Sumqayıt Dövlət Universiteti Folklorşönaslıq Elrni-Tədqiqat laboratoriyası Aslan Bayramov



Yüklə 9.98 Mb.
Pdf просмотр
səhifə14/22
tarix25.07.2017
ölçüsü9.98 Mb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   22

1953-cii  il  Salyan -  Quba -  keçmiş  Şaumyan rayonu  (Xaı-xaput

kəndi) -Tərtər ( Köçərli)
Bu  tarixi  məlumatdan  aydm  olur ki.  Qərbi  Azərbaycan  — 
qədim  Oğuz  elində  yaşayan  azərbaycanlılann  başına  gətirilən 
faciənin  əsas  səbəbkan  yenə  də  ermənilərdir.  Onlara havadarlıq 
edən  çar  Rusiyası  və  Sovet  hokuməti  olmuşdur.  Biz 
azərbaycanhlann  birinci  bədbəxtliyi  ondadır  ki,  belə  bir  iyrənc 
varlığa qonşu olmuşuq. Ikinci bədbəxtliyimiz ondadır ki, biz belə 
vəhşilərlə 
qonşu 
ola-ola 
özümüzü 
qorumaq 
barədə 
düşünməmişik.  “Həmişə yola  gedə  bilərik”  fəlsəfəsi  iiə  arxaym 
yaşamışıq.  Bu  məkrli  millət  də  addım-addım  bizim  dədə  baba 
rorpaqlanmızı  zəbt  etmiş,  zaman-zaman  başımıza  faciələr 
gətirmiş,  ev  eşiyimizdən,  vurd-yuvamızdan  didərgin  salmışdır. 
Bəs bu soyqmm deyıl, bəs nədir? (21).
1989-cu  ildə  Sovet  hökuməti  40-cı  illərdə  deportasiyaya 
məruz qalmış xalqlann lıüquqlanmn bərpası haqqmda qərar qəbul 
etsə  də  1948-1953-cü illərdə Ermənistandan  deportasiya edilmiş 
azərbavcanhlar  həmin  xalqlann  siyahısına  daxil  edilmədi. 
Ümummilli  liderimiz  H.Əliyevin  18  dekabr  1997-ci  il  tarixli 
fərmam  həmin  illərdə  xalqımıza  qarşı  həyata  keçirilmiş  tarixi 
cinayətə  hüquqi-siyasi  qiymət  verilməsi,  onun  beynəlxalq 
ictimaiyyətin nəzərinə çatdırılması üçün zənıin yaratmışdır.
Umumiyyətlə,  yurd-yuvasmdan  didərgin  düşən  insanlar 
Prezidentin  bu  tarixi  fərmanmı  ürəkdən  bəyənir  və  ümidvar
olduqlannı  bildirirlər  ki,  ermənilərin  bu  tarixi  ədalətsizhkləri 
büt’liiL  dünya  xalqlanna  çatdmlacaq,  deportasiyaya  hüquqı  və 
siyasi  qiymət  veriləcəkdir.  Bu  deportasiya  soyqırım  kimi 
qiymətləndirilməlisir.
Qərbi Azərbaycandan (Ermənistan) Azərbaycan türklərinin 
deportasiya  oiunmalan,  soyqınma  məruz  qalmalan  XIX  əsrin 
əwəllərindən  başlamışdır.  Bu  deportasiya  və  soyqırımlar  rus 
çar'iannm,  daha  sonra  Sovetlər bırliyi  rəhbərliyinin  şərq siyasətı 
ilə  və  türk  xalqlarma  düşmən  münasibətləri  olmuşdur.  Belə  kı, 
Qafqazda,  eləcə də Tiirkiyədə erməni-türk münaqişələrinin əsası 
Avropa  ölkələrində  və  Rusiyada  hazırlanırdı.  Bu  münaqişələrdə 
Azərbaycan türkləri daha çox faciələrlə qarşüaşmış, erməni və rus 
işbirliyi  nəticəsində  öz  dədə-baba  yurdlanndan  dəfələrlə  qaçqırı 
düşmiiş, İran Türkiyə,  Şimali Azərbaycan və Rusiyamn müxıəlif 
yerlərinə  qaçqm düşmüşlər,  100 minlərlə insan məhv edilmişdir. 
Dəfələrlə  Rusiya-Osmanlı  və  Rusiya-İran  müharibələrinin mey- 
danına  çevrilən  Qərbi  Azərbaycanda  kəndlər  boşaldılmış,  İran, 
Tiirkiyə, Knm və digər yerlərdən zaman-zaman erməniləri gətirib 
yerləşdirmişlər  ki,  Rusi)'a  ilə  İran,  Rusiya  ilə  Türkiyə  arasında 
tompon  'bölgə  ‘'Erməni  vilayəti”,  daha  sonra  “Ermənistan 
cümhuriyyətı” yaratsmlar və  yaratdüar da.  Amma  bu respublika 
hələ ki, müstəqil deyil,  sərhədlərini belə rus əsgəri  qoruyur.

Erməni  müəllif Zaven  Korkodyan  1932-ci  ildə  İrəvanda 
çap  etdirdiyi  “Sovet  Ermənistamnın  əhalisi  100  ildə  ~  1831- 
1931” adlı statistik kitabmda real faktlara söykənərək göstərir ki, 
Qərbi azərbaycanda olmuş 2310 yaşayış məntəqəsindən 2000-də 
azərbaycanlılar yaşamışlar (77, 205,206).
1948-1953-cü  illərdə  indiki  Ermənistandan  deportasiyaya 
məruz  qalmış  azərbaycanlı  yaşayış  kəndlərinin  siyahısmı 
göstərmək bu cəhətdən maraqlı olar.
1948-1953-illərdə 
indiki 
Ermənistan 
ərazisindən 
Azərbaycanm aran rayonlanna -  Yevlax. Zərdab,  Salyan, İmişli, 
Biləsuvar,  Şirvan  (Əli-Bayramlı),  Mingəçevir,  Ucar,  Hacıqabul 
və  s.  digər  aran  rayonlarına köçürülən  azərbaycanh  kəndlərinin 
siyahısı belədir (9,217-220):
Qarakilsə rayonundan
Əştərək rayonundan
A.ğkənd, Alılı, Məzrə, 
Vağudi, Şəki, Qalauq, 
Təzakərıd, Əngələvil
Talış,  Təkityə, Ücan, 
Hamamlı, Cadıqıran, 
İnəkli, Tulunəbi
Zəngibasar rayonundan
Vedi rayonundan
Qamərli rayonundan
Qulucan, Sarvanlar
Əlməmməd -  xaraba 
qalıb
Məsimli (Haygepat -  
1949)
Sancalar, Çobamkərə
Avşar
Cənnətli  (Zovaşen -1940)
Reyhanlı
Aşağı Ərmik -  
xaraba qalıb
Axund Bozavand (Bertik -  
1935)
Şura kəndi, Mehmandan
Yuxan Ərm ik- 
xaraba  qalıb
Doxquz (Kanaçut -   1945)
Həbilkənd (Kalinin qəs.)
Kiçik Vedi
Torpaxqala (Xnaberd -  
1949
Seyid kəndi
Böyük Vedi (Vedi- 
1946)
I  
Göl Aysoru
Ağcaqışlaq (Gedapnya- 
İ  
1978)
Goravan (Y enikənd -
1968)
Qəmərli (Artşat - 1945)
Rəhimabad
Daşdı (Daştakar - 
1968) 
-
Qaradağlı (Tsaxkaşen- 
1945)
!  
Cəferabad
I
Taytan(Vanaşen-
1978)
Qaraqoyunlu -  xaraba 
qalıb
Göykümbət (Qexanist- 
1949)
Şıxlar (Lusarat -  
1968)
Yamancah (Desxut-1967)
[  
Həsənü
i
j
I Xalisa (Norakert -  
1991)
Novruzlu -  xaraba qalıb
1
 
Arbat
I
İ . . . . . . . . .
Qaralar (Aralez -  
1978)
Çiləxanlı
i  
Hacıelyəz (İpəkli, 
j  
Darakert-1978)
Yengicə  (Sisavan  -  
1991)
(Haygeşad -1950)
Sabınçı (Araksavan-1978)
| Şölİü (Daştavan-1978)
Şidli  (Yexeqnavan- 
1991)
İmanşahlı (Mxçyan -1935)
Uluxanlı (Zəngibasar-1937, 
Masis-1950) - qismən
Şirazlı (Voskepan -  
1991)
Qarahamzalı (Burastan - 
1978)
! Xaraba Kolanlı (Şorakənd) Ağkilsə - xaraba 
qalıb.
Darğalı (Anastasavan -  
1949, Haygezard -  1957)
Dəmirçi (Şöllü)
i
Elhr 
(Abovyan) 
rayonundan
Dəllər (Dalar- 1935)
Ağhamzalı 
(Marmaraşen- 
1967)
Dəlləkli (Zovaşen -  
1948) Muradtəpə, 
Ağadərəsi
Çatmadaş -  xaraba qalıb
Cəbəcili (Crahovit -1960)
Qaraqala (Sevaberd 
-1948)
Muğamlı (Hovtaşen -  
1945)
Xərrətli (Arevabyur-1978)
Quyulu, Yelqovqn, 
i  
Muxtarabad--xaraba qalıb. 
Tutuyə 
|

Yuxan Çarbax
Numus, Elbr, 
Başkənd, Avdallar
Yuxan Ağbaş (Abovyan- 
1949)
Çobankərə
Qoxt, Ərtiz, 
Qaraqala
Gorus rayonundan 

Ağbaba (Amasiya) 
rayonundan
Kankan (Hatis -  
1978). Təzəköy, 
Cadıqıran
Şumuxu 
j
j
I
....................
.  . 
-j
Daşkörpü
Göykilsə (Kaputan -  
1935)
Ağbulaq 
1
Şurabad (Sultanabad)
Zar, Sahab, Kərpicli
Qurdqulaq
Qızılkənd -  xaraba qaiıb
Allahverdi 
(Tumanyan) 
rayonundan
Şahverdiiər (Başaracur)
Qarabulaq (Şoğiq -1991)
Böyük 
Aynm 
(qismən)-1950
Şamsız 
]
i
Qarabağlar rayonundan
(1951-cı il martın 19-da 
ləğv edilərək ərazisi əsasəıı 
Vedi və Qəmərli rayon- 
ianaa birləşdirilib)
Axta (Razdan) 
rayonundan
Qurduqulu (Oktemberyan) 
rayonundan 
\
\
\
!
*
Əzizkənd -  xaraba qalıb.
Ağverən
İydəli (Pşatavan - 1947) 
!
Əliqmx -  xaraba qalıb.
Təkəlik (Ardavaz -  
1991)
Xeyirbəyli (Yervandaşad-  : 
1967) 
j
Əlimərdan -  xaraba qalıb
Qorçulu
Hacıbayram (Baxçalar -  

1935, Baqaran- 1968) 
I
Baxçacıq -  xaraba qalıb
Qaraqala -  xaraba 
qalıb
Şahvarid (Uşakert -  1968)  j
Bayburd -  xaraba qalıb
Qabaxlı 

Kərimarxı (Sovetakan-
1 1935) 
:
Böyük Gilanlar-xaraba 
qalıb.
Paşakənd
(Marmarik-1935)
Quzugüdən
Dəhnəz -  xaraba qalıb
Üşəlik
Əzizbayov (Vayk) 
rayonundan
Gölcığın -  xaraba qalıb
Bjni
Annc -  xaraba qaitb, 
Qılışdı
Daşnov -  xaraba qalıb
.  ____
Dədəqışlaq 
(Axundov- 1939)
Bulaxlı -  xaraba qabb, 
Daşaltı
1 Zimmi -  xaraba qalıb.
Misxana (Hankavan 
-1949)
Zeytə (Zadea -1991), 
Haxılı
Imirzik -  xaraba qalıb
Kavər (Nor- 
Bəyazed-Kamo) 
rayonmdan.
Zirək -  xaraba qahb
Inqala -  xaraba qalıb
)
Ağzıbir (Lcap -  
1945), Qalah, 
Dəliqardaş, 
Kosaməmməd
Tarp, Qalakəndi
Haxıs -  xaraba qalıb.
Hacı Muxan 
(Tsovazard- 1978), 
Kəvər, Küzxik
Terp (Saravan -  1960), 
Göy, Abbas, Qurdqulax
1 Hand -  xaraba qalıb.
Ördəkli (Lcaşen -  
1946
İstisu (Cermuk)Qaı-alar
Hortun - xaraba qalıb.
Güzəcik
(Lancaxpyur-1950)
Herher
Qaladibi -  xaraba  qalıb
Başkənd
(Qexarkunik-1946)
Qabaxlı, Cırlancı
Qaraqoyunlu-xaraba qalıb
Ağqala, Kərimkənd
Məımmədrza xaraba qalıb
Məngüs -  xaraba qahb 
j
........... ...  .
Dərə-dhyzz 
(Keşişkənd, 
Mikoyan -  
Yeğeqnadzor) 
rayonundan
Çaykənd (Qetik -1991), 
Cıraxlı
(
i

Yellicə - xaraba qalıb
Ağkənd (Ağncadzor 
-1968)
Cul (Hartavan - 1950) 
j
Yeranos (Heyrams) -  
xaraba 
qalıb.
Almalı -  xaraba 
qalıb
Köçbəy (Yeğedzor -  
1991), Mərədüz, 
Dəmirçilər
Şahabh -  xaraba qahb.
Ardaraz -  xaraba 
qalıb
Leyliqaçan, Dərəkənd 
;
Şuğayıb -  xaraba qalıb
Qışlaq -  xaraba qalıb Qayalı -  xaraba qahb 
i
Çimənkənd (Aşağı 
Qarabağ-lar -  Urtsadzor 
1978)
Qovuşuq (Y ermon -  
1991)
Vartenik, Göyərçin, 
Daylaxlı, Bilək, 
Gümuşxana
Cəfərli -- xaraba qalıb.
Qurdqulaq 
(Boloraberd -1946)
Martuni (Aşağı Qaranlıqj 
rayonundan
Seyid Kotanlı-xaraba 
qalıb
Heşin, Yenkicə
Karvansara
Kotuz -  xaraba qalıb
Horbadıx
Mollaıı
Kolanlı -  xaraba qalıb.
Çivə
Mədinə
Küsüz -  xaraba qalıb.
Hors
Qızılxaraba
Dilican rayonundan
Sallı
Aşağı Alçah (Artsvanist- 
1968)
Ağkilsə
Yelpin
Qaranlıq (Gexhovit -  
1968)
Murteyil
Qozluca
Eçmhdzin (Üçkilsə) 
rayonundan
Polad (Xaçardzap -1991)
Kirovakan
(Qarakilsd)
rayonundan
Aşağı qarxm
Göyərçin
Yuxan Kzilsə
Yuxan Qarxın (Crarat -  
1946)
Avanqard kobcozu
Aşağı Kilsə -  xaraba 
qalıb
Qarğabazar (Haykaşen -  
1965)
Salah (Hankavanik-1991)
Mollaqışlaq
Molla Dursun (Şaumyan)
Haydarlı 
jYuxan Kolanlı 
J
IfQriboyedov- 
[
Iİ978) 
|
Basarkeçsr (Vardenis) 
rayonundan
|
i
Barana
(Noyemberyan)
rayonundan
Beriya rayonundan
Zod (Sotk- 1991)-qismən Ləmbəli
(Bağrataşen)
Aşağı Koxa
Yuxar, Zağalı (Axpradzor- 
1978)
Abaran
rayonundan
Hamamlı (Spitak) 
rayonundan
Çaxırlı (Sovetakert-1978)
Kirəşli
Saral (qismən)
Qanlı
Qızılvəng Yarpızlı 
Kərkibaş
1
1894-1896-cı  illərdə  olan  ermani-türk  münaqişələri, 
antitürk rrıünasibətiərində öz əksini tapdı. Bu münasibətlər  1905, 
1914,1918,1920-ci illərdə Qafqazm müxtəlifyerlərində azərbay- 
canlılarm soyqınmı  ilə nəticələranişdir.  Daha sonra  1948-1950, 
1988  və  1990-*cı  illərdə  də  azərbaycanlılar  deportasiya  və 
soyqınma məruz qaldılar.
25.10.1945-ci  ildə  SSRİ  Xalq  Komissarlan  Soveti  5  illik 
plana uyğun olaraq Kiir-Araz ovahğmda  104 min hektar sahənin 
becərilməsi haqqında qərar imzaladı. Bu qərara əsasən guya çoxlu 
işçi  qüvvəsmin  olması  lazım  bilinirdi.  Ona  görə  də  23  dekabr
1947-ci ildə SSRİ Nazirlər Sovetinin 4083 saylı qəran ilə 10 mart

1948-ci  ildə  isə  Ermənistan  SSR-dən  kolxozçulann  və  b a ş q a  
azərbaycanh 
əhalinin 
Azərbaycan 
Kür-Araz 
ovahğınm  
köçürülməsi  haqqmda  754  saylı  qərar  verdi.  Bu  qərarİar 
Azərbaycan  xalqına  qarşı  yönəldihxıiş  tarixi  cinayət  idi.  Ç ox 
təəssüf ki,  1948-1953-cü  illərdə  200  kənddən  150  mindən  ço x  
azərbaycanlı  iqlim  şəraiti  o  vaxtlar pis  olan  Beyləqan,  Zərdab. 
Göyçay,  Ucar  və  digər  rayonlara  köçürälmüşlər.  Y ük 
vaqonlannda aylarla qalmalı  olurdular.  Yevlax  dəmiryol  stansi- 
yasrnda  kəndlərdən  gələn  sədrlər  onlan  bölüşdürürdülər.  B u 
antiinsani  bir  hadisə  idi.  Bir  nəsil  -   qocalar  və  kiçikyaşhlar 
qızdırmadan  məhv  olurdular.  Kəndlərdə  onlar  bilmədikləri  işlə 
məşğul  olurdular.  Orada  öyrəndikləri  əmək  vərdişləri  burasda 
yox idi. Qalmışdılar məəttəl.
Azərbaycana  köçürülən  əhali  həmin  dövdıə  Qarabağa 
yerləşdirilsə  idi,  Qarabağ  ermənilərinin  muxtariyyatı  ləğv 
olımaraq, bugünkü bəlalan da çəkməzdik.
Görkəmli  tarixçi  Ataxan  Paşayev  o  vaxt  köçürülmələrin 
Qarabağa  yerləşdirilməməsinin  planlı  bir  iş  olduğunu  arxiv 
sənədləri  ilə  belə  izah  edir:  “ 1949-1953-cü  illərdə  Ermənistan 
SSR-dən  köçürülən  bir  nəfər  də  azərbaycanlı  Dağlıq  Qara’oağ 
ərazisinə buraxılmamış,  əksinə “daxili köçürmə” adı  ilə  1949-cü 
ildə  Dağlıq  Qarabağdan  132  azərbaycanh  ailəsi  (549  əfər) 
Azərbaycan  SSR-in  Xanlar  rayonuna  köçürülmüşdür.  Belıliklə
» 270
do,  “Böyük  Ermənistan”  üçün  ərazilərin  boşaldılması  işı  planiı 
sürətdə davam  etdirilmişdir” (
8).
Təəssüf  ki, 
1948-1953-cü  illərdə  azərbaycanlxlann 
Ermənistan SSR ərazisindən deportasiya olunmasx faktı ümumilli 
liderimiz H.Əliyevin fənnanına qədər (18.XII.1997) 50 il ərzində 
lazımınca  araşdınlmamışdır.  Bu  tarixi  cinayətə  hüquqi-siyasi 
qiymət verilməraişdir.  Bevnəlxalq ictimaiyyətə çatdmlmamış və 
tarix dərsliklərində də əks olunmamışdır.
Əlbəttə,  prezidentin  bu  tarixi  fərmanmdan  (1948-1953-cü 
illərdə axərbavcanhlann Ermənistan SSR ərazısindəki tarixi-etnik 
torpaqlardan  kütləvi  surətdə  deportasiyası  haqqmda)  sonra 
yaradılmış dövlət komissiyası xeyli iş gördü. Geniş tədqiqat işləri 
apanldı.  Kitablar çap olundu.  Erməni  və rus işbirliyinin azərbay- 
canlılara  qarşı  yönəldilmiş  bu  mənfur  siyasət  dünya  birliyinə 
çatdınldı.  Amma  bu  yenə  də  azdır.  Ermənilərin  başımxza 
gətirdikləri  faciələrə  dərsliklərdə  daha  geniş  yer  verilməlidir. 
Cənubi  Qafqazm kiçikmasştablı xəritəsİ  əski toponim,  hidronim 
və  oronimlər  əsasmda  tərtib  olunması  vacib  məsələlərdən  biri 
olmahdar.

IVFƏSİL
1988-ci tLDƏN BAŞLAYAN ERMƏNİ TERRORü VƏ 
VANDALİZMİNİN SONUNCü MƏRHƏLƏSİ
Ernıəni  şovinizmi  1964-cü  ildən  başlayaraq  daha  da 
qüwətləndi.  Hakimiyyətdə  olan  boşluqdan  istifadə  edərək 
uydurma  errnəni  soyqınmına  aid  kitablar  yazıldı,  kino-filmlər 
çəkilməyə  başladı.  Ermənilər  üzdə  isə  deyirdilər  ki,  biz 
azərbaycanlılarla dostuq, bu yazılan kitablar, çəkilən kino-filmlər 
türklərə  aiddir,  Onlar  1965-ci  ildə  guya  1915-ci  ildə  olmuş 
soyqmmm  50,  qaniçən,  cəllad Andranik Ozanyanm  100 iliiyini 
təntənə ilə  qeyd  etdilər.  Moskvanın brnıa  məlıəl 
qo>Tnadıqlannı 
görərək.  hər  il  aprelin  24-də  mərasimlər  keçirilirdi.  Sərdarabad 
li (Hoktemberyan) ərazisində soyqmm abidəsi ucaldaraq ermənilər 
' i  
milli münasibətləri daha da qızışdırdılar.  İndi Ermənistana gələn 
hər bir qonağı məcbur edirlər ki,  Sərdarabada gedib, o üzdəniraq 
abidəni  ziyarət  etsin,  erməni  uydurmalanna 
qulaq 
assın.  Buna 
görə ora gedib-gəlməyə nəqliyyat vasitəsi də verirdilər.
966-cı  ildə  şovnist  ermənilər  millətçilyi  qızışdırmaq 
məqsədilə  “Osmanlı  imperiyasında erməni  soyqırımı” adlı kitab 
çap  etdirdilər.  1982-ci  ildə  həmin  kitab  rusca  təkrar  (670  səh.) 
nəşr olundu. Azərbaycanlılar yaşayan kəndlərin kitabxanasma da 
bir nüsxə verdilər.  Bununla  da antitiirk,  antiazərbaycan meylləri
özün göstərdi.
Millı  aynseçkiliyin  nəticəsi  olaraq  60-cı  illərdə  də  Qərbi 
Azərbaycandan  xeyli  ailə  Azərbaycana  köçməyə  məcbur  oldu. 
Universitetlərdə  memar,  hüquqşünas,  əmtəəşünas,  həkim, 
mühəndis, energetik, iqtisadçı və s. ixtisası alan gənclər işlə təmin 
olunmur,  öz  rayonlannda  həmin  ixtisaslara  ehtiyac  olsa  belə, 
başqa  rayonlardan  erməni  millərinin  nümayəndələrini  gətirib  iş 
verirdilər.  Yalnız qismən müəllim və kənd təsərrüfatı işçiləri işlə 
təmin olunardı.
1961-ci 
ilin 
oktyabrinda 
Ermənistan 
Kommunist 
Partiyasmm  XXII  qurultayında  yenə  də  xarici  ölkələrdən 
ermənilərin  gətirilməsi  barədə məsələ qaldmhr və hazırhq  işləri 
apanlır.  Xaricdə  yaşayan  ermənlərlə  iş  üzrə  komitə  yaradılxr. 
1962-1973-cü illərdə yenə də Kipr, Misir,  Livan,  ABŞ, Türkiyə, 
İran,  Uruqvay, 
Argentina  və  digər  yerlərdən  erməni 
diasporasmm köməkliyi  ilə 26 min erməninin gətirilməsi erməni 
mənbələrində  qeyd  edilir  (59,  417).  Xarici  ölkələrdən  gətirilən 
erməniləri əsasən şəhər və rayon mərkəzlərində yerləşdirildikləri 
üçün Qərbi  Azərbaycamn şəhər və rayon mərkəzlərində yaşayan 
azərbaycanhlann get-gedə sayı azalmağa başladı.
Sero  Xanzadyan,  Zori  Balayan,  Kevorq  Emin,  C.Zoryan, 
Q.Karapetyan  kimi  yazıçılar  tarixi  səpgidə  yazdıqlan  uydurma 
hekayə,  povest və  romanlan erməni  gənclərinin beyinlərini  türk
 273 
ft*

düşmənçiliyi ideyası ilə doldurur, televiziyada isə şovinist tamaşa 
və  verilişlər  hazırlayır,  kino-fılmlər  çəkırdilər  Türkiyəyə  qarşı 
yönəldilmiş  bu  düşmənçilik  ideoiogiyası  Sovetlər  birliyi 
rəhbərliyinin, eləcə də dövlətin siyasəti idi. Olmayan soyqınmını 
kütləviləşdirmək üçün Ermənistan rəhbərliyi hər bir iş görürdü.
Bütün  əsərlərində  erməni  gənclərində  türklərə  qarşı  nifrət 
yaratmağa  çalışan,  düşmənçilik  toxumu  səpən  Sero  Xanzadyan 
qatı bir millətçi kimi azərbaycanhlara da nifrət edirdi. 
0 , uşaqlar 
üçün yazdığı “Yeddi vadi ölkəsi” kitabmda  göstərir ki, guya sinif 
rəhbəri  Antonyan  məktəbliləri  İrəvandan  Ermənistanm müxtəlif 
yerlərinə  səyahətə  apanr.  Gorusa  gəldikdə  başlayır  tarix 
uydurmağa: “ 1699-cu ildə İsrail Ori Gorusda erməni məliklərinin 
konqresini çağırxr.  Ermənilərin taleyini həll etmək üçün konfrans
I Pyotra müraciət.  edir. Guya Pyotr onun təklifmi bəyənir və İrana 
səfir təyin  edir”  (61,  37-35)  Calaloğluna  (Stepanavan)  gəldikdə 
işə sinif rəhbəri S.Şaumyam xalq qəhramanı kimi qiymətləndirir: 
“Sovet  hakimiyyəti  uğrunda  Qafqaz  xalqlanna  köməklik 
göstərmiş, Antanta,  ağqvardiyaçı ordularma və yerli əksinqilabçı 
burjuaziyaya qarşı kəskin mübarizə  aparmışdır”-  deyir (61,  37). 
Gəlin  görək,  sinif  rəhbərinin  dediyi  “əksinqilabçı  yerli 
buıjuaziya”  kimlər  idi?  Şamaxı.  Quba,  Bakı  Göyçay  və  digər 
yerlərdə  Şaumyanm  daşnaq-bolşevik  əsgərləri  tərəfmdən 
günahsız öldürülən azərbaycanhlarmı?
274
Daha  sonra  məktəblilər  Şirak  vadisinə,  Sorəyelə  gəlirlər. 
Burada  da  sinif  rəhbəri  Antonyan  ata-anasımn  Qarsda  türk 
yenicərləri tərəfmdən öldürüidüyünü və yetim qaldığım uşaqlara 
damşır.  Qars  tərəfə  baxıb  köks  ötürür. 
Sinif  rəhbəri  Ani 
şəhərindən,  İstanbuldan,  İstambuidakı  Aya-Sofiya  məbədinin 
məscidə çevrilməsini də yana-yana uşaqlara şərh edir (61,81,82). 
Halbukı  oralar  indiki  “Ermənistana”  dəxli  olmayan  yerlərdir. 
Əlbəttə  bu qeyd olunanlar uşaqlarda ənənəvi erməni millətçiliyi 
aşılamaq, 
türklərə 
qarşı 
yönəldilmiş 
düşmənçilik  ruhu 
kökləroəkdir. Uşaq zehnində düşmən obrazı yaratmaqdır.  Sadəcə 
olaraq  o,  yazıçı  kimi  bir  manera  edərək  uydurma  böhtanlan 
bədiiləşdirir.
Bundan  başqa,  “Hayxa”  nəşriyy'atmın  “Şərq  ədəbiyyatı” 
şöbəsi  I990-cı  ildə  Q.O.Karapetyanm  “Mherin  yolu”  (Erməni 
əfsanə  və  rəvayətlərı)  kitabım  çap  etmişdir.  4000  tirajla  ııəşr 
edilən  bu  kitabda  üzdəniraq  müəllif  bir  neçə  yer-yurd  adını 
uydurub rusların adına bağlamaqla nəşrə nail ola bilmişdir. Kitabı 
vorəqləyəndə  şovonist emıəni müəlliflnin növbəti  fitnələrinin və 
Moskva 
nəşriyyatmın 
canfəşanlığınm 
şahidi 
olursan. 
Q.Karapetyan  Azərbaycan.  Ermənistan,  Gürcüstan,  Türkivə  və 
Conubı Azərbaycan ərazilərindəki türkmənşəli yer-}oırd  adlannı 
və  azərbaycanhlara  aid  olan  toponimik  rəvayətiəri,  ocaq  və 
ziyarətgahlann  bir  çoxunuıı  adını  erməniləşdirərək  və  ya  kalka
 275 <%•

(hərfi tərcümə) üsulu ilə çevirərək  rusdilli xalqlan guya erməni 
mif, əfsanə  və rəvayətləri ilə tamş edir. Bir sıra türkmənşəli adlan 
olduğu  kimi  verərək,  həmin  toponimiərə  uydurma  rəvayətlər 
qondarmış  və  azərbaycaniılara qarşı başqa xaiqlarda nifrət bissi 
yaratmağa  çalışmışdır.  Müəllif “Ön  söz”də  yazır ki,  çoxmiilətli 
bir 
dövlətdə 
yaşayınq. 
Toponimiərin 
mənəvi-estetik, 
vətənpərvərlik  əhəmiyyətini  hamx  bilməlidir.  Onun  bu  fıkri 
sadəcə olaraq gözdən pərdə açmaq üçündür. Qaniı dərə (Qarabağ)
,  Şəki  şəlaləsi  (Sisyan),  Qırğız  yaylası  (Qaıabağ),  Arpa  dağı 
(Gorus)  ,  Qızqalası  (Şörəyel),  Saqqaltutan  (Zəngəzur)  və  s. 
Azərbaycanmənşəli  toponimlərə  qərəzü  məqsəd 
güdən 
rəvayətlər  uydurmuşdur.  Bundan  başqa,  böyük  türk  şah  və 
xaqanlanna  -   Toğrul  şaha,  Teymurləngə,  Şah  Abbasa,  Nadir 
şaha,  eləcə  də  İrəvan,  Naxçıvan,  Qarabağ  xanlanna  böhtanlar 
atdır.  David,  Aşot,  Andranik  isə  milli  azadlıq  mübarizəsinin 
başçılan  kimi  təriflənir.  Məsəiən,  müəliif  kitabm  I I
6-0 
səhifəsində “Andranik” adlı qondardtğı rəvayətdə belə devir:
-  
Andranik  doğulanda  onu  kilsədə  xa.ç  suyuna  salmaq 
istərkən naməlum bir adam kilsəyə girir və təzə anadan olan uşağı 
xaç  suyuna  salıb  gedir.  O  qeyb  olandan  sonra uşağın kürəyində 
xaç  nişanı  görəndə  başa  düşürlər  ki,  onu  xaç  suyuna  salan 
müqəddəs  Gevorq imiş. Sonralar Andranik bö’/üvüb düşməniərlə 
(yəni türklərlə) döyüşəndə onun bədəninə güllə keçmirmiş. O hər
■*fh*
dəfə  döyüşdən  qayıdanda,  güya  öz  paltanm  çırparkən  çoxlu 
dtışmən gülləsi tükülürmüş (60, 71).
Rəvayətdən  belə  bir  sual  doğur:  “Müqəddəs”  Andranikin 
qulağım bəs türklər nə qaxşı kəsə biliblər? Müqəddəs Gevork nə 
ocəb mane olmayıb?
Kitabda 
Zəngəzuru-Zanqadzor, 
Qırğız 
dağmı- 
Karasunaxçikneri  sar,  Qızqalası-Axçikaberd,  Sürməlini-Surb 
Mariarn,  Ərqurunu-Akori  kimi  erməniləşdirərək təhrif etmişiər. 
Burada  qeyd  olunan  toponimik  rəvayətlərdən  bir  neçəsinin 
azərbaycanlılann soykökündə tarixi bir etnonim olması, tarix və 
etnoqrafiyaımz  üçün  maraqiıdır.  Kitabda  qeyd  edilən  yer-yurd 
adlannın bir neçəsinə fikir verək. Məsəsələn:
BARANA.  Tarixi  mənbələrdə  kənd  və  mahai  adlı  kımı 
qeyd  edilmişdir.  1935-cı  ildən  Noyemberyan  rayonu  adlanır. 
B.Radlova görə “baran”  qədim tüxk  sözüdür.  Bu söz türklərdən 
raslara  keçib.  Barana  - “Qoyunlu  yer”  deməkdir.  Farixdən 
Ağqoyunlu,  Qaraqoyunlu  etnonimləri  və  topoııimlərə  çevrilən 
etnotoponimlər  bizə  məlumdur.  Erməni  müəllifə  görə  Barana 
“abarana”  (abarandanıq)  sözündəndir.  Məlumdur ki,  Abaran da 
türk  ınənşəli toponimdir.
ŞİRAK  (Şörəyel).  Bu  etnonim  haqqmda  yunan  tarixçisi 
Strabon,  öz  əsərlərində  məlumat  vermişdir.  Türk  tarixçisi 
Fəxrəddin  Kırzıoğlu  “Qars  tarixi”  kitabmda  Ptolomeyə,
277 fb*

İordanesə əsaslanaraq göstərir ki,  eramızdaıı əw əl III-II əsrlərdə 
Xəzərlərin  bir  qolu  olan  Şiraklar  Don-Terek  çaylan  ətrafında 
yaşamışlar.  Sonralar  bu  şaman  türklər  Qafqaz  dağlnnı  aşaraq 
Azərbaycana gəlmiş və Araz-Arpaçayı boyu yerləşmişlər. “Kitabi 
Dədə  Qorqud”  dastamnda  Şəruk kimi  qeyd  edilmişdir.  Bir çox 
mənbələrdə  Şirak  (Sirak)  Çırak  formasmda  qeyd  edilmişdir. 
Çıraklı  adlı  kənd,  dağ,  qala  və  s.  adlar  da  həmin  etnonimdən 
törənən 
ethotoponimlərdir. 
Hal-hazırda 
Şirak 
(Şörəyel) 
Ermənistanda  böyük bir  vadinm  — coğrafi  bölgənin  adıdır.  Beş 
rayonu əhatə edən bu ərazidən azərbaycanlılar  1828,  1878,  1920 
və nəhayət  1989-cu illərdə çıxanlmışlar. Həmin ərazidə Şirak adx 
ilə  əlaqəli  qala və kənd  adı  indi  də  qalır.  Amasiya kəndlərində 
Şiroylar adh  tayfa vardı.  Şirak  sözünün  leksik rnənası  haqqında 
görkəmli 
alim  M.Seyidov 
dəyərli 
fikirlər 
söyləmişdir. 
Mənbələrdə Şirakel//Şörəyel kimi qeyd olunur.
Kitabda 
Gorusdakı 
Arpa 
dağa 
aid 
də 
rəvayət 
uydurulmuşdur:
-  
Guya  Şah  Abbas  vaxtmda  zəngəzurlu  ermənilərə  əmr 
edilir ki,  şahm  atlan  üçün  arpa toplanılsm,  Zəngəzur  erməniləri 
əmn verinə yetırmırlər, silaha sanlaraq şahm qoşunuxıdan o qədər 
qırırlar ki,  guya bir təpə əmələ  gəlir.  O təpəyə  də “Arpa təpəsi” 
deyirlər.  Əwəla, heç  Şah Abbas zamanmda Zəngəzurda erməni 
yox idi.  Ikincisi  də Dərə  Ələyəzdəki  Arpa kəndi, Arpa  çayı (90
278 ft*
km), Ağbabadakı Arpa kəndi (xaraba), Arpa gölü, Arpa çayı (220 
km), Tann dağmdan axıb gələn Arpa çayı “Arpa təpəsi” rəvayəti 
iləmi  bağhdır?!  Mənbələrdə  arpa  türkmənşəli  etnonum  kimi 
xatırlamr.  Bu  etnotoponimlarin  və  hidronimlərin  dənli  bitki  adı 
ilə  əlaqəsi  yoxdur.  Bunlardan  başqa  Qarabağımızm  füsunkar 
gözəlliklərindən  biri  olan  Qırğız  dağım  erməniləşdirərək 
“Karasımaxçikneri 
sar” 
kimi 
qeyd 
edərək 
rəvayət 
uydurulmuşdur:  -   Guya  qırx  erməni  qızmı  Qarabağ  xamnm 
hərəmxanasma  əsir  kimi  apararkən  qızlar  özlərini  sıldınm 
qayadan atır. həlak olurlar. Ona görə də Karasun (qırx), axçikner 
(qızlar) sar (dağ) demişlər.  Bəli, erməni müəllifı bilməlidir ki, üç, 
beş,  yeddi,  qırx  və  sair  saylardan  ibarət  yer-yurd  adlan 
azərbaycanhlann əski inamlan ilə bağlı yaranmışdır.
Kitabda  Şuşa  yaxmhğmdakı  Sənəm  körpüsünü  “Sanami 
kamurc”,  Cin  körpüsünü  isə  “Satani  kamurc”  kimi  verilmişdir. 
Lakin  bəllidir  ki,  azərbaycanlılann  yaşadığı  bir  çox  ərazilərdə 
‘cin”lə əlaqədar mifoloji toponimlər geniş yayılmışdır.  Məsələn, 
Ağbabanm Təpəköy kəndi yaxmlığmda Cin dağı, Cinli bulaq, Cin 
dərəsi  və  s.adlar mövcud idi.  Başqa yerlərdə də belə toponimlər 
çoxdur.
Q.Karapetyan  Şəmşəddinin  Tovuz  kəndi  yaxınlığmdakı 
Qız qalasmı və  Şirak vadisində, Oxçoğlu  kəndinin sol tərəfındə

- Axpa çayınm sahilindəki  Qız  qalasım da “Axçikaberd” adı ilə 
erməniləşdirmişdir,
Şəki şəlaləsi haqamda kitabm 66-cı səhifəsində bels yazır:
-  
Guya keçmişdə 93 erməni  qızmı düşmənlər (yəni türklər) 
Mugana  (yəni  Azərbacana)  əsir  apararkən  qıziar  özlərini  Urut 
çayına atıb  boğulurlar.  Guya yalnız  Şake  adlı  qız  salamat qalır. 
Qızlan aparanlar istəyirlər ki,  onu tutsunlar,  lakin birdən böyük 
bir şəlalə əmələ gəlib onlara mane olur.  Guya o vaxtdan ora Şəki 
şəlaləsi,çaym  yamndakı  kəndə  isə  Şəki  deyirlər.  Bəs  Şəki  adlı 
paralel  toponimlərin 
ifadə 
etdiyi 
məskənlərdə  türkdilli 
kitabələrin,  albansoylu  qəbir  daşlannm  varlığx  çox  şeyiər 
demirmi?  Əlbəttə,  bir  çox  toponomistlərimiz  Şəki  oykonimi 
barədə inandmcı fikirlər söyləmişlər.
Kitabda  Mehri  haqqmda  yalan,  məntiqsiz  əfsanələr 
uyduran  müəllif göstərir  ki,  guya  “Sasunlu  David”  eposunun 
qəhrəmam Mher 9-10-cu əsrlərdə  ərəblərə qarşı mübarizə  apanb. 
Rəvayət oiunan yolu da o çəkdirdiyi üçün “Mherin yolu” deyirlər. 
Halbuki  atəşpərəstlikdən  Mehr  adı  məlumdur,  mənası  “günəş”, 
“sevgi” deməkdir. Qədim Şəmsi  təqvimində  Mehr adlı ay da var. 
Mehri  kəxıdi,  Mehri çayı,  Menransa məbədi  və  sair adlann bir- 
birilə  əlaqəsi  sözsüzdür.  Azərbaycan  onomastikasmda  Mehri 
qadm adı kimi də işlənir
“Mherin  yolu”  kitabmda  Ərincək  qalası  (Naxçıvan)  və 
Akorinin-Ərqunınun  (Ağn dağı ətəyində) adı çəkilir və rəvayət 
uydurulmuşdur.  Guya  Ərincək  qalasmı  Erincək  adlı  bir  Sünik 
knyazmm  arvadı  tikdirib.  “Qars  tarixi”  kitabmda  F.Kırzıoğlu 
M.Brossetin “Gürcü tarixi” əsərinə istinad edərək göstərir ki,  13- 
cü  əsrdə  Kareit  türklərindən  olan  Erinc  Gürcüstanda  ordu 
başbuğlanndan  (sərdar)  olub.  1944-cü  ilə  qədər  Kürün  yuxan 
boyunda  Axsqa  türklərinin  yaşadığı  kəndlərdən  də  birinin  adı 
Erincə  idi.  Ağbabanm  Quzukənd  kəndində  Ermcəlilər  adh  bir 
tayfa  qədimlərdən  ta  1988-ci  ilədək  orada  yaşayırdılar.  “Kitabi 
Dədə  Qorqud”  dastanmda bir neçə  dəfə  “Ərqurlu”  sözü işlənib. 
Qorqudşünasiar bu  sözün “köndələn”  anlamma uyğun  gəldiyini 
söyləyirlər.  Müəllif bu sözü təhrif edərək Akori (üzüm meynəsi) 
kimi qeyd etaıişdir.  Türk və erməni mənbələmdən aydm olur ki, 
Ağn dağı ətəklərində Sürməli türklərinin yaylaq yeri olan Ərquru 
adh  yaşayış  yeri  olmuşdur.  1840-cı  ildə  dağ  püskürmüş  və 
yaşayış  yeri  lavanın  altmda  qaimışdır.  Erməni  mənbələrində  bu 
toponimin adı 5-ci əsrə aid sənədlərdə çəkilir (17,32-33).
Dini rəvayətlə bağlı “Yeddi qardaş qəbri”, “Oğlan-qxz daşx” 
(Gəvər  rayonu),  “Qoşun  daşx”,  “Yeddi  bacı”  qayası  (Zəngəzur) 
və sair mifik məzmunlu adlarxmxza da əfsanə uydurmuş, özlərinə 
çıxmışdxr.  Haqqmda  danxşdığxmxz  kitabda  Göyçə  (Sevan)  gölü 
haqqmda da əfsanə uydurulmuşdur.
281  <%»

Q. O.Karapetyanm 
“Mherin 
yolu” 
kitabı 
mənəvi 
sərvətlərimizə 
sahib 
çıxmaq.  süni  yaranmış  “Ermənistan” 
dövlətinin  ərazisini  genişləndirmək  üçün  növbəti  fitnəkarlıq  və 
saxtakarlıqlardan  biridir.  Belə  böhtan  və  iftira  dolu  bədii  əsər,. 
kino-fılm və teatr tamaşalannın sayı yüzbrlədir.
Ona  görə  də  Sov  İKP  MK-nın  17  oktyabr  I984-cü  ildə 
“Ermənistzn partiya təşkilatında Sov İKP MK-nm 1983-cü il iyun 
plenumunun  qərarlannın  yerinə  yetirilməsi  haqqmda”  xüsusi 
qərar qəbul  etmişdir.  Həmin  qərarda  deyilirdi  ki,  Ermənistanda 
millətçilik  əhval-ruhiyyəsini  qızışdıran  əsərlər  yazılır,  tarixi 
həqiqətlər  təhrif  ohınur,  azhada  qalan  millətlərin  dilinin  və 
mədəniyyətinin  inkişafma  imkan  yaradılmır,  partiya  sovet  və 
təsərrüfat 
strukturlarmda 
onlann 
nümayəndələri 
təmsil 
olunmurlar və s. Əlbəttə bu qərar artıq gec idi. Erməni gənclərini 
babalan daşnaq'lann zəhərli ideyalan ilə silahlandınrdılar. Bütün 
türklərin  qəddar  düşməni  olan  Z.Balayan  Ermənistamn  1063 
kəndini  gəzərək  “Ocaq”  kitabmı  erməni  gənciərinə  paylavır, 
onları gələcək mübarizələrə ruhlandırırdı.
1973-cü ildən Türkiyənin xarici ölkə səfirliklərində çahşan 
onlarca  diplomat  erməni  terrorçulan  tərəfindən  qətlə  yetirildi. 
XIX əsrin axırlan XX əsrin əwəllərində ermənilərin türklərə və 
azərbaycanlılara  qarşı  yönəldilmiş  saysız-hesabsız  qətliamlar 
törətməsi  məlumdur.  Olmayan  “erməni  genosidi”nin  50  illiyini
282
keçirəndən  sonra  türklərə  qaxşı  yönəldilmiş  erməni  terrom 
Amerika  və  Avropaya  keçdi:  1965-ci  ildə  ABŞ-m  Freno 
şəhərində  1920-ci ildə Berlində Tələt paşanı qətlə yetirən erməni 
T eylaryana heykəl qoyuldu. Bu heykəl ~ erməni terrorçulanna bir 
dəstək və terrora çağmş idi (32, 255).
1973-cü  ildə  Amerikanm  Kalifomiya  ştatmdan  başlayan 
erməni  terrorşulan  24  nəfər  türk  diplomatı  və  onlann  ailə 
üzviərini  qətlə  yetirmişlər.  Onlardan  15  nəfəri  elçi  statusu  olan 
şəxslər  idi.  TeiTorçulann  diplomatlara  yönəldihniş  daha  20 
hücumu  boşa  çıxmışdır.  Erməni terror dəstələri  tərəfindən  qətlə 
yetirilən diplomatlann həlakolma şəraiti müxtəlifdir.  Məsələn:


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   22


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə