SeyfəDDİn qəNİyev tariyel qəNİ



Yüklə 2.8 Kb.
Pdf просмотр
səhifə9/12
tarix29.05.2017
ölçüsü2.8 Kb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12

GÖZLƏNİLMƏYƏN MƏKTUBLAR 
 
Yazıçı  Ayaz  masanın  arxasında  oturub  işləyirdi. Qəfil 
qapı zəngi onu ayırdı. Qalxıb qapını açdı. Gələn tanımadığı bir 
cavandı. Əlindəki qovluğu Ayaza uzadıb dedi: 
– Bunun içind
əki məktublar sizə çatacaq. 
– Kimd
əndir? Keçin içəri. 
Cavan iç
əri keçmək təklifini qəbul etməyib dedi: 
– Atam verdi. T
əzəcə rəhmətə gedib. Son nəfəsində xahiş 
etdi ki, bunu siz
ə çatdırım. 
– Allah r
əhmət eləsin. Kimdədir məktublar? 

 
Dedi ki, sızın ustadınız Hüseyn müəllimdədir. 
Söz  A
yazı  elə  tutdu ki, gəncin tələm-tələsik  sağollaşıb 
getm
əsinə  belə  mane ola bilmədi. Hüseyn  müəllim...  Ayaz 
masasının  arxasına  qayıtdı,  Qovluğu  açdı.  Altı  məktub  –  zərf 
idi. Z
ərfləri  açıb  vərəqlədikcə  gördü  ki,  buradakı  hadisələrin 
heç biri uydurulmamışdır. Müəllif Stalinin şəxsiyyətinə pərəs-
tiş dövründə edilmiş bu haqsızlıqların böyük bir qismini siyasi 
m
əhbuslardan eşitmişdir. 
Burada Hüsey
n  Mükayılzadə  adı  altında  təsvir  olunmuş 
m
əhbus  yazısı Hüseyn Caviddir. Müəllif onu şəxsən özü gör-
m
əsə  də, Cavidlə  bir  düşərgədə  yaşayan  onlarla  adamı  danış-
dırmış, böyük yazıçının həbsdə keçən günlərini qismən də olsa, 
öyr
ənilmişdir.  
Bununla bel
ə  müəllif burada təkcə  Cavidin deyil, ümu-
miyy
ətlə  şəxsiyyətə  pərəstiş  dövründə  haqsız  olaraq  siyasi 
m
əhbus kimi həbs edilən adamların çəkdiyi əzab-əziyyəti təsvir  
etm
əyə çalışmışdır. 
Ayaz başa düşdü ki, məktublar təkcə ona deyil, bəlkə də 
Hüseyin kimi s
ənətkarı  yetirən xalqa müraciətlə  yazılmışdır. 
Dem
əli, məktubları  təkcə  onun  oxuması  kifayət  deyil,  onları 
bütün xalq oxumalıdır.  

132 

 

Bir-iki günd
ən sonra Ayaz məktubları  oxuyub  qurtardı. 
Onları sahmanasalıb, olduğu kimi nəşr etdirməyi qərara aldı. 
H
əmin məktublar bunlardır: 
 
BİRİNCİ MƏKTUB 
 
M
ənim sevimli dostum! 
M
əktublarımın sənə çatmasına ümidim olmasa da,  yazı-
ram. B
əlkə də ondan heç olmasa biri sənə yetişər və sən mənim 
n
ə kimi bir fəlakətə düçar olduğumdan xəbərdar olarsan. 
M
əlumun olsun ki, məni gecə  vaxtı  öz  otağımda  yazı 
yazdığım  zaman  həbs  edib  MVD-ya gətirdilər. Mən nə  qədər 
xahiş  edib  niyə  müqəssir hesab edilməyimi  öyrənmək istə-
dims
ə də, mümkün olmadı. 
M
əni qaranlıq zirzəmiyə saldılar. Burada 50-60 adam var 
id
i.  Qaranlıqda  üzdən  tanımaq  mümkün  olmasa  da,  söhbət 
əsnasında  səslərindən bir  çoxunu  tanıya  bildim.  Bunlardan 
çoxu Az
ərbaycanın görkəmli partiya, dövlət, elmi və mədəniy-
y
ət xadimləri idi. Hamı böyük bir təəccüb içərisində idi, çünki 
n
ə kimi bir günahımız oduğunu bilmirdik. Bizə elə gəlirdi ki, 
bizi kims
ə səhvən həbs edib və ən yaxın saatlarda gəlib bura-
dan buraxacaq, dön
ə-dönə üzr istəyəcək. 
Lakin t
əəssüf ki, belə olmadı. 3 gündən sonra bizi bir-bir 
çağırıb komendant otağına apardılar. 
...Bakıda  dəniz kənarındakı  5  mərtəbəli  bu  binanı 
t
əxminən hamı tanıyır, lakin onun içərisində nələr baş verdiyini 
çox az adam bilir. Bütöv bir m
əhəlləni tutan bu bina Daxili 
İşlər Nazirliyinin binasıdır.  
Bu  binanın  geniş  həyətində  uzununa  tikilmiş,  alçaq 
qatları olan beşmərtəbəli başqa bir bina da vardır. Əhali bu bi-
na
nın varlığından xəbərsizdir.  
Bura  Daxili  İşlər Nazirliyinin daxili istintaq həbsxana-
sıdır  (“Vnutrennaya  türmə”). 1930-cu illərdə  M.Bağırov  bu 

133 

 

binanı  xüsusi  məqsədlər  üçün  tikdirmiş  və  sonralar məlum 
olduğu kimi öz məqsədinə nail ola bilmişdir. 
Son ill
ər ərzində bu iç binadan Azərbaycanın minlərlə ən 
m
ətin, ən sədaqətli oğlu və qızı gəlib keçmişdir. Onların əksə-
riyy
əti öz ömürlərini buradaca –  binanın  alt  qatındakı  zirzə-
mid
ə başa vurmuş, qalanları Uzaq Şimalda məhv olmuş, çox az 
qismi is
ə çox əziyyətlər içərisində həbs düşərgələrində yaşayır. 
İç  binanın  quruluşu  ən ciddi və  dəhşətli istintaq üçün 
əlverişli  şəkildədir. Bina qəsdən belə  tikilmişdir.  Buradakı 
divarların arasından keçən yollar, müxtəlif əzabvermə otaqları, 
xaric
ə  səs  çıxmağa  qoymayan  xüsusi  quruluşlu  kameralar 
burada edil
ən cinayətlərin üstünü ört-basdır etmək çox əlverişli 
idi. 
Bu binanın 2-ci mərtəbəsində qadınlar, qalan hissəsində 
is
ə  kişilər  saxlanılırdı.  Binanın  1-ci mərtəbəsində  mühakimə 
olunduqdan  sonra  saxlanılmaq  üçün  2-4  adamlıq  ümumi 
kameralar,  qalan  qatlarında  isə  yalnız  tək  adamlıq  kameralar 
yerl
əşirdi.  Kameraların  qapısı  bir-birinə  çəp istiqamətdə  idi. 
Dar bir koridor onları bir-birindən ayırırdı. Hər bir mərtəbədə 
40 kamera hesabil
ə, binada cəmi iki yüz kamera var idi. 
(Zirz
əmidəki çoxlu kameralar buna daxil deyil.) 
M
əni  komendant  otağına  gətirən  əsgərlər, nəzarətçilərə 
t
əhvil verib getdilər. Nəzarətçilər  ac  quzğunlar  kimi  üstümə 
cumdular; onlar cibl
ərimdə  olanları  stolun  üstünə  tökür, 
paltarlarımı  əynimdən  çıxardılar.  Nəhayət,  mən  alt  paltarında 
qaldım.  
N
əzarətçi kobud səslə: 
– Soyun,-dey
ə əmr etdi.  
M
ən bir şey başa düşə bilmədiyim üçün soruşdum:  
– N
əyi?  
– Nec
ə yəni, “nəyi”? Əlbəttə ki, paltarını. 
– 
Axı mən lüt qalaram. 
– Eybi yoxdur, soyun, v
əssalam. 

134 

 

Əlacsız qalıb oğlum yerində olan bu adamların qarşısında 
tamam soyundum. Onlardan birisi 
əlindəki iti bıçaqla paltarım-
dakı  bütün  düymələri kəsib  stolun  yeşiyinə  atdı,  şarf  və 
qayışımı götürüb cibimdən çıxan şeylərin yanına qoydu və: 
– Geyin, – dedi. 
– M
ən bunları düyməsiz necə geyim? 
– Özün bil
ərsən, burada qayda belədir. 
Paltarlarımı  geyib,  güc-bəla ilə  onları  bənd  etdim.  Şal-
varımı əlimlə tutmasaydım, sürüşüb düşürdü. 
Azacıq  sonra  başqa  üç  nəzarətçi də  gəldi.  Otaqdakılar 
m
əni bu nəzarətçilərə təhvil verib, qol çəkdirdilər. Nəzarətçilər 
m
əni  qabağına  qatıb  pilləkənə  tərəf  apardılar  və  biz 4-cü 
m
ərtəbəyə qalxdıq. 
M
əni  145  №-li  kameraya  saldılar  və  qapını  üç  yerdən 
bağladılar. 
Kameranın uzunluğu iki metr, eni isə 1 m 25 sm idi. Hər 
t
ərəfi sementlə suvaqlanmış bu kameranın yalnız bir qapısı və 
tavana  yaxın  yerdə  kiçik bir nəfəsliyi (buna pəncərə  demək 
olmaz) var idi.  
Qapı  nə  isə  çox  ağır  bir  şeydən  qayrılmış,  üzünə  dəmir 
t
əbəqə çəkilmişdi, qıfılın bir adəti yerində, ikisi isə çalın-çarpaz 
düz
əldilmiş  qalın  dəmirlərlə  vurulurdu.  Kameranın  əşyası  bir 
d
əmir çarpayı, kiçik bir  “tumboçka” və qapının  dalına qoyul-
muş “paraşadan” ibarət idi.  
Çarpayı kökündən olmasa daha yaxşı idi, çünki onu məhz 
dustaqları  incitmək üçün düzəltmişdilər. Çox iri parça bərk 
metaldan qayrılmış bu çarpayı yerə bənd edilmişdi. Onun üstü 
setka 
əvəzinə  qaynaq yolu ilə  bir-birinə  bənd  edilmiş  yoğun 
d
əmirlərdən  qayrılmışdı.  İçərisi çox köhnə  dəniz yosunu ilə 
doldurulmuş  “döşək”  adlandırılan  şey,  uzanan  kimi  bu  də-
mirl
ərin  arasından  süzülüb  yerə  tökülür və  dəmirlər  yatmağa 
imkan vermirdi. Yerd
ə yatmağa isə icazə yox idi. “Tumboçka” 
deyil
ən  şey,  əslində  saysız-hesabsız  taxtabitiləri kamerada 

135 

 

saxlamaqdan öt
əri idi. Çünki əgər bu deyilsə, kamerada onun 
heç bir v
əzifəsi yox  idi. Dustaq ondan əsla istifadə  etmirdi, 
etm
əyə  də  imkan yox idi. Taxtabitilər adamı  quduz  it  kimi 
dalayırdılar. 
“Paraşa”  qapının  dalında,  çarpayının  ayaq  tərəfində 
qoyulmuş  köhnə, dəmir vedrədən ibarətdir.  Onun  ağzına  bir 
parça  faner  qoyulmalıdır.  Əksər  hallarda isə  bu olmur. Dus-
taqları ancaq səhərlər ayaqyoluna apardıqları üçün onlar bütün 
günü v
ə gecəni bu “paraşa” dan ayaqyolu kimi istifadə etməli 
olurlar. S
əhərlər ayaqyoluna getdikdə paraşanı da aparır, orada 
boşaldır və yenə də özləri geri qaytarırlar. Paraşalar uzun illər 
bu v
əzifəni  ifa  etdiklərindən çox pis, dəhşətli bir üfunət iyi 
verirl
ər. Deyə bilərəm ki, kamerada insanı ən çox narahat edən 
el
ə bu “paraşa” olur.  
T
ək  kamerada  saxlanan  dustağın  özünəməxsus gündəlik 
rejimi var. Burada qapı yalnız səhər saat altıda açılır. Bu zaman 
dustaq  ayaqyoluna  çıxarılır.  Bundan  sonra  dustaq  və  nəza-
r
ətçinin əlaqələri qapıdakı kiçik pəncərəcik vasitəsilə olur.  
N
əzarətçilər düstağa müraciətlə bir söz demirlər. Burada 
bütün gün 
ərzində  cəmisi  12  söz  işlənilir:  “padyom (qalx)”, 
“ubornaya  (ayaqyoluna)”,  “şəkər, çay, selyotka, çörək, nahar 
yem
əyi, praqulka (gəzinti),  axşam  yeməyi, çay, nömrənin 
soruşulması, yat”. 
Bütün gün 
ərzində  bu sözlərdən  başqa  heç  bir  söz 
eşitmək  mümkün  deyildi.  Dustağın  bütün  xahiş  və  suallarına 
qarşı  nəzarətçilər lal və  kar  imişlər kimi susurlar. Tək 
kameranın  uzunluğu  cəmisi  1m  25sm  olduğu  üçün  burada 
g
əzmək çox çətin idi. Çarpayı ilə qarşı divarın arasında cəmisi 
40-45 sm enind
ə  dar  bir  yer  qalırdı  ki,  dustaq  bütün  günü 
burada,  o  baş-bu başa  getməli olurdu. Mən bu kameralarda 
keçirdiyim bir neç
ə  aylıq  müddət  ərzində  min kilometrlə  yol 
getmiş,  bu  səzsiz-səmirsiz  guşədə  xəyal aləminə  qapılmışam. 
B
əzən bu xəyallar içində  özümü memar hesab edir, abad 

136 

 

şəhərlər, gözəl-gözəl binalar, misilsiz saraylar  yaradırdım. 
B
əzən  böyük  bir  qoşunun  sərkərdəsi olur, Dünya üzündəki 
bütün zülml
əri məhv edir, dünya xalqlarını azadlığa çıxarırdım. 
B
əzən cəsur bir təyyarəçi olub  göylərə  qalxır,  kainatın  hələ 
öyr
ənilməmiş  planetlərinə  uçur,  insanların  hələ  öyrənmədiyi, 
f
əqət öyrənmək istədiyi  şeyləri öyrənirdim. Bu xəyallar 

ərisində  mən gah gəmi  kapitanı  olub,  dalğalarla mübarizə 
aparır,  gah  həvəskar  bir  axtarışçı  kimi  insanların  tarixi 
keçmişini kəşf edirdim. 
Burada saxlandığımın 26-cı günü yatmaq əmri veriləndən 
bir q
ədər sonra məni kameradan çıxarıb  aşağı  endirdilər və 
406-
cı otaqda müstəntiq Melkumovun yanına gətirdilər. 
Melkumov m
əni özü ilə üzbəüz küncdə qoyulmuş boş bir 
stulda  oturtdu.  İlk  əvvəl demək olar ki, əhəmiyyətsiz  şeylərə, 
m
ənim şəxsi həyatım, kamerada vəziyyətimin necə keçməsinə 
dair suallar verdikd
ən sonra birdən soruşurdu:  
– 
Danışın!  
M
ən gözləyirdim ki, siz bu vaxtda qədər öz cinayətləri-
nizi 
ətraflı fikirləşər və mənimlə görüşmək arzu edərsiniz. Çox 
t
əəssüf ki, siz bunu etmədiniz və  mən məcbur  oldum ki, sizi 
ya
nıma  çağırtdırım.  İndi  mənə  deyin  etmiş  olduğunuz  cina-
y
ətləri mənə danışırsınızmı?  
M
ən duruxdum:  
–  V
ətəndaş  müstəntiq, mən sizə  hansı  cinayətlərimdən 
danışmalıyam? Axı mən heç bir cinayət etməmişəm. 
–  B
əs sizi nə  üçün həbs edib buraya  gətirdiklərini 
bilmirsinizmi?  

 
Xeyr, bilmir
əm, mənə  elə  gəlir ki, bu təsadüfi bir 
s
əhvdir. 
Melkumov 
əlindəki qələminin ucunu stola bir neçə dəfə 
vurduqdan sonra:  
–  MVD heç zaman s
əhv etmir, vətəndaş Mikayılzadə, –
dedi. Siz bura s
əhvən deyil, əsaslı surətdə, cinayətləriniz isbat 

137 

 

olunduqdan sonra g
ətirilmişsiniz. Mənə sizin bütün cinayətləri-
niz b
əllidir. Mən yalnız onu istəyirəm ki, siz bu cinayətləriniz 
haqqında özünüz danışasınız.  
M
əni dərin bir fikir götürdü. Nə zaman və harada, hansı 
cinay
ətləri edə  biləcəyim  haqqında  düşünməyə  başladım. 
Müst
əntiq də  mənim  düşüncəyə  getdiyimi görüb mütaliəylə 
m
əşğul oldu. 
Aradan 10-15 d
əqiqə keçdikdən sonra o, başını qaldırıb: 
– Fikirl
əşdinizmi, - deyə soruşdu. Zənnimcə, insan etmiş 
olduğu cinayətləri ömrü boyu yadından çıxarmır.  
–  V
ətəndaş  müstəntiq,  -  dedim,  axı  mən nə  fikirləşim, 
m
ən ki, heç bir cinayət etməmişəm. 
Bir q
ədərdən sonra müstəntiq komendantlığa zəng vurdu 
v
ə  dörd  silahlı  əsgər məni  qabaqlarına  qatıb  kamerama 
qaytardılar. 
Yuxusuzluqdan başım gicəllənirdi. Kameraya girən kimi 
t
ələsik soyunub  (soyunmamış  uzanmağa  icazə  verilmirdi) 
çarpayıya  uzandım  və  çirkli, iyrənc bir qoxu verən  adyalı 
üstüm
ə çəkdim. 
T
əzəcə yuxuya getmişdim ki, qapı yenidən açıldı və məni 
aşağı  endirib bu dəfə başqa bir otağa – müstəntiq Kərimovun 
yanına  gətirdilər. Bu da məndən bir neçə  əhəmiyyətsiz söz 
soruşub, etmiş olduğum cinayətləri danışmağı təklif etdi. 
T
əxminən bir saatdan sonra məni  geri  qaytardıqda  artıq 
sabah açılırdı. Mən bu saat ancaq bir şey – yatmaq istəyirdim. 
Lakin du
staqxananın  qanuna  əsasən gündüz nəinki yatmaq, 
h
ətta uzanmaq, oturmaq belə  qadağan  idi.  Mən bütün günü 
kamerada var-g
əl etməli oldum. Danışmaq, oxumaq, ağlamaq, 
gülm
ək  –  bunlar  hamısı  qəti  olaraq  qadağan  idi.  Başqa  sözlə 
des
ək, qəbirlə  bu  kameranın  fərqi  yalnız  onda  idi  ki,  qəbirdə 
ölü, burada is
ə diri insanlar olur.  
Bu v
əziyyət günlərlə davam edirdi. 

138 

 

Gec
ələr gah bu, gah o müstəntiqin otağına aparır, gündüz 
is
ə  yatmağa  imkan  vermirdilər. Yuxusuzluq məni üzüb əldən 
salırdı. Tərs kimi yemək də olduqca az idi. Bu yeməklə hətta 
acından ölmək belə mümkün idi. Səhər 1, bəzən 2 selyotka başı 
v
ə 150 qram qara çörək (hərçənd bu palçığa oxşar cismə çörək 
dem
ək  mümkün  deyil),  günorta  vaxtı  100 qram çörək və  sup 
(supun içind
ə  1 və  ya  2  qabıqlı  çürük  kartof  və  bir neçə 
çuğundur  qabığından  başqa  şey  olmurdu),  axşam  50  qram 
çör
ək və sıyıq (bu sıyıq qabıqlı halda bişirilmiş vələmir, arpa 
v
ə ya darıdan olurdu). 
Bundan 
əlavə səhərlər bir qab isti su və 1 çay qaşığı şəkər 
verilirdi. Günd
əlik menyu bundan ibarət idi ki və  heç  bir 
v
əchlə dəyişdirilmirdi. 
Q
əribədir ki, evimizdən də mənə yemək gətirən yox idi. 
M
ən bir dəfə bu haqda müstəntiqə müraciət etdikdə o, gülüm-
s
əyərək: 
–  N
ə bilim, dedi, - gətirsəydilər, sizə verilərdi. Özümüz 
bazar
dan şey alıb sizə verəsi deyilik ki?  
Sonra da 
əlavə etdi: 
– Bir d
ə ki, yəqin ailəniz sizin haraya düşdüyünüzü bilib, 
sizd
ən imtina edib. Əgər elə etmiş olsalar, düzgün hərəkət et-
miş olarlar. 
M
ən yalnız sonralar ailəmlə məktublaşarkən öyrəndim ki, 
onlar h
ər ay 2 dəfə  müntəzəm olaraq mənim üçün müxtəlif 
yem
ək və  geyim  şeyləri gətirirlərmiş.  (2  dəfədən çox qəbul 
etmirl
ərmiş.) 
M
əlum olur ki, qəsdən  bu  şeyləri mənə  vermir, ac sax-
lamaqla inanc
ımı qırmaq istəyirlərmiş. 
M
ən həqiqətən də  nədə  müqəssir  olduğumu  dərk edə 
bilmirdim. Tez-tez müst
əntiqlərin və prokururların təkrar etdiyi 
“fikirl
əşin”,  “gizlətməyin”, “siz ancaq səmimi  etirafınızla 
c
əzanızı  yüngülləşdirə  bilərsiniz” və  s.  Buna  oxşar  təkliflər 

139 

 

m
əni doğurdan da düşünməyə, fikirləşməyə, həyatım boyu et-
diyim “cinay
ətləri” xatırlamağa məcbur edirdi. 
Artıq  bir  neçə  gün idi ki, mən öz-özümü zehnən yorur, 
incidirdim, f
əqət öz əməllərimdə  bir cinayət  nişanəsi tapa 
bil
ərdim. 
Q
əribə  burasıdır  ki,  mənim cinayətimin nədən ibarət 
olduğunu müstəntiklər və prokurorlar da demirdilər. 
S
ən demə onlar da mənim kimi fikirləşir və mənim üçün 
cinay
ət axtarırlarmış. Mən bunu xeyli sonra öyrəndim. 
Aprelin 1-d
ə gecə kameranın gözcüyü aralandı Xəfif bir 
pıçıltı sanki eşidiləcəyindən qorxaraq soruşdu: 
–150? 
Bu m
ənim nömrəm idi. Artıq mən burada canlı bir vücud 
deyil, b
əlkə 150 nömrəli əşya idim. 
– B
əli! - dedim. 

 
 Geyinin!  
M
ən cəld geyinib ayağa durdum. Qapı açıldı, yekəpər bir 
n
əzarətçi yenə də yavaşdan:  
–150? - dey
ə soruşdu.  
– B
əli! 
– S...s...s... 
Bu nida “s
əssiz” deməkdir. Mən artıq bunu bilir və əməl 
edirdim. 
Biz pil
əkənin başına çatdıqda orada 6 nəfər qarovulçunun 
dayandığını gördük. Qarovulçu da eyni yavaş səslə soruşdu: 
– 150?  
– B
əli! – deyə cavab verdim. 
Qarovulçular m
əni dövrəyə alıb “s...s...s...”deyir, pilləkə-
nin m
əhəccərini  taqqıldadaraq  qabaqda  adam  olub-olmadığını 

əyyən edərək irəliləyirdilər. 
M
əni  getdiyimiz yolu bilməyim deyə, sürətlə  yürüdür, 
divarların arxasındakı dar yollarla gah aşağı, gah yuxarı aparır, 
getdiyimiz yolu bir neç
ə dəfə dolandırırdılar. 

140 

 

N
əhayət,  bizi  başqa  bir  qarovul  dəstəsi  qarşıladı. Onlar 
da ilk 
əvvəl məndən nömrəmi  soruşdular  və  müsbət cavab 
aldıqdan sonra dövrəyə alıb apardılar. 
Artıq biz nazirliyin binasında idik. Bu dəstə də məni 1-2 
d
əfə  aşağı-yuxarı  aparandan,  koridorları  dolandırandan  sonra, 
n
əhayət,  müstəntiqin  otağına  gətirdi. Məni içəri  salıb  özləri 
qapıya  çıxdılar.  Otaqda  mənim  işimi  aparan  müstəntiq  -15-ci 
şöbənin rəisi Məmmədov,  prokuror  Əliyev  və  2 nəfər 
tanımadığım kişi var idi. 
M
əni küncdə qoyulmuş stulda oturtdular. Ətrafa baxmaq, 
qurdalanmaq, 
əl tərpətmək, icazəsiz  danışmaq,  prokuror  və 
müst
əntiqin dik gözünün  içinə  baxmaq və  s. olmaz. Mən bu 
“qanunları” bilirdim, odur ki, səssizcə yerimdə oturdum. 
M
əni 3-4 gündən bəri görməyən bu adamlar, yəqin ki, bu 
müdd
ətdə hədsiz dərəcədə arıqlayıb gerilədiyim üçün təəccüb-
l
əndilər. 
İlk əvvəl müstəntiq: 
– Siz
ə nə olmuşdur? Niyə bikefsiniz? - deyə soruşurdu. 
M
ən dinmədim. 
– Sizinl
ə danışıram!  
M
ən nə cavab verəcəyimi bilmirdim. 
Müst
əntiq səsini ucaltdı: 
– 
Siz eşitmirsinizmi?  
M
ən cavab axtarırdım ki, prokuror yenidən ayağa qalxdı 
v
ə  sərt bir sillə  üzümü  yandırdı.  Ağrı  məni qovursa da, din-
m
ədim. 
Prokuror:  
-
Siz bir söz danışacaqsınızmı? Etdiyiniz cinayətləri aça-
caq
sınızmı? – dedikdə, mən özümü ələ alaraq:  
– M
ən hansı cinayətləri etdiyimi bilmirəm, – dedim. 
15-
ci  şöbənin rəisi quş  kimi  yerindən  sıçradı.  Mən hiss 
etdim  ki,  cavabım  onu  dəhşətə  gətirmişdir.  O,  mənə  2-3 sillə 
vurub:   

141 

 

– 
Heyvan  oğlu  heyvan,  –  dedi,  sən bizi nə  vaxta qədər 
incid
əcəksən? 
Ağzımdan və burnumdan qan axmağa başladı. Lakin ci-
bimd
əki dəsmalı  çıxarmağa  ixtiyarım  olmadığından  qan  üs-
tüm
ə tökülürdü. 
Prokuror ağır yumruğu ilə sinəmə, kürəyimə, qarnıma və 
başıma  bir  neçə  dəfə  vurandan sonra böyrümdən bir təpik 
ilişdirdi.  Mən  döşəmənin üstünə  yıxıldım.  Lakin  qalxmağa 
ixt
iyarım olmadığını bildiyim üçün ayağa durmadım. 
Şöbə rəisi əl-ayağa düşdü: 

 
Ayağa dur, əclaf, qan döşəməni buladı. 
“Qa
n  döşəməni  buladı”  -  bu sözün mənə  nə  qədər  acı 
t
əsir etdiyini deyə  bilmirəm. Təki məni hər gün döyə  idilər, 
amma  bu  sözü  eşitməyə  idim, demək,  onları  ağız-burnumdan 
qanın axması deyil, döşəmənin qana bulanması narahat edirdi. 
M
ən qalxıb yerimdə oturdum.  
Müst
əntiq mənə yaxınlaşdı: 

Bura  baxın,  özünüzü  niyə  incidirsiniz?  Axı  siz  danış-
malısınız. 
– M
ən daha heç bir şey deməyəcəm. 
Müst
əntiq təəccüblə: 
– Nec
ə? Necə? - deyə bağırdı. 
– M
ən daha heç bir şey deməyəcəm, – deyə qəti bir səslə 
t
əkrar etdim. 
15-
ci şöbənin rəisi üzünü prokurora tutub: 
– Siz nec
ə bilirsiniz, – dedi, – təcrübədən keçirəkmi? 
Prokuror: 
–  Çox z
əifdir,  –  deyə  cavab verdi,  –  bilmirəm dözə-
c
əkmi? 
–  H
ər halda bir-bir  sınaqdan keçirmək  lazımdır.  Mən 
əminəm ki, elə ilk təcrübədə bizimlə razılaşacaqdır. Yola gəl-
m
əsə, o biri təcrübələrə  göndərərik.  Bilirsinizmi,  bunların  it 

142 

 

kimi  40  canı  olur,  hələ-hələ  ölmürlər. Ölsə  də  biz, böyük bir 
şey itirmirik. 
– 
Razıyam. 
“Bu söhb
əti, görünür ki, məhz məni qorxutmaq üçün 
edirl
ər”, - deyə düşündüm. Burada hansı təcrübələr ola bilər ki? 
M
ən  bunları  fikirləşirkən müstəntiq telefonun dəstəyini gö-
türüb:  -  Kommutator,  –  dedi,  –  316-
cı  otağa,  48-dən bir icra 
qrupu gönd
ərin. 
Şöbə rəisi və prokuror otaqdan çıxdılar. Müstəntiq otaqda 
g
ərdiş etdiyi halda: 
– 
İndi görərsiniz, – dedi, – biz sizin qoca, mədəni, savadlı 
v
ə zəif bir adam olduğunuzu nəzərə alır, sizinlə yumşaq rəftar 
edirik. Siz is
ə  bizim bu münasibətimizə  qarşı  özünüzü  ləya-
q
ətlə aparmadınız.  
– M
ən nə etməli idim ki?  
–  H
ər  şeyi  açıb  demək  lazımdır.  Biz  onsuz  da  hamısını 
bilirik. 
– 
Əgər bilirsinizsə, daha məndən niyə soruşursunuz? 
–  Biz ümid edirik ki, siz v
ətən  qarşısında  etmiş  oldu-
ğunuz  cinayətləri  özünüz  boynunuza  alacaq,  günahınızı  etiraf 
ed
əcək, bununla da öz cəzanızı yüngülləşdirəcəksiniz. 

 
M
ən heç bir cinayət etməmişəm. Əgər siz bilirsinizsə, 
m
ənə deyin, – dedim. 
Bu  zaman  qapı  döyüldü  və  dörd nəfər adi  sivil  paltarlı, 
möhk
əm bədənli, orta yaşlı kişi içəri girdi. 
Müst
əntiq məni onlara göstərib: 

 
Aparın, – dedi, – 6 №-li təcrübədən çıxarın. 
M
ən ayağa durub onların arasında qapıdan çıxdım. 
Biz sür
ətlə irəliləyib dolanbac yollarla, nazirliyin qapısını 
t
ərk edib həbsxanaya daxil olduq. Mən  bunu  aralıq  qapıda 
durmuş qarovul dəstəsini görəndə başa düşdüm. 
M
əni kiçik bir otağa gətirdilər. Burada divardan  asılmış 
rezin  meşoklardan  birini  götürdülər və  məni qəfildən qamar-

143 

 

layıb  həmin  meşokun  içinə  soxdular. Tələsik  meşokun  ağzını 
bağladılar  və  harasa 5-10 metr sürütdülər.  Yaxşı  ki,  meşokda 
n
əfəs  almaq üçün bir neçə  xırda  deşik  var  imiş,  yoxsa 
havasızlıqdan orada boğulmaq olardı.  
Bird
ən mənə kimsə bir təpik vurdu və mən, deyəsən 6-7 
ayağaltılı  pilləkəndən  aşağı  diyirləndim. Orada məni nə  isə  o 
q
ədər də sərt olmayan bir şeylə (sonradan öyrəndim ki, bu şey 
içi  boş  olan  rezin  qırmanc  imiş)  insafsızcasına  döyməyə 
başladılar. Kimsə məni tez-tez pilləkənin üstünə çəkir, oradan 
ağır  ayaqlarla  təpikləyərək yerə  salır,  yerdəkilər də  qırmacla 
vururdular. 
Tezlikl
ə, görünür ki, bu cür “oyun” onları bezikdirdi və 
onlar m
əni təpiklə  bir-birinə  vurmağa  başladılar.  Mən futbol 
topu  kimi  aralıqda  qalmışdım.  Hər tərəfdən üstümə  zərbələr 
yağırdı.  Çığırmamaq  üçün  dodaqlarımı  çeynəyirdim. Çox 
keçm
ədi ki, huşumu itirdim və sonra nələr olduğunu bilmirəm.  
Ayıldıqda  özümü  sement  döşəmənin üstündə  uzanmış 
gördüm. Başımın üstündə həmin 4 nəfər “oyunçu” və ağ xalatlı 
ucaboy bir kişi – həkim durmuşdu.  
H
əkimin ilk sualı bu oldu: 
– 
İndi boynunuza alacaqsınız, yoxsa davam etdirsinlər? 
Q
əribədir, mən elə  bilirdim ki, bütün həkimlər yenicə 
ayılmış xəstəyə nəsə başqa, daha mehriban sözlər deməlidirlər. 
S
ən demə, həkimliyin bir sahəsi də var imiş. 
Dill
ənməyə taqətim yox idi. Olsa da, özümü döydürmə-
m
ək üçün dinmədim. 
H
əkim nəbzimi əlindən buraxıb: 
– 
Aparıb yerinə təhvil verin, – dedi. 
Azacıq  sonra  mən  öz  kameramda  oturmuşdum.  Təəc-
cüblü burasıdır ki, bədənimdə qaralmış yer yox idi, amma hər 
yerim dözülm
əz dərəcədə sızıldayırdı. 
Ert
əsi günü məni yenə  də  müstəntiqimin  yanına  apar-
dılar. O, məni görən kimi: 

144 

 

–  H
ə, nə deyirsiniz, – dedi, – hər şeyi olduğu kimi bizə 
açıb danışırsınızmı? 
M
ən  başımla  “yox”  işarəsi  verdim,  çünki  danışılası  bir 
sözüm yox idi. 
–  Dem
ək, canınıza yazığınız gəlmir? Axı siz mədəni bir 
insan, yazıçısınız. Sizə yaşamaq, yaratmaq, vətən naminə çalış-
maq lazımdır. Bir düşünün, siz bu sarsaq inadkarlığınızla özü-
nüzü nec
ə də pis günə salırsınız. Bizə onsuz da hamısı bəllidir. 
Siz dövl
ət  əleyhinə  təbliğat  aparmış  və  əksinqilabi  təşkilatda 
işləmişsiniz. Bu olduqca böyük cinayətdir. Lakin bunu özünüz 
biz
ə boyun alsanız, bəzi aydın olmayan məsələləri şərh etsəniz, 
t
əşkilatda daha kimlərin olduğunu desəniz sizi inandırıram ki, 
tam azad edilm
əsəniz də, bir neçə aylıq cəza alarsınız. 
M
ən ağır-ağır dedim: 
–  M
ən nə dövlət əleyhinə təbliğat aparmış, nə də əksin-
qilabçı təşkilatda çalışmışam. Odur ki, sizə heç nə deyə bilmə-
y
əcəm. 
Müst
əntiq hirsindən qıpqırmızı qızardı: 
–  Dem
ək belə! Demək,  siz hələ  də  öz  düşmən fikirləri-
nizd
ən əl çəkməmişsiniz. 
– M
ən düşmən deyiləm, - deyə mən az qala bağırdım. 
–  Sus, alçaq! –  dey
ən müstəntiq  əlində  oynatdığı  kiçik 
tapanç
anın dəstəsini başıma vurdu. Qan fışıltı ilə yuxarı atıldı 
v
ə  sonra üstümə  tökülməyə  başladı.  Müstəntiq  stolunun  yeşi-
yini açıb oradan götürdüyü bir parça binti mənə atdı.  
M
ən bintlə  başımı  sarıdım,  lakin  isti  qan  yavaş-yavaş 
boynuma süzülür v
ə oradan bədənimə keçərək məndə xoşagəl-
m
əz bir gizilti əmələ gətirirdi. 
Müst
əntiq yenə  kommutator vasitəsilə  48-dən bir icra 
qrupu g
ətirdi. Gələn 3 nəfər məni  aralarına  alıb  apardılar. 
Yeraltı binada kiçik bir kameraya salıb, qapını bağladılar. 
M
əni təəccüb  bürüdü.  “Əgər məni cəza üçün buraya 
g
ətirmişlərsə, burada nə  var ki?” –  deyə  düşündüm.  Təqribən 

145 

 

3-4 d
əqiqədən sonra divarlarda nə  isə  qəribə  bir  fışıltı  səsi 
eşidildi. Doğrusu, mən bir qədər qorxdum da. 
Bird
ən divarların arasından yüzlərcə yerdən buğ çıxmağa 
başladı.  Buğ  bir  an  içərisində  qatılaşdı.  Nəfəsim təngləşirdi. 
Qapının bağlı olduğunu bilsəm də, onu itələyir, açmaq istəyir-
dim. 
M
ən boğulurdum, gözlərim yaşarır, ürəyim hədsiz sürətlə 
çırpınırdı. isti buğu udmamaq üçün əlimlə ağzımı və burnumu 
tuturdumsa da, bu çox az köm
ək edirdi. 
Tezlikl
ə huşumu itirdim. 
Ayılarkən  başqa  bir  yerdə  idim. Üstümə  su tökdükləri 
üçün  paltarım  tamam  yaş  idi.  Başımın  üstündə  duran həmin 
“h
əkim” nəbzimi tutdu və yanındakılara: 
– Götürün, – dedi, – 
bir şey olmaz. 
Qollarımdan və qıçlarımdan yapışıb məni əvvəlki yerimə 
g
ətirdilər və  isti  buğun  içinə  atdılar.  Mən  “atdılar”  deyirəm, 
çünki üsulluca yer
ə qoymayıb, məhz tulladılar. Hətta mən bir 
q
ədər əzildim də. 
Dey
əsən, bu dəfə  əvvəlkindən  bir  az  artıq  dözdüm.  İsti 
buğu udduqca qəfəsə salınmış vəhşi heyvan kimi otağın içində 
çırpınır, bircə udum təmiz hava axtarır, təəssüf ki, tapmırdım. 
Bir q
ədərdən sonra yenə  huşumu  itirdim  və  ayılarkən 
yen
ə də o “həkim”i və iş icraçılarını başımın üstündə durmuş 
gördüm. 
M
ənim üstümə bir vedrə soyuq su töküb, təzədən buğun 

ərisinə tulladılar. 
Görünür,  bu d
əfə  huşumu  lap  tez  itirmişəmmiş.  Çünki 
heç bir şey  yadıma  gəlmir. Fəqət ayrılarkən özümü öz kame-
ramda gördüm. Yaxşı ki, daha başımın üstündə duran yox idi. 
M
ən yorulmuşdum. Döyülmək, üç dəfə o müdhiş buğun 

ərisinə  atılmaq  məni  yormuşdu.  Mən dincəlmək, doyunca 
yatmaq ist
əyirdim. 

146 

 

Lakin istintaq orqanları da deyəsən bunu bildikləri üçün 
m
əni dincəlməyə qoymur, müxtəlif cəza tədbirlərini təcrübədən  
keçirir, m
əni etmədiyim cinayətləri  boynuma  almağa  məcbur 
etm
ək istəyirdilər. 
T
əxminən, 2 saat keçdi. Məni ayağa qaldırıb kameradan 
çıxartdılar. Qarovullar məni dövrəyə alıb həbsxananın həyətinə 
çıxardılar və burada biz bir yeraltı binaya – karsera daxil olduq. 
Bura t
əxminən 10 metr yerin  altında  idi.  Mən bunu en-
diyimiz pill
ələrin sayından müəyyən etdim, çünki biz 62 pillə 
enmişdik. 
H
ər tərəf zülmət  qaranlıq  idi.  Yalnız  qarovullar  arabir 
əllərindəki cib fənərləri ilə  yolu  işıqlandırırdlar.  Nəhayət,  biz 
lazım  olan  yerə  çatdıq.  İrəlidə  gedən qarovulçu durdu, əyilib 
yerd
ə  olan dəmir  qapının  qıfılını  açdı,  o  biri  iki  nəfər məni 
götürüb aşağı salladı və qapını qıfıllayıb uzaqlaşdı.  
M
ənim  düşdüyüm  yer,  təxminən,  2 metr dərinliyində 
olub, qurşağıma qədər su ilə dolu idi. Mən əllərimi sürtə-sürtə 

əyyən etdim ki, buranın eni və uzunu təxminən bir metrdir. 
Yorulduğum  üçün  divara  söykəndim, lakin sən demə  suyun 
qıraqlarında  xüsusi  oyuqlar  qayrılıbmış  və  bu oyuqlara iri 
siçovullar salınıbmış. Mən divara söykənən kimi onlardan bir 
neç
əsi mənim paltarımı çeynəməyə başladı. Doğrusunu deyim 
ki, h
ələ  azadlıqda  olanda  belə  mən siçan və  siçovullardan 
çiyrin
ərdim.  Onları  görəndə, nə  isə  ətim ürpəşdi.  İndi  burda 
onlarla bir yerd
ə, özü də qaranlıqda qalmaq mənə pis təsir etdi. 
C
əld  bu  divardan  ayrılıb  o  birisinə  söykəndim.  Buradakı 
siçovullar lap h
əyasız  imiş.  Onlardan  birisi  mənim kürəyimə 
dırmaşdı və boynumu çeynəmək istədi. Mən dəli kimi yerim-
d
ən tullandım  və  siçovul üstümdən  suya  düşdü.  O  civildəyə-
civild
əyə suyun içindən çıxıb yuvasına girdi. 
M
ən daha divarlara söykənməkdən qorxduğum üçün kar-
sın dik ortasında dayandım. 

147 

 

Lakin burada da m
ənə dinclik olmadı. Yuxarıdan iri dam-
lalarla  buz  kimi  soyuq  su  başıma  damırdı.  Damcılar  ara  ver-
m
ədən düz karsın ortasına, yəni mənim başıma düşürdü. Siço-
vullardan  uzaq olmaq üçün m
ən də  bu  damcılara  dözürdüm. 
F
əqət, tezliklə onlar məni əsəbləşdirməyə başladı. 
Yorğunluqdan  ayaq  üstə  dura bilmirdim. Bir azca otur-
maq üçün m
ən indi nəyim varsa verərdim. Mən hətta belə bir 
t
əcrübə etmək də istədim. Lakin su qurşağa qədər olduğundan 
oturmaq mümkün deyildi.  
Sakit durmaq olmazdı. Çünki azacıq hərəkətsiz duranda 
bih
əya siçovullar üzüb üstümə gəlirdi. Odur ki, bu çağrılmamış 
qonaqları qovmaq üçün daimə hərəkət etməyim lazım gəlirdi.  
N
ə  qədər vaxt keçdiyini dürüst deyə  bilmərəm. Mənə 
qalsa idi, y
əqin ki, keçən  vaxtın  bir  il  olduğunu  deyərdim... 
qaranlıq,  qurşağa  qədər suyun içərisində  dik durmaq, daimi 
olaraq  başına  suyun  damcılaması,  ümumi  yorğunluq,  yuxu-
suzluq v
ə nəhayət, bu siçovullar. 
Yuxarıda  ayaq  səsləri  eşidildi.  Karserin  qapısı  açıldı. 
Qarovulçu işığı dik üzümə saldı və bir parça qara çörəyi mənə 
uzatdı: 
– S
əhər yeməyini alın! 
Qapı bağlandı.  
Dem
ək, artıq səhərdir. Deməli, mən burada 15-16 saatdır 
ki, dayanmışam. 
Vaxt n
ə yaman ağır-ağir keçirmiş... 
Çör
əyi acgözlüklə çeynədim. Su pis və üfunətli də olsa, 
bol idi. 
Karser
ə salınanları ayaqyoluna aparmadıqları üçün bu su 
çox nat
əmiz idi, lakin hər halda var idi. 
Siçovullar çör
əyin iyini duyub mənə  yaxınlaşmaq  istə-
dil
ər.  Ancaq  daha  onları  qovlamağın  fəndini bilirdim. Bir-iki 
d
əfə suyu şappıldadan kimi sakitlik bərpa olurdu.  

148 

 

Xeyli vaxt bel
əcə keçdi. Artıq bədənimin bəndləri sızıl-
dayır, bir-birin dən ayrılmaq dərəcəsinə gəlir, dözülməz şəkildə 
ağrıyırdı.  
Su çox soyuq olmasa da, m
ən  yavaş-yavaş  titrəməyə 
başlayırdım.  Yenə  də  addım  səsləri  eşidildi.  Qapı  açıldı.  Cib 
fanarının işığı dik üzümə düşdü. 
4 qüvv
ətli əl məni çəkib yuxarı çıxartdı. Qarovullar məni 
dövr
əyə  alıb  kamerama  gətirdilər.  Qapını  örtən kimi yerə 
yıxıldım. 
*** 
Günl
ər gəlib keçirdi. Məni hər gecə gah müstəntiqin, gah 
şöbə  müdirinin,  gah  da  prokurorun  yanına  aparırdılar.  Onlar 
ağır siyasi cinayətləri boynuma almağı məsləhət görür, mən də 
r
ədd edirdim. Hər bir rədd cavabı növbəti cəza ilə nəticələnirdi. 
Bu “48”in n
ə  müxtəlif cəza tədbirləri  varmış.  Bütün 
əvvəllər başıma  gətirilənlərdən  başqa,  onlar  məni lüt soyun-
durub, noxud d
ənələri üstündə  dizi üstə  oturtmuş,  müxtəlif 
üsullarla 
əzişdirmiş, soyuq suda islatmış, ac saxlamış, dəli ilə 
bir yer
ə salmış, başıma cürbəcür oyunlar açmışdılar. 
N
əhayət, mənim ən çox qorxduğum hadisə də baş verdi. 
Müst
əntiq tez-tez məni hədələyərək deyirdi:  
–  Özünüz
ə  yazığınız  gəlsin. Məni məcbur etməyin ki, 
butulka il
ə hər şeyi boynunuza aldırım. 
H
ələ  azadlıqda  mən bu barədə  nə  isə  bir  şey  eşitməmi-
şəm. Lakin o zamanlar buna nə o qədər ciddi əhəmiyyət ver-
miş, o qədər də inanmamışdım. 
İlk  əvvəl bu sözü müstəntiqdən  eşitdikdə  elə  bildim ki, 
m
əni yenə  də  qorxutmaq istəyir. Fəqət,  cürbəcür cəzaları 
gör
əndən sonra mən bu cəzanın da ola biləcəyinə inandım və 
bundan qorxmağa başladım. 
H
ətta bu cəzanı  görməyim deyə  istintaq  orqanlarının 
t
əklif etdiyi bəzi cinayətləri  “boynuma  da  aldım”.  Ancaq 
getdikc
ə istintaq orqanlarının iştahası artırdı. Onlar istəyirdilər 

149 

 

ki, m
ən  əslində  mövcud olmayan əksinqilablı  təşkilatdan,  et-
m
ədiyim dövləti cinayətlərdən  danışım,  tanımadığım  adamlar 
haqqında onlara məlumat verim, nahaqdan başqalarının üzünə 
durum v
ə s.  
M
ən bu təklifləri qəti olaraq rədd etdikdə  şöbə  rəisi 
M
əmmədov açıq hiss olunan bir kinayə ilə: 
–  Dem
əli, siz bizə  kömək etmək istəmirsiniz,  –  dedi,  –
bunun n
əticəsi  sizin  üçün  pis  olacaqdır.  Biz  məcbur  olacağıq 
ki, sizi butulka vasit
əsi ilə  danışdıraq.  O  zaman  sizin  bütün 
cinay
ətləri açacağınıza əminəm. Fəqət, sizin üçün deyirəm. 
Qorxudan daxil
ən tir-tir  əsirdim.  Axı  insanlıqdan  tam 
m
ənasilə bixəbər olan bu adamlar hər bir cinayət etməyə həm 
qadir, h
əm də ixtiyarlı idilər. 
Az sonra “48” d
ən gələn icraçılar məni yerə yıxdılar və 
butulka 
əməliyyatına başladılar. 
Bu h
əqiqətən də  dəhşət idi, mən hətta  sağ  qalacağıma 
bel
ə inanmırdım.  Lakin  pis günün üzü pis olarmış. Ölmədim, 
əməliyyat  qurtarana  yaxın  ürəyim xarab oldu və  özümdən 
getdim. 
Bu 
əməliyyatdan sonra mən  ancaq  ağzı  üstə  uzana 
bilirdim. N
ə oturmağa, nə də arxası və ya böyrü üstə uzanmağa 
halım yox idi. Dözülməz ağrılar qarnımı, böyürlərimi və belimi 
qırmaq dərəcəsinə gəlirdi. 
8 gün bel
əcə  keçdi.  Artıq  yavaş-yavaş  ayağa  dura  bilir-
dim. Bir gec
ə xəlvətcə alt köynəyimi soyunub, onu parçaladım 
v
ə ip düzəltdim.  
N
əzarətçi təxminən hər on dəqiqədən bir mənim kame-
rama bax
ırdı. Bunu gözlüyün (qapıda baxmaq üçün göz boyda 
bir yer olur) 
cıqqıldamağından  müəyyən  etmişdim.  Növbəti 
d
əfə  o,  kameranı  nəzərdən keçirib ötən kimi ipi halqa edib 
qapının  üst  çərçivəsinə  atdım  və  ani  bir  sıçrayışla  özümü 
asdım. 

150 

 

Bilmir
əm nəzarətçi mənim  oyaq  qalmağımdan  şübhə-
l
ənmişdi,  yoxsa  mən özümü asarkən səs-küy  olmuşdumu,  nə 
is
ə axırı ki, aradan heç 4-5 dəqiqə keçməmiş qapı sürətlə açıldı. 
İçəri girən nəzarətçi təcili məni  yuxarı  qaldırdı,  başqa  birisi 
yetişib ipi kəsdi. 
M
ən bunları təxminən hiss edirdim, çünki o qədər də çox 
boğulmamışdım.  
N
əzarətçilər görünür ki, o qədər də boğulmadığımı yəqin 
edib m
əni insafsızcasına döyməyə başladılar. Dəmir nallı sol-
dat  sapoqları  bədənimin  harasına  dəyirsə  dəysin,  deşib  o  biri 
t
ərəfə keçmək istəyirdi. Az sonra onsuz da zəif olan bədənim 
ağır zərbələrə tab gətirməyib üzüldü və mən huşumu itirdim. 
*** 
H
əbs olunduğumdan 7 ay 12 gün keçmişdi. (Bunu müs-
t
əntiqin  otağında  asılmış  divar  təqvimindən  başa  düşdüm.) 
M
əni yenə müstəntiq Melkumovun yanına apardılar. 
O m
əni görən kimi: 
– 
Daha  işinizi  məhkəməyə  köçürürük,  –  dedi,  yaxın 
g
əlin, ittihamnaməni oxuyun. 
M
ən ittihamnaməni aldım və hələ ilk sətirləri oxuyarkən 
d
əhşətə  gəldim.  Burada mənim nəinki Sovet dövründə  yaz-
dığım  poema,  pyes  və  şeirlərim, hətta inqilabdan qabaq çap 
edil
ən və illərlə səhnələrdə oynanılan əsərlərim belə “antisovet 
əhval-ruhiyyəli”  adlandırılırdı.  Mən  hansısa  əslində  mövcud 
olmayan bir 
əksinqılabi  təşkilatın  fəal üzvüyəmmiş,  xalqın 
q
əddar düşməniyəmmiş və s.  
Gözl
ərim qaranlıq gətirdi, nə deyəcəyimi bilmədim. Axı 
m
ən, açığını deyim ki, ümumiyyətlə, qan tökülməyini istəmə-
diyim üçün h
ər  cür  inqılabı  da  qəbul etmirdim. Mənim nəzə-
rimd
ə bütün inqilablar zorakılıqdan ibarət olduğuna görə xalqa 
ziyan bir şey idi. 
M
ən inqilabçı  deyildim,  kommunist  deyildim,  heç  bir 
siyas
əti etmirdim - əgər məni buna görə mühakimə etsəydilər, 

151 

 

bu, b
əlkə  də  ədalətli  bir  şey  olardı.  Lakin  məni “antisovet” 
ruhlu, hansısa gizli bir “təşkilatın” fəal üzvü hesab etmək, sui-
q
əsddə təqsirləndirmək, nəhayət, “xalqın qəddar düşməni” ad-
lan
dırmaq ən azı ədalətsizlik və özbaşınalıq idi.  
M
əgər mən  xalqımın,  dövlətimizin  düşməni idim? Bəs 
m
ənim  xalqımı  maarifləndirməyə,  onu  oyatmağa,  onu  yeni 
h
əyata  başlamağa  çağıran  əsərlərim?  Axı  “xalqın  qəddar 
düşməni” onları yaza bilərdimi? 
 
*** 
4 ay da keçdi.  
Gözl
əməkdən gözümün kökü saraldı,  məhkəmə  olmadı 
ki, olmadı. Artıq bir ilə yaxındır ki, mən bu zindanda çürüyür-
düm. 
Bir gün s
əhər məni komendant otağına apardılar. Komen-
dant 
əlindəki vərəqi mənə göstərib: 
-V
ətəndaş  Mikayılzadə! “Osoboe  soveşşaniye”  (xüsusi 
iclas) Moskvada cinay
ət  işinizə  baxaraq sizi qeyri-müəyyən 
müdd
ətə  şimal  zonasındakı  həbs  düşərgələrində  saxlamağa 
m
əhkum etmişdir. Hökmdən şikayət etmək olmaz. 
Bu da aylarla, böyük bir ümüdl
ə gözlədiyim məhkəmə. 
 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə