirdilər  ki,  gələcəkdə 
onlan  qovub  torpaqlarma  sahib  ola  bilsinlər.  Zaqafqaziyada 
yaşayan  1  milyon  300 min nəfər  erməninin  1  milyonu  yerli 
deyildir.  Və onlar vilayətə bizim tərəfimizdən köçürülüb.  Bu 
kilsə bir müddət saxta pul düzəldənlərin yuvası olmuşdur.  Bu 
monastır məndə dini mərkəzdən çox siyasi mərkəz təəssüratı 
yaratdı.
LÇavçavadze, gürcü şairi
Ermənilər  dost  cildində  düşməndir.  Onun  nəvazişindən, 
təbəssümündən 
qorxduğum 
qədər 
açıq 
düşməndən 
qorxmuram.
Qraf de Şoll, fransız səyyah
Ermənilərlə  heç  cür  yaxinlıq  edə  bilmirdim,  çünki  onlann 
alçaqlığı  və  əclaflığı  dözülməzdir.  Ermənilərdə  mənfur  bir 
biclik, biabırçı bir əclaflıq və rusvayçı bir alçaqlıq vardır.
İngilis səyyahı  Vilson:
-“Ermənilər 
acgöz 
və 
tamahkardırlar. 
Fitnəkar 
və 
araqarışdırandırlar. Heç kəsi bəyənmirlər.”
V.L.  Veliçko
 
(KaBica3 
-  
pyccKoe ağjio 
h  
MeayjyruıeMeHHbie 
B o n p o c t ı .
C-IleTepoypr,  1904,  c.69.)
Bütün  qafqazlılar  bilirlər  ki,  ermənilər  burada  köklü  xalq 
kimi yox, xeylı miqdarda Türkiyə və İrandan  qaçanlar kimi 
XIX yüzilliyin birinci yansında görünməyə başlanmışlar.
N.N.Şavrov 
(H oB as yrpo3a pyccKOMy a e jıy  
 
3aKaBKa3be, 
npeACToamaH pacnpo^aaca «MyraHH  HHopoAuaM». 
CII6, 
1911)
Qafqazda yaşayan  1  milyon  300  min  ermənidən  1  milyonu 
1828-ci  ildən  (Türkmənçay  müqaviləsindən)  sonra  İran  və 
Türkiyədən Qafqaza köçürülənlərdir.
Polkovnik-leytenant Qryaznovun 1915-ci ildə Ərzincandakı 
qırğmlar haqqında raportundan.
11-12 mart gecələrində erməni cəlladlan Ərzincan ətrafındakı 
ərazilərdə müsəlmanlan süngülər və baltalarla qətlə yetirdilər. 
Bu  vəhşilər  öz  qurbanlanm  əksərən  öz  məsum  olanlan
•d> 409 ft*

məqsədi ilə qazxlmış xəndəklərə atırdılar. Mənim yavərim 200 
belə xəndək saymış və cinayətlərin üstiinü acmışdı.
Rus  ordusunun  generalı  L.Odişelidzenin  1915-ci  il  tarixli 
mdlumatından
“Ali  məktəbdən  tutmuş  lap  adicə  ibtidai  məktəblərə  qədər 
bütün erməni məktəbləri Avropa paytaxtlarmda ifrat dərəcəyə 
çatdmlmış  erməni 
təbliğatçılanmn 
qızğm 
fəaliyyət
meydanxna  çevriimişdi. 
Vətənpərvərlik  mədhiyyə 
və 
mahnılan,  kəskin  satira və  təmsillər,  müəllimlər mühitindən 
yeniyetmələrin odlu qəlbinə düşürdü, onlarda müsəlmanlann 
mənfur  hakimiyyətinə  qarşı  qəzəb,  kin-küdurət  hissini  heç 
kimə  məlum  olmayarı  gələcəyin  fantastik  illüziyalarmm 
bütöv bir silsiləsini alovlandırırdı.  Beləliklə,  ən qısa bir vaxt 
(3-4  il)  ərzində  onlann yaratdığı  illüziyanın  müdafiəsi  üçün 
qanlı fədakarlığa hazır olan qudurğan, inadkar gənclər yarandı
Françesko, Italiyanm baş naziri (1919-cu ilin yayındakı 
nitqindən)
“Türklər  ermənilərin  uydurduğu  kimi  qəddar  və  zülümkar 
deyildi.  Onlann  bədbəxtçiliyi  çox  məkırli  və  hiyləgər 
ermənilərlə əhatə olunmasıdır”.
Kerzon, İngiltəranin xarici işlər naziri
(1920-ci  ilin  mart  ayında  İngiltərənin  icma palatasındakı
çıxışından).
“Cənablar, mərıə belə gəlir ki, siz erməniləri 8 yaşmda təmiz 
və  məsum  bir  qız  kimi  zənn  edirsiniz.  Bu  fxkirlə  çox 
yanıhrsmız. Halbuki, ermənilər son dərəcə vəhşi davramşlan 
ilə nə qədər qan tökən xalq olduqlan qeyd şərtsiz”
G.Çiçerin. RSFSR Xarici İşlər Komissarı.
(1922-ci 
ilin 
dekabrmda 
Lozanno 
konfransındakı 
çıxtşmdan),
“Şərqdə  işğalçıhq  siyasəti  yürüdən  xarici  kəşfıyyatm 
agentləri satqm, yaltaq və xain erməni daşnaklandır”.
F.Engels.  Ailənin, xüsusi mülkiyyətin  və  dövlətin  mənşəyi. 
Moskva.  1959, səh.70.
Erməni  kilsə  xadimləri  Alban  kilsəsinm  daxili  quruluşuııda 
dəyişiklik apanrdx. Onlar alban mədəniyyətinin varisi olmağa 
can atırdılar.
Odri 
L.Altstadt 
(ABŞ. 
Konnektikut 
Universitetinin 
professoru,  Mərkəzi Asiya  icmalı jurnalı,  M.4.  1988,  s.63- 
78).

Ermənistanda  yaşayan  azərbaycanlılann  torpağı  tarixən 
onlann  öz  qanuni  torpağıdır  və  onlar  bir  sahib  kimi  öz 
“erməni  qonaqlanna”  yaxşı  münasibət  göstərmişlər.  Lakin 
Azərbaycanın  Zəngəzuru  ermənilərə,  Qazax  rayonunun  bir 
hissəsi isə Gürcüstana verilmişdir.
“Moskovskiy  komsomolets”  qəzetL  29.01.1994. 
“N eft 
sindromu” m sqahsindm
Dağlıq 
Qarabağdakı 
konflikt 
yaxşı 
planlaşdınlmış, 
əwslcədən  hazırlanmış  həyata  keçirilməsi  Ermənıstanm 
kommunist rahbərlərinin üzərlərinə düşən aksiyadır... 
“Qarabağ hərəkatı”nuı liderləri millətin öz müqəddəratmı 
təyin etməsi prinsipini hipertrofıyaya uğradaraq elə bir 
həddə çatdırmışdır ki, ondan sonra separatizm başlayır.
Samuel  A.Uims

I   cild  “Ermənistan  terrorçu  “xristian 
ölkanin gizlinləri”,  ermənilərin b 'öyük fırüdaq seriyalaru 
“Biz Xocalı faciəsinin şahidiyik. Biz Xocalı müdafıəçilərinin, 
yüzlərlə  dinc  sakinlərinin  -   qadmlann,  uşaqlann,  qocaların 
eybəcər  hala  salmmış  cəsədlərini  gözlərimizlə  gördük... 
Ermənilər bizim vertolyotu da atəşə tutduqlarma görə çəkiiişi 
başa  çatdıra  bilmədik.  Amma  elə  elə  yüksəklikdən 
gördüklərimiz  də  törədilən  vəhşilikəri  təsəwürə  gətirmık
412
üçün  kifayət  edirdi.  Bu,  tükürpədici  mənzərə  idi.  5-6  yaşlı 
uşaqlan,  qundaqdakı  ermənilər  cəlladlıqla  heç  kəslə 
müqayisəyə gəlməzlər”.
Xocalı qırğınmın şahidi fransız jurnalisti Jan Iv Yunet
Əsirlər var. Lakin artıq yaşamağa yararlı deyillər. Qışda onları 
səhərlər 
ayaqyalm 
qann-buzun 
üzərinə 
çıxanrlar. 
Təpələrindən  soyuq  su  tökür,  başlannda  şüşə  smdmr,  sonra 
təzədən  kameraya  salırlar.  Əsl  işgəncələr  isə  bundan  sonra 
başlanır. Barmaqlarmı qapmın arasına qoyub qmr, çığırdıqca 
rezin dəyənəklə döyürlər. Çoxu əzablara tab gətirməyərək dəli 
olub  ölür.  Biz  növbəti  kəndi  zəbt  edəndə  bir  erməninin  diri 
uşaqı  götürüb  iki  böldüyünü  görmüşəm.  Sonra  bədənin  bir 
hissəsi ilə anasınm sifətinə, başına o qədər döydü ki, övladınm 
al qanma bulaşmış qadm dəli olub gülməyə başJadı.
Aşkanaz  Mravyanm  (dövlət  xadimi)  “Daşnaksutyunun 
böhranı”  əsərindən:  -  “  Ermənilər  qırğmlar  törədir,  ancaq 
bunu  böyük  bəla hesab  etmirdilər.  Təki  qırğmlar Avropamn 
diqqətinə yetərli olsun.
Aleksandr  Myasnikyan  (dövlət  xadimi)  :  -   “Ermənistanm 
müsəlman  və  rus  kəndlərini  onlar  (yəni  daşnaklar)  odla, 
qıhncla  məhv  etdilər.  Daşnak  hökümətinin  başmda  duran
"d!» 413  fbr

Jrimlər  idi?  -  Aran,  Ruben,  Martiros  və  Pilosadək  nadan, 
talançı, quldur, xmıbapetlər. Bu ordu silahsız insanlara divan 
tutmaqla,  dinc  əhalini çapıb talamaqla məharətli  və  cəsarətli 
idi.”
MÜNDƏRİCAT
Azərbaycanlılann soyqmmma aid dövlət sənədləri 
3
Giriş 
20
I Fəsil.  1801-1830-cu illərində Qərbi Azərbaycandan 
azəri türklərinin deportasiyası, soyqınmı və
ermənisiz “Erməni vilayəti”nin yaradılması..............   49
II Fəsil.  1905-1907,  1914-1920-ci ilərin qanlı
faciələri........... ..............................................................  113
III Fəsil. Köçürmə siyasəti və onun acı nəricələri
(1948-1953)............... ...................................................  217
IV Fəsil.  1988-ci ildən başlayan erməni terroru və
vandalizminin sonuncu m ərhələsi...............................   272
V  Fəsil. Mənəvi soyqınmma məruz qalan yer-yurd
adlanmız  (1935-1991).................................................  339
N əticə............................................................................  390

Ədəbiyyat..................................................
Məşhurlann ermənilər haqqxnda dedikləri
Aslan Bayramov
TARİXİFACİƏLƏRİMİZ:
M
fM
M
İTA
n
  m
m
Sumqayıt 2015
Tərtibatçı-dizayner Həzi Hacıbəyli 
Korrektorlar:  Sevda Şahverdiyeva 
Ləman Əsgərova 
Texniki redaktor: Ceyhun Saadov 
Montajçı: Çinarə Əmirova 
Şərti çap vərəqi 26.
Kağız formatı 60x84  1/16.
'A M "965
K itab «AM965» M M C 
poliqrafıya müəssisəsində 
çap olunmuşdur.
Tel:  347-86-63 
05İ-510-99-90



Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə