Ġshaq Axundov xatġRƏLƏRĠMDƏ



Yüklə 1.1 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/9
tarix10.06.2017
ölçüsü1.1 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9


 
 
 
 
Ġshaq Axundov 
 
 
XATĠRƏLƏRĠMDƏ 
YAġAYAN 
LƏNKƏRAN 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
BAKI – 1989 
 
 


 
63.3 (2A)86 
A 95 
 
 
 
 
 
Redaktoru Elman Əliyev 
 
 
 
 
 
 Axundov Ġ. S. 
Xatirələrimdə yaĢayan Lənkəran. B., ĠĢıq, 1989. – 108, s., Ģək. 
 
 
 
 
 
 
 

M – 654 – 89
 
    481102000 94 – 90 
 
63.3 (2A)86 
 
 
 
 
 
 
Müəllifin vəsaiti hesabına nəĢr olunmuĢdur. 
 
ISBN 5 – 8965 – 263  - X 
           
                      Ġshaq Axundov, 1989.
ı 
GGGGGG 
 
 


 
Ġ
GĠRĠġ 
 
Adətən xatirə yazmaq elm adamlarına və böyük dövlət xadimlərinə xas olan 
əlamət sayılır. Ancaq mən özümü ziyalı hesab etdiyimdən, anadan olduğum, boya 
– baĢa çatdığım Lənkəran və ona yaxın olan yerlərdə baĢ vermiĢ hadisələrə biganə 
baxa  bilməmiĢəm.  Bu  hadisələrin  bir  qismini  kitablardan,  bir  qisminigörkəmli 
Ģəxslərdən  və  yaĢlı  sakinlərdən  öyrənmiĢəm.  Bir  sıra  hadisələrin  isə  özüm 
iĢtirakçısı  olmuĢam.  Hazırda  ömrümün  80-ci  ilindəyəm,  indi  həmin  hadisələr  bir 
kino  lenti  kimi  gözlərimin  önündən  keçməkdədir.  Gələcək  nəslə  yadigar  qoymaq 
məqsədilə bunları imkanım daxilində yazıya almağı lazım bildim.  
Ömrümün  48  ilini  mühəndis  –  geoloq  iĢləmiĢəm.  PeĢəmlə  əlaqədar 
Azərbaycanın, demək olar ki, bütün Ģəhər və kəndlərini, meĢə və dağlarını, çay və 
dərələrini  qarıĢ  –  qarıĢ  gəzmiĢəm.  Təbiətin  qoynunda  daha  çox  olduğumdan  bu 
yurdun  füsünkar  gözəllikləri,  lal  qayaları,  qaynar  bulaqları.  Sıx  meĢələri 
yaddaĢımda  silinməz  izlər  buraxıb.  Ancaq  açığını  deyim  ki,  harada  olmuĢamsa, 
hansı gözəlliyin seyrinə dalmıĢamsa, mənim üçün ən doğma yer anadan olduğum, 
qoynunda  boya  –  baĢa  çatdığım  Lənkəran  olub.  Minbir  gözəllikli,  minbir  sərvətli 
Lənkəran  ―Ata  yurd‖  deyilən  məfhumdur  mənim  üçün.  Mənim  üçün  dünya 
Lənkərandan baĢlanır. Aqil adamlar isə deyiblər ki, doğulduğu torpağı, ana  yurdu 
sevməyəndən vətən məhəbbəti gözləmə. 
Həyatı  dərk  etdiyim  gündən  Lənkəranda  bir  çox  acılı  –  Ģirinli  hadisələrin 
Ģahidi olmuĢam. 
Bu yurdun tarixi ilə, adət - ənənələri ilə bağlı məsələləri öyrənmiĢəm. Onu 
da  öyrənmiĢəm  ki,  Lənkəranın  tarixi  də,  memarlığıda,  adət  -  ənənələridə  baĢqa 
rayon  və  Ģəhərlərimizinkindən  xeyli  fərqlidir.  Lənkəranın  inqilabı  mübarizə  tarixi 
də  özünə  məxsusdur,  sonrakı  inkiĢaf  tarixi  də.  Azərbaycanın  hər  bir  diyarı  kimi, 
Lənkəranın da təbiəti təkrarsızdır, mətbəxi, dədə - baba adət - ənənələri orijinaldır. 
Uzun  illər  bu  xüsusiyyətləri  müĢahidə  edə  -  edə  səksənimə  çatmıĢam.  Lənkəran 
barədə  eĢitdiklərimi,  oxuduqlarımı  və  görüb  –  bildiklərimi  ümumiləĢdirib  bu 
qeydləri yazdım. 
Bir də məni əlimə qələm almağa məcbur edən bir cəhət vardır. – XIX əsrin 
məĢhur lirik və satirik Ģairi, S. Ə. ġirvaninin müasiri və yaxın dostu Mirzə Ġsmayıl 
Qasir  mənim  babamdır.  ġair  babamla  bağlı  bəzi  məsələlərə  kitabda  az  da  olsa 
aydınlıq gətirməyə çalıĢmıĢam.  
―Lənkəran  mətbəxi‖  bölməsinin  hazırlanmasında  məsləhətçim  ömür  –  gün 
yoldaĢım Tahirə Axundova olduğunu da qeyd etməyi özümə borc bilirəm. 
 
 
 
 
 


 
 
 
 
 
 
Tarixdən 
səhifələr 
 
 
 
 
 
 
 


 
LƏNKƏRAN – TALIġ MAHALI 
Lənkəranın  əsasının  nə  vaxt  qoyulduğu  dəqiq  müəyyənləĢdirilməmiĢdir. 
―Lənkəran‖  sözünün  etimologiyası  barədə  müxtəlif  də  müxtəlif  ehtimallar, 
fərziyyələr var. Bəzi mütəxəssislər bu sözün ―Ləngər – kəran‖, bəziləri isə ―Lənkər 
– kunan‖ birləĢməsindən yarandığını söyləyirlər ki, bu da burada yaĢayan əhalinin 
baĢqa yerlərdən gəlməsi ilə əlaqələndirilir.    
 
 
 
 
BaĢqa  bir  rəvayətə  görə,  ―Lənkəran‖  ―ləng  -  karvan‖  sözlərindən 
yaranmıĢdır.  Deyilənə  görə,  bu  Ģəhərdən  keçən  bütün  karvanlar  ləngiyirmiĢ. 
Burada  ləngimək  üçün  səbəb  isə  bu  yerlərin  əsrarəngiz  təbiəti  də,  sərvətləri  də, 
yerli əhalinin qonaqpərvərliyi də ola bilərdi. 
Lənkəranda  və  onun  qonĢuluğunda  olan  rayonlarda  sonu  ―kəran‖  hissəciyi 
ilə  bitən  bir  çox  yer  adlarına  təsadüf  edildiyini  də  unutmaq  olmaz.  Məsələn: 
Seydəkəran,  Turkəkəran,  Səpnəkəran,  Giləkəran,  Taxtakəran,  ġonakəran, 
Osnakəran,  Nunəkəran  və  .s.  TalıĢlar  yer  adlarının  sonunda  iĢlənən  ―kəran‖ 
hissəciyini ―kəon‖ və ya ―kon‖ kimi tələffüz edirlər. TalıĢca ―kə‖ – ev, ―on‖ – cəm 
Ģəkilçisidir. Deməli, Seyidəkəran – Seyidəkon (seyid  evləri), ġixəkəran – ġixakon 
(Ģıx, Ģeyx evləri), Turkəkəran – Turkəkon (türk evləri), Giləkəran – Giləkon (gilən 
evləri),  Səpnəkəran  –  Səpnəkon  (yuxarı  evlər),  Taxtakəran  –  Taxtakon  (taxta 
evlər),  ġonakəran    -  ġonakon  (ballı  evlər),  Osnakəran  –  Osnəkon  (dəmirçi  evləri) 
və s. Ģəklində iĢlənir və hər biri müvafiq məna bildirir. 
Bu  qayda  ilə  ―Lənkəran‖  sözünün  Lənkon  –  Lənəkon  Ģəklindən  yarandığı 
da  ehtimal  edilir.
1
  ―Lənkon‖  isə  ―qamıĢ  evlər‖  deməkdir.  Lənkəranda  ən  qədim 
evlərin divarlarının və tavanlarının qamıĢdan olması isə məlum həqiqətdir. 
Alimlərin  fikrincə,  Lənkəran  XVIII  əsrə  qədər  kiçik  yaĢayıĢ  məntəqəsi 
olmuĢdur.  Rus  diplomatı  A.  Volınskinin  verdiyi  məlumata  görə,  həmin  dövrdə 
Lənkəranda  cəmi  iki  yüzə  yaxın  ev  var  idi.  Lakin  XVIII  əsrin  ikinci  yarısından 
baĢlayaraq,  Lənkəran  xeyli  inkiĢaf  etmiĢ,  nəticədə  Qaraxanın  hakimiyyəti 
dövründə  (1747  -  1786)  TalıĢ  xanlığının  mərkəzi  Astaradan  Lənkərana 
köçürülmüĢdür. ġübhəsiz, belə bir dəyiĢiklik Ģəhərin sonrakı inkiĢafı üçün əlveriĢli 
Ģərait yaratmıĢdır.  
XIX  əsrin  sonu,  XX  əsrin  əvvəllərində  Lənkəranda  Ģəhərsalma  və  və 
arxitekturanın  inkiĢafını  professor  ġamil  Fətullayev  tədqiq  edərək
2
  Lənkəran 
qalasının romb formasını saxlamaqla tədricən böyüməsi haqqında ətraflı məlumat 
vermiĢdir. O, göstərir ki, həmin dövrdə qalanın sahəsi 35 hektara yaxın olmuĢdur 
ki, bu da ərazicə Bakı qalasından (21,5 hektar) xeyli böyük idi. Lənkəran qalası iki 
iri  miqyaslı  döyüĢ  bürcündən  ibarət  olub  və  həmin  bürclər  qalanın  dioqanalı 
                                                           
1
 
Bax: M. TalıĢlı. 125 yaĢlı məktəb. B., ―Maarif‖, 1983, səh. 5. 
2
  
Bax: ġ. Fətullayev. ―Архитектура Баку конца XIX -  начала XX века‖, Л., 1978. 


 
boyunca  yerləĢdiyindən  onun  Ģimal  və  cənub  bucaqlarını  möhkəmləndirirdi. 
Qalanın Ģimal bürcü isə Lənkəran çayının ağzında yerləĢirdi. 
Daha  sonra  alim  göstərir  ki,  Lənkəran  qalası  istehkamlarının  baĢ  planı 
1833-cü ildə tərtib və təcdiq edilmiĢdir. Qalanın istehkamları bir – biri ilə sədlər və 
su dolu xəndəklərlə birləĢən iki bürcdən ibarət olmuĢdur. 
Azərbaycanın  tarixi  Ģəhərlərindən  olan  Lənkəran  1747-ci  ildən  TalıĢ 
xanlığının baĢ Ģəhəri olur. Lənkəran Ģəhərini 1813-cü ildə  rus orduları istila edir, 
1828-ci ildən isə o, Rusiya imperiyası tərkibinə qatılıb yeni sosial – iqtisadi inkiĢaf 
yoluna  düĢür.  Köhnə  qalanın  yerində  yenisi  tikilir  ki,  onun  da  əsasında  Bakı 
quberniyasının  qəza  Ģəhəri  yaranır.  Köhnə  planlaĢma  yox  olub  aradan  gedir, 
Ģəhərin  tikintisi  1853-cü  ilin  layihəsində  özünün  son  həllini  tapır.  Ancaq  o  vaxta 
qədər Ģəhərin bir neçə quruluĢ planı olmuĢdur.  
1853-  cü  ilin  planı. 
Lənkəran  qalası  istehkamlarının  baĢ  planı  1853-cü 
ildə  tərtib  və  təsdiq  olunmuĢdur.  Qalanın  istehkamları  bir  –  biri  ilə  sədlər  və  su 
dolu xəndəklərlə birləĢən iki bürcdən ibarət idi. Bir tərəfdən Ģimal bürcündən çıxan 
istehkam  sədləri  sahil  boyunca  Lənkəran  çayı  ağzınacan  keçib  sonra  müəyyən 
bucaq  altında  dönürdü  və  çay  sahilindəki  cənub  bürcünə  yönəlirdi.  Beləliklə, 
qalanın hakim mövqeyi və ətraf düzənlik yerə nəzarəti qorunub saxlanmıĢdı.  
ġəhər  mərkəzində  planlaĢmanın  təĢkiledici  elementi  kimi  məscid  və  117 
dükanlı  iki  bazar  yerləĢirdi.  Mərkəzi,  bağların  yaĢıllığı  içində  olan  birmərtəbəli 
yaĢayıĢ  məhəllələri  dövrələyirdi.  ġəhərdə  1836-cı  ildə  cəmi  470  ev  vardı: 
məmurların yaĢayıĢ evləri, əsgər kazarmaları və baĢqa qarnizon xidməti binaları. 
1840-ci  illərin  baĢlanğıcında  qala  və  bayır  Ģəhər  məhlələrinin  mütəĢəkkil 
planlaĢdırılması geniĢ vüsət aldı. Qalanın ərazisi əsasən, mərkəzində geniĢ meydan 
olan  düzbucaqlı  məhlələrə  bölünmüĢdü.  Kənarlarda,  ordunun  və  artileriyyanın 
hərəkəti  üçün  dövrələmə  yol  çəkilmiĢdi.  Məhlələrin  planlaĢdırma  toru  sahil 
zolağına paralel iki və ona perpindikulyar beĢ küçədən yaranmıĢdı. Sonralar, 1869-
cu  ildə  Lənkəran  qalasının  ləğv  edilməsi  və  onun    23  may  1875-ci  ildən  Ģəhər 
idarəsinə  verilməsi  nəticəsində  məhlələrin  bütün  yığcam  planlaĢma  quruluĢu 
Lənkəran rayonunun mərkəzi özəyinə çevrildi. 
1840-cı  illərdə  qalanın  planlaĢması  üzrə  iĢ  prosesində  qaladan  1280  m 
məsafədə olan bayır Ģəhər hərbi nazirliyin tələb etdiyi kimi yenidən planlaĢdırıldı. 
Köhnə  tikililərin  yerində  altı  məntəqəyə  bölünən  iki  düzbucaqlı  məhlə  qrupunun 
tikilməsi nəzərdə tutulmuĢdu. Qala istehkamına paralel yerləĢmiĢ üç sıra məhlələr 
qrupu  Lənkəran  çayı  ilə  kəsilirdi,  o biri  iki  sıralı  qrup  isə  tini  ilə  Xəzər  dənizinin 
sahil  zolağına  yönəlmiĢdi.  Yeni  mütəĢəkkil  planlaĢma  sonralar  bu  istiqamətdə 
inkiĢaf üçün mühüm əhəmiyyət daĢımıĢdır.  
1850-ci  illərin  baĢlanğıcında  Lənkəran  bir  –  birindən  ayrı  dayanan  və 
mərkəzində torpaq sədlə dövrələnmiĢ və xəndəklə halaylanmıĢ kiçik qalası olan üç 
kənddən  ibarət  idi.  Qalanın  əsas  müdafiəsini  gözəl  tikilmiĢ  iki  daĢ  bürc  təĢkil 
edirdi.  


 
1853-cü ilin planı. 
Lənkəranın 20 noyabr 1853-cü il tarixli baĢ planı qala 
məhlələrinin tikilmə dərəcəsi və iki planlaĢma qrupunun birləĢməsinin baĢlanğıcını 
qoyan  bayır  Ģəhər  bazar  meydanı  və  ticarət  sıraları  yaranmasını  qeydə  almıĢdır. 
Beləliklə, bu baĢ planda Ģəhər mərkəzinin yaradılması ideyası qoyulmuĢdur. 
1855-ci  il  planı.
  Lənkəran  istehkamının  6  noyabr  1855-ci  il  tarixli  baĢ 
planı  qalanın  və  ətraf  yerlərin  vəziyyətini  daha  dolğun  əks  etdirir.  Bu  plan  üzrə 
Lənkəranın  ərazisi  üç  hissəli  bölgüsünü  saxlamıĢdı:  1.  Qala,  2.  Lənkərana 
yaxınlaĢan cənub bayır Ģəhəri, 3. YaĢayıĢ tikililəri olan Ģimal bayır Ģəhəri. 
Sonralar  bütün  bu  planlaĢma  elementləri  Lənkəran  Ģəhərinin  baĢ  planının 
tərkib hissəsinə daxil oldu və onun tikintisində müəyyənləĢdirici rol oynadı. Ancaq 
baxılan çağda ümumi Ģəhər planlaĢması əslində hələ yox idi. 
ġəhərin bu dövr inkiĢafından bəllidir ki, onun dənizdən görünüĢü çox yaxĢı 
olmuĢdur.  ġəhərin  hər  iki  tərəfində  keĢikçi  daĢ  bürclər  tikilmiĢdi.  Qala  içinin 
yaĢıllığı göz oxĢayırdı. 
O  zaman  Ģəhər  ərazisi  1050  ha  idi  ki,  bu  da  ġuĢa,  Salyan  və  baĢqa 
Ģəhərlərdən  xeyli  çox  idi.  Binalar  320  ha  sahəni  tutmuĢdu,  qalan  ərazi  –  730  ha 
sərbəst idi. 1856 –cı ildə Lənkəranda fərdi evlərin sayı 833 olub, Salyandan (1125), 
ġuĢadan  (3040),  ġəkidən  (2646)  az  idi.  ġəhərcikdə  meydan  və  küçələr  də  çox 
deyildi: cəmi bir meydan və altı küçə salınmıĢdı. Ġctimai və dini binalar içərisində 
beĢ hamam, bazar, üç məscid vardı. 
Lənkəranın  baĢ  planda  göstərilməyən,  ancaq  XVIII  –  XIX  əsrlərin 
qovĢağında mövcud olan bir tikilisindən də danıĢmaq gərəkdir. Bu, nə naturada, nə 
də  qrafik  materiallarda  qalan  TalıĢ  xanlarının  sarayıdır.  Onun  haqqında  yalnız 
1890-cı  ildə  Lənkəranda  olmuĢ  rus  yazıçısı  V.  Sidorovun  təsvirindən  məlumat 
almaq olar. 
O.  sarayı  belə  təsvir  edir:  ―Bizə  xoĢ  gələn  bu  tatar  Lənkəranında  TalıĢın 
qədim xanlarının kərpicdən tikilmiĢ nəhəng yarı uçuq sarayı var. Divarlardan xeyli 
irəli  çıxan  kirəmidli  çardaqla  örtülən  və  iri  pəncərələrlə  deĢilən  bütün  saray  nə 
vaxtsa  bağ  olmuĢ  çöllüyün  ortasındadır...  Binanın  ortasının  bir  tərəfini  baĢdan  – 
baĢa əlvan pəncərələr olan qəbul salonu tutur. Onun tavan və karnizləri yuvacıqlar, 
gözəl  medalyonlar  və  incə  rəsmlər  əmələ  gətirən  güzgü  ĢüĢəciklərdən  tərtib 
edilmiĢdir.  Qabartmaların  ağ  salxımları  güzgülərdə  əks  olunub  böyük  effekt 
yaradır.  Necə  də  qəmli  və  atılmıĢ  görünür  bu  iri  salon!..  Yuvacıqlardan  qara 
deĢiklər buraxan güzgü ĢüĢəcikləri  sallanır və  yavaĢ  –  yavaĢ dağılır  və  nə  vaxtsa 
süslü olan xan sarayı məhv olur‖. 
Bu  saray  Ġrəvandakı  (indiki  Yerevanda)  Sərdar,  ġəkidəki  ġəki  xanlarının, 
ġuĢada Qarabağ xanlarının sarayları ilə həm planlaĢma, həm də memarlıq cəhətdən 
ümumi  xüsusiyyətlər  daĢımıĢdır.  Bu,  XVIII  –  XIX  əsrlərin  qovĢağında 
Azərbaycanın saray memarlığı üçün səciyyəvi olmuĢdur. 
Lənkəranın  hərbi  qalasının  ləğvi  (1869),  onun  Ģəhər  idarəsinə  verilməsi 
(1875)  və  Ģəhər  upravasının  təĢkili  (1897)  Ģəhərin  ümumi  inkiĢafına  səbəb  oldu. 


 
Bol  yaĢıllığı  və  gözəl  sahilləri  o  vaxtın  qələm  əhli  N.  Zeydlis  obrazlı  təsvir 
etmiĢdir: ―12 il ərzində mənə dəfələrlə Lənkəran sahilinin füsünkarlığından ləzzət 
almaq nəsib olub. Ġlahi, əbədi bahar hökmranlıq edən bu rütubətli və əlvan ölkə ilə 
AbĢeron  yarımadasının  səhralı  qayalıq  sahilləri  arasında  nə  qədər  böyük  əkslik 
var!‖. 
Qala  –  Baloğlan  Abbasov  və  Lenin  küçələri  ilə  Lənkəran  çayı  sahili 
küçələri  sərhədində  yerləĢmiĢdi.  Qala  ərazisinin  məhlələrinin  nizamlı  düzbucaqlı 
Ģəbəkəsi mərkəzi rayonun əsas özəyini təĢkil edirdi. Burada az saylı inzibati ictimai 
tikililərlə bir – ikimərtəbəli əsaslı yaĢayıĢ evləri toplanmıĢdı. 
Qaraçılar  məhləsindəki  Böyük  Bazar  B.  Abbasov  küçəsi  və  cənub  – 
qərbdən  Lənkəran  çayının  sahili  ilə  hüdudlanırdı.  Bu  rayon  ―Cənub  bayır  Ģəhəri‖ 
adlanan  qədim  Lənkəranın  yerində  formalaĢdı.  Böyük  bazarın  tikintisi  sərbəst 
planlaĢması  ilə  seçilirdi.  Burada  mərkəzi  rayonun  davamı  kimi  Ģəhər  bazarı  da 
yerləĢmiĢdi.  Təbiidir  ki,  tikili  mərkəzdən  uzaqlaĢdıqca  planlaĢma  xarakteri  ilkin 
mərhələlərin dəqiqliyini itirir, dalan və döngələr Ģəbəkəsinə çevrilirdi. 
Mərkəzdən  baĢqa,  demək  olar  ki,  bütün  rayonların  tikintisi  həyətli  evlər 
tipində  idi.  Küçəyə  nisbətən  evlər  ya  qırmızı  xətt  boyunca,  ya  da  sahənin 
dərinliyində dayanırdı. YaĢayıĢ evinin memarlıq kompozisiyasının ənənəvi fəndləri 
divar hörgüsü, sütunlar – dayaqlar üçün iĢlədilən kərpicin xarakteri və uca damlar 
üçün  kirəmidlərin  parlaq  çalarları  ilə  bağlı  idi.  YaĢayıĢ  evinin  həyat  fasadına 
ĢüĢəbənd  yönəlirdi.  Həyatyanı  sahənin  ümumi  kompozisiyasına  çox  vaxt  ―ləmə‖ 
(istirahət  üçün  nəzərdə  tutulan  ikimərtəbəli,  buruğa  bənzər  tikili)  tez  –  tez  daxil 
edilirdi. 
Xalq memarlığı olan həyətli ev tipli kütləvi yaĢayıĢ evləri ilə yanaĢı, Ģəhərin 
mərkəzi  rayonunda  XX  əsrin  baĢlanğıcında  yerli  əhalinin  varlı  təbəqələrinin,  o 
sıradan  TalıĢ  xanlarının  varislərinin  moderdə,  eklektikada  və  baĢqa  üslublarda 
iĢlənmiĢ iqamətgahları meydana gəlir. 
Lənkəran əhalisinin artım dinamikası: 
1843-cü  il  –  2377  nəfər,  1850-ci  il  –  2500  nəfər,  1856-cı  il  –  3970  nəfər, 
1865-ci il – 4608 nəfər, 1878-ci il – 3785 nəfər, 1891-ci il – 7455 nəfər, 1900-cü il 
– 8768 nəfər, 1906-cı il – 9945 nəfər, 1908-ci il – 10463 nəfər, 1917-ci il – 17801 
nəfər. 
Lənkəran  baĢqa  kiĢik  Azərbaycan  Ģəhərləri  ilə  (ġuĢa,  ġəki,  Quba) 
müqayisədə nə inkiĢaf etmiĢ Ģəhər təsərrüfatı ilə,nə də xüsusi abadlığı ilə seçilirdi. 
Ancaq burada memarlıq baxımından çoxlu maraqlı yaĢayıĢ evləri və dini məzmun 
daĢıyan binalar tikilmiĢdi. 
Beləliklə, XIX  - XX əsrlərin qovuĢuğunda Lənkəran müxtəlif planlaĢdırma 
quruluĢuna malik dörd tarixi rayondan ibarət olmuĢdur: Qala, Böyük bazar, Kiçik 
bazar və Sutəmurdov. 
TalıĢ mahalı. 
Bu ölkəni Ģərq tərəfdən Xəzər dənizi, cənubdan Ġranın RəĢt 
mahalının  Kasdərər  və  Bədçala  kəndləri,  bir  tərəfdən  də  Ərdəbil  mahalının 


 
Siyahrud çayı hövzəsi və Vilkəç mahalı, qərbdən isə Zəxənd – dric və Çinr çayının 
qurtaracağı əhatə edir. 
Lənkəran Ģəhəri əsasən iki hissədən ibarətdir: 
1.
 
Böyük bazar” (bu hissəyə bəzən Yuxarı bazar da deyilir); 
2.
 
―Kiçik  bazar‖  (―Gilək  bazarı‖  –  Giləkon.  Bu  hissəyə  bəzən  ―AĢağı 
bazar‖ da deyilir). 
Böyük bazar bir neçə məhlədən ibarətdir: 
Ələkçilər  məhləsi,  Qalayçılar  məhləsi,  Çörəkçilər  məhləsi,  Çarıqçılar 
məhləsi,  EĢĢəkçilər  məhləsi,  Təndirçilər  məhləsi,  Cındıra  məhlə,  Dabbağlar 
məhləsi,  Alaboxça  məhləsi,  ġəkililər  məhləsi,  Qarabağlılar  məhləsi,  Tacirlər 
məhləsi, ġəĢguĢə və ya Talıbi məhlə, Ağalar məhləsi, Əhəngçilər məhləsi. 
Böyük bazar məhlələri qurtarandan sonra ―Qala‖ deyilən məhlə baĢlanır ki, 
bura  da  Böyük  bazar  və  Kiçik  bazarın  mərkəzi  hissəsində  geniĢ  bir  sahəni  tutur. 
Qədim tarixə malik Qalanın iki böyük gəzinti bağı vardır. 
Kiçik  bazar  aĢağıdakı  məhlələrdən  ibarətdir:  Mirəhməd  məhləsi, 
Hacıqurban məhləsi, Ġpəkçilər məhləsi, DaĢ körpü məhləsi, Kərəcivanlar məhləsi, 
FaraĢtad məhləsi, ġındıra məhləsi, Hacı Zöhrab məhləsi və.s. 
Ġndi  Lənkəranda  göstərilən  məhlələri  adları  ilə  tanıyanlar  çox  azdır.  Onlar 
küçələrə verilən verilən adlarla tanınırlar. 
Lənkəranın  iqtisadi  həyatında  mühüm  rol  oynamıĢ  ―Böyük  bazarda 
Qapandibi‖  deyilən  yerin  maraqlı  tarixi  var.  Qapan  (yəni  böyük  tərəzi)  Böyük 
bazarın  ortasında  geniĢ  bir  meydanda  yerləĢirdi.  Hazırda  Qapandibinin  yerində 
dördmərtəbəli  bina  ucalır  ki,  onun  da  birinci  mərtəbəsi  bazardır.  Qapandibi 
meydanının eni və uzunu – 160 – 170 metrə çatardı. 
Bu  tərəzi  ilə  camıĢ,  öküz,  qoyun  və  tondan  artıq  olan  taxıl  çəkirdilər. 
Qapanın  yüzdən  çox  ikipudluq  (32  kq)  daĢı  vardı.  Burada  qoç,  xoruz,  bildirçin 
döyüĢdürərdilər,  it  boğuĢdurardılar.  DərviĢlər  meydan  açıb  qəribə  hadisələr 
danıĢardılar.  Bəzən  də  üz  –  üzə  durub  deyiĢərdilər.  Hərdən  buraya  Ġrandan 
meymun,  ilan  gətirib  oynadardılar.  Çox  vaxt  arzu  edənləri  burada  ilanla 
ovsunlayardılar ki, daha o adamı baĢqa ilan çalmasın. Sıra ilə düzülmüĢ hamballar 
iĢsizlikdən  bir  –  biri  ilə  dərdləĢərdilər.  Kəndlərdən  arabalarda  Ģıplarla  (iri 
səbətlərlə) gətirilən yemiĢ, qarpız, boranı, soğan və taxıl həmin meydanda satılardı. 
Demək  olar  ki,  qapanın  ətrafı  həmiĢə  taxılla  dolu  olardı.  Kəblə  Əbdülkərimin 
(Fətəliyevlərin) hamanı da bu meydanda qapanla üzbəüz idi. Hamam yer səthindən 
xeyli aĢağı idi. Ġndi həmin hamamın yerində kolxoz bazarının toyuq satılan hissəsi 
yerləĢir.  Qapandibindən  bazar  baĢına  qədər  sağ  tərəfdə  cərgə  ilə  düzülmüĢ 
dükanlar ancaq baĢmaqçılardan, dübəndiçilərdən, dərzilərdən ibarət idi. Bu sırada 
bir çayçı dükanı vardı, sol tərəfdə isə çayçılar, pitiçilər, yağ satan, əttarlar, sıra ilə 
düzülən  qəssab  dükanları,  yəhudilərin  xırdavat  dükanları,  Qəmbərov  MəĢədi 
Hüseynin bəzzaz dükanı, giləklərin qənnadı dükanları, ləbləbi, çız – bız satanlar və 
baĢqa dükanlar yerləĢirdi. 

10 
 
Əllərində  mal  satan  dəllallar,  bazarı  bu  baĢ  –  o  baĢa  gəzərdilər.  Bazar 
dalında  neft  və  duz  dükanları  vardı,  bir  də  bazarın  sağ  tərəfinin  arxasında 
Fətəliyevlərin  və  həmin  sıranın  qurtaracağından  sonra  Kərimovların  böyük  taxıl 
anbarları yerləĢirdi. 
 
*** 
 
 
 
1917-ci il Oktyabr  inqilabı öz təsiri Lənkəranda da göstərmiĢ oldu. Bu vaxt 
qarmaqarıĢıqlıq olduğundan təhsilimi davam etdirə bilməyib dəmirçixanada iĢləyir, 
eyni  zamanda  dayımın  dükanında  ona  kömək  edirdim.  ADR  dövründə,  xüsusən 
türklər  Lənkərana  gəldikdən  sonra  bolĢeviklər  gizli  fəaliyyətə  keçdilər.  AĢağıda 
gizli təĢkilatın bir qrup üzvünün adı verilir: 
 
Rəhbəri – Ağaməmmədəli  
Qva Haqverdiyev 
Həmidxan TalıĢinski 
Mustafa Quliyev 
Siviridov Moisey 
Ġsazadə Ġbrahim Xəlil 
Yaqub ġahbazi 
Səmədzadə Ġskəndər 
Medvedova Sara 
TalıĢlı Əkbərxan (Masallının Ərgivan kəndindən) 
MeĢə Mikayıl Bağırov 
Karapetov 
Xudadat 
Qəmbərov Ġsmayıl 
Ələkbər Əliyev 
Əliyev Hacıbaba 
Salman Məmmədəli oğlu Əkbərov 
Fərzəliyev Ələsgər Yusif oğlu 
Ağayev Musa Xanməmməd oğlu 
Zülfüqar Əhməd oğlu Əhmədzadə 
HaĢım Sadıqov 
Mütəllim Kələntərli 
Əli Məmmədov 
Panamayev Ġosif 
ġefer Fridrix 
TapıĢkin 
ġirəli Axundov 
Əhməd Axundov 

11 
 
Çəkməçi Abdulla Mirzəyev 
Bəhram Ağayev 
Ağaxan TalıĢinski 
Abdülxalıq 
Ġzzət Əliyev  
Qasımov Qulamhüseyn 
Süleyman oğlu 
Kazımov Ağamir Bağır oğlu 
Səfərəli Köçəri oğlu 
Axundov Musa 
 
Adlarını  çəkdiyim  38  bolĢevikin  hamısı  repressiya  qurbanı  oldu.  Onlara 
―xalq  düĢməni‖  damğası  vurularaq,  1937  –  1938  –ci  illərdə  həbs  olundular.  Bir 
qismini  Bakıda  güllələdilər,  bir  qismini  sürgünə  göndərdilər.  Sürgündən  yalnız 
dörd  nəfər  qayıtmıĢdı:  Axundov  ġirəli,  Səmədzadə  Ġskəndər,  Sadıqov  HaĢım  və 
ġefer  Fridrix.  Onların  da  cansağlıqları  tamam  pozulmuĢ!  Odur  ki,  çox  yaĢaya 
bilməyib, iki – üç ilin içində dördü də həyatdan köçdü. 
Bunlardan  iyirmi  nəfərini  özüm  görmüĢəm  və  tanıyırdım.  Qalanlarını 
Sadıqov HəĢim, Səmədzadə Ġskəndər, ġirəli Axundov, Ağayev Musa, Haqverdiyev 
Qvanın söhbətlərindən eĢidib tanımıĢam. 
Muğan  dəstəsinin  iĢçilərindən  bir  qrup: 
1.  Sədr  –  ġıvkunov,  2. 
Çepayev (Alekseyevkada yaĢayırdı), 3. Səmsənov (özü iranlı idi, amma adını belə 
qoymuĢdu).  Guya  bu  Ģəxslər  bolĢevik  idilər,  amma  bunlar  yoxlama  bəhanəsi  ilə 
gedib  –  gələnləri  qarət  edərdilər  və  bəzən  nahaq  yerə  günahsız  adamları 
öldürürdülər.  Həmin  dövrdə  Ġran  inqilabçılarına  kömək  etməyə  gedən  Otryadnev 
Lənkərandan  keçərkən  bu  qanunsuz  iĢləri  görərək  məcbur  oldu  ki,  müvəqqəti 
olaraq Lənkəranda qalıb, belə hərəkətlərin qarĢısını alsın. ġıvkunov bu iĢdən duyuq 
düĢüb  Otryadnevi  vurdurur,  sonra  Ģayiə  yaydırır  ki,  guya  onu  qaçaqlar  vurublar. 
Bir  neçə  müddətdən sonra bunlar  yoxa çıxıb qaçırlar. Deyilənlərə  görə, ġıvkunov 
yəhudi  imiĢ,  adı  da  Ġlyas.  Bu  sözün  doğruluğu  barədə  mənə  Bala  ġürüklü 
Qulamhüseyn və sonra HaĢım Sadıqov ətraflı söhbət ediblər.  
 
 



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə