SeyfəDDİn qəNİyev tariyel qəNİ



Yüklə 2.34 Mb.
Pdf просмотр
səhifə11/12
tarix29.05.2017
ölçüsü2.34 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12

DÖRDÜNCÜ MƏKTUB 
 
Sevimli dostum! 
Komsomolski  şəhərində  bizi  qatardan  düşürüb  dəniz 
qırağındakı  həbs  düşərgəsində  yerləşdirdilər. Burada bir neçə 
gün bizi dindirib-
danışdıran  olmadı.  Hər  şeylə  maraqlanan 
y
əhudi haradansa öyrənmişdi  ki,  bizi  Kolumaya yola 
salacaqlar.  D
oğrudur,  biz  bunu  təxminən bilirdik, ancaq yenə 
d
ə dünyanın ən soyuq olan bir guşəsinə uzun müddətə aparıla-
cağımız  bizi  xeyli  kədərləndirirdi.  Qafqazlı  məhbuslar demək 
olar ki, tamamil
ə ruhdan düşmüşdülər. 
İki gün beləcə sıxıntı içərisində keçdi. Üçüncü gün gün-
düz bizi kiçik d
əstələrə bölüb güclü nəzarət altında gəmi vağ-
zalına gətirdilər. 
Burada “Feliks” adlı nəhəng bir okean gəmisi durmuşdu. 
Bizi ciddi yoxlamadan keçirib g
əminin alt hissəsində yerləşən 
tryuma doldurdular. 
M
ən “doldurdular” deyirəm.  Çünki  tryumun  qapısı 
olduqca balaca idi. 
Tryum yarıya qədər duz ilə doldurulmuşdu. 
Burada  dustaqları  bir-bir tryuma itələyir, bununla da öz 
v
əzifələrini bitmiş hesab edirdilər. 
Bizi g
əmiyə  mindirdikləri zaman göyərtədə  yaşlı  bir 
d
ənizçi  durmuşdu. O, əsgərlərin qoca və  xəstə  məhbusları 
t
əpikləyərək tryuma itələdiyini gördükdə  üzünü yana çevirdi, 
ah ç
əkib, cib dəsmalını  çıxardı,  tələsik  uzaqlaşdı.  Mənə  elə 
g
əldi ki, o, gözlərini silir. Son il yarımda mən birinci dəfə idi 
ki, bizim halımıza acıyan, rəhmi gələn insana rast gəlirdim.  
“Feliks” g
əmisinin tryumu olduqca böyük idi. Burada 
duzun üstünd
ə  iki mindən  artıq  dustaq  yerləşdirilmişdi. 
Tryumda  işıq  yandırılmırdı.  Yalnız  gəminin  illuminatorla-
rından düşən işıq içərini azca işıqlandırırdı. Bura o qədər basa-
bas idi ki, adamlar dem
ək olar ki, bir-birinin  qucağında  otur-
muşdu. Belə vəziyyətdə gəmi Maqadana sarı yola düşdü. 

182 

 

M
ən ömrümdə  heç bir zaman gəmiyə  minməmişdim. 
Buradakıların çoxu da birinci dəfə idi ki, dənizə çıxırdı. Gəmi 
bizi yırğalayır, üzüb taqətdən salırdı.  
Üçüncü gün d
ənizdə  fırtına  başlandı.  Adətən sakit olan 
Oxot d
ənizi bu gün deyəsən  əsəbiləşmiş,  özündən  çıxmışdı. 
N
əhəng  dalğalar  gəminin üstünə  tökülür, az qala onu yuyub 
d
ənizin dibinə  aparmaq istəyirdi. Biz gəminin alt tərəfində 
olduğumuz üçün bir çox halda havanı görə bilmirdik. Dalğalar 
g
əmini öz qoynuna aldığına görə çox vaxt bizə elə gəlirdi ki, 
artıq batırıq. 
V
əziyyəti belə görən gəmi heyəti lövbər salıb dayanmağı 
q
ərara aldı. Buna baxmayaraq dalğalar nəhəng gəmini bir qayıq 
kimi atıb-tutur, gah bu, gah o tərəfə əyirdi. 
Tryumdakıların vəziyyəti olduqca acınacaqlı idi. Onların 
dem
ək olar ki, əksəriyyəti ürək bulanması və qusmaqdan halsız 
olub, yoldaşlarının üstünə yıxılmışdı. İçərini pis qoxu bürümüş, 
h
ər tərəfdən ögümə, zarıltı və ah-uf səsləri gəlirdi.  
Ad
ətən bütün insanlar çətinliyə düşən vaxtı Allahı xatır-
ladıqları kimi, burada da tez-tez yada salırdılar, doğrudur, hamı 
yox.  Burada müxt
əlif dinlərdən, bu dinlərin müxtəlif təriqət-
l
ərindən, müxtəlif millətlərdən olan adamlar ibadət edir, Allaha 
yalvarır, özlərinin bu bəladan xilas olmaqlarını xahiş edirdilər. 
M
ən bir küncdə qısılıb oturmuşdum. Bu zaman kiminsə 
əli kürəyimə toxundu. Çevrilib baxdıqda yəhudini gördüm. O, 
h
ətta belə vəziyyətdə də zarafatla dedi: 
–  Bilirsin
izmi,  mən  bu  mənzərəyə  baxdıqca  yadıma  nə 
düşür?  Qiyamət  günü!  Axı  ruhanilər  deyirlər  ki,  o  dünyada 
hərə  öz  dilində  və  dinində  yalvaracaqdır.  Bax  indi  bu  saat 
burada qiyamətdir və bunlar da Allaha yalvarırlar. Ancaq Allah 
“rəhimlidir”, bizə heç bir şey olmayacaq. 
Belorusiyalı  keşiş  Milovanoviç  yəhudinin  bu  amansız 
kinay
əsini eşitcək ilan vurmuş kimi yerindən sıçradı: 

183 

 

–  L
ənətə gəlmiş cuhud! Heç olmasa belə bir gündə sus, 
A
llahla işin olmasın. 
Y
əhudi  keşişin  bərk hirsləndiyini gördüsə  də, yenə 
zarafatından əl çəkmədi: 
– Bizi bu b
əlaya salan elə Allah özü deyilmi? Daha ona 
n
ə yalvaraq?  
Keşiş hirslə üzünü yəhudidən çevirib:  
– M
əlum İuda! – deyə acıqla tüpürdü. 
Bel
əliklə,  axşam  oldu. Gecə  saat  ona  yaxın  dəniz 
nisb
ətən sakitləşdi və gəmi yola düşdü. 
Doqquzuncu gün s
əhər  vaxtı  artıq  Maqadana  yetişdik. 
Bura d
əniz sahilindəki  alçaq  dağın  sinəsində  yerləşmiş  yeni 
şəhərdir. Bizi gəmidən düşürüb böyük biz mühafizə dəstəsinin 
müşayiətilə  sahilə  gətirdilər. Burda da mühafizəçilərin  sayı 
ikiqat  artırıldı.  Mən yəhudidən bunun səbəbini  soruşduqda  o 
dedi:  
– 
Bilirsinizmi,  bura  yeni  şəhərdir.  Əhalinin  çoxu  dəfə-
l
ərlə həbsxanaya düşənlər, sürgün edilənlər və başqalarıdır. Bu 
saat bizi bu qaraul d
əstəsinin əlindən almaq şəhər əhalisi üçün 
su içm
ək  kimi  bir  şeydir.  MVD  orqanları  bunu bildiklərinə 
gör
ə nəzarəti bu qədər gücləndirirlər.  
Professor 
İvanov sözə qarışdı: 
–  Nahaq yer
ə  ehtiyat edirlər,  çünki  maqadanlılar  yalnız 
oğru-əyriyə rəğbət bəsləyirlər. Bizim kimiləri isə görəsi gözləri 
yoxdur.  
Y
əhudi gülümsündü: 
– Stalin onlara da t
əsir edə bilmişdir. Bizdən kimin xoşu 
g
əlir ki, onların xoşu gəlsin? 
Bizi şəhərin şimal-şərqindəki köçürmə həbsxanasına gə-
tirib olduqca böyük kameralara yerl
əşdirdilər. 
Burada m
əlum oldu ki, bizdən 5 gün əvvəl gətirilmiş 
m
əhbuslar da müvəqqəti olaraq Maqadan  yaxınlığındkı  həbs 

184 

 

düşərgəsində saxlanılır. Deyilənlərə görə onları da bizə qoşub 
hamımızı birlikdə şimala – Kolumaya aparacaqlar. 
İki  gündən  sonra  bizi  kameralardan  çıxardılar.  Hər bir 
“növü” (y
əni eyni bir maddə  üzrə  həbs  edilmiş  şəxs)  ayrıca 
d
əstələrə ayırdılar. Biz “faşistlər” də ayrı bir dəstə idik. Dəstə-
mizd
ə 500-ə qədər məhbus var idi. Yoldaşlarımızın əksəriyyəti 
40 yaşından  yuxarı şəxslər idi. Tək-tək 30-35  yaşlılar var idi. 
Bunların  hamısı  uzun  müddət MVD zirzəmilərində  əzab 
ç
əkmiş  adamlar  idi. Zəif,  arıq,  saç-saqqal  basmış,  cansız 
kişilər. Bəzi  yoldaşlar  ciddi  xəstə  idi; lakin burada müalicə 
olunmaq qeyri-
mümkün bir şey idi. Müalicə edən həkim və ya 
feldşer  (istər məhbus olsun, istərsə  də  azad adam) “58” 
madd
əsini eşidən kimi deyirdi: 
–  Büt
ün  dünyada  faşistlərin kökünü kəsməyə  çalışırlar. 
S
ən hələ sağ olduğuna şükür etmirsən? 
Bütün  bunlardan  başqa  yoldaşlarımın  demək olar ki, 
h
amısının xeyli avadanlığı vardı (yüngül yatacaq, yemək paltar 
v
ə  s). Hətta,  bakılı  mühəndis Məmmədov Cəbrayılın  (özü  də 
axasayırdı)  iki  bağlaması  və  bir  çamadanı  var  idi.  Mənim 
yüküm lap yüngül olduğuna görə dərdim də yüngül idi, çünki 
h
ələ  adlarımızı  yoxlayan  zabit  bir  özümüzə, bir də  avadan-
lığımıza baxıb başını bulamış: 
– 
Bu  cır-cındırlarla  siz  o  yerlərə  çətin gedib çıxa 
bil
ərsiniz, – demişdi. 
H
əbsxanada hər  bir  cındırın  belə  müəyyən qiyməti ol-
duğu üçün, əlbəttə, heç kəs öz avadanlığını qoyub getmədi. 
Sentyabr  ayının  4-də  bizi  güclü  qaraul  altında  şəhərdən 
çıxardılar. Şəhərin kənarında biz başqa doqquz dəstə dustağın 
hazır vəziyyətdə durmuş olduğunu gördük.  
10 d
əstədə təxminən 5000 adam var idi. Birinci dəstədə 
adam öldür
ənlər, ikinci dəstədə böyük məbləğdə dövlət pulunu 
m
ənimsəyənlər,  üçüncü  “faşistlər”, yəni siyasi məhbuslar, 
altıncı dəstədə quldurluq edənlər, yeddinci dəstədə böyük oğur-

185 

 

luq ed
ənlər, səkkizinci dəstədə qəlp pul kəsənlər və saxta sənəd 
düz
əldənlər, 9-cu dəstədə  həbsdən qaçanlar, onuncu dəstədə 
siyasi m
əhbus olan qadınlar gedirdi. 
Bu  adamaların  hamısının  cəza müddəti 10 ildən 25 ilə 
kimi idi.  Bizim d
əstədəkilərdən başqa, qalan adamların böyük 
əksəriyyəti 20-30 yaşlı gənclərdən ibarət idi. Bu gənclər möh-
k
əm bədənli, sağlam və cəld idilər. Həm də bunların çoxunun 
avadanlığı yox idi. 
Gündüz saat 10 rad
ələrində  Maqadan  şəhərini arxada 
bura
xıb  qarşıdakı  dağlara  doğru  hərəkət etməyə  başladıq. 
Qaraul r
əisi hər bir dəstənin  yanında  bir  qədər  dayandıqdan 
sonra qayda-
qanunları izah etməyə başladı: 
–  Günd
ə  50-60 kilometr yol gedəsiyik. Yollarda demək 
olar  ki,  heç  bir  düşərgə  və  ya daldanacaq yeri yoxdur. Biz 
çöld
ə gecələməli olacağıq. Bu əlbəttə, sizin üçün çətin olacaq. 
Lakin m
ənzil  başına  gedib  çatmaq  sizin  özünüzdən  asılıdır. 
D
əstələrdən geri qalmaq və  ya  qaçmağa  kiçik  bir  təşəbbüs 
göst
ərmək yerindəcə güllələnmək ilə cəzalandırılır. 
D
əstələr sürətlə irəliyə doğru yürüyürdü. Hər iki saatdan 
bir 10 d
əqiqəlik dinclik verəndən sonra bizi yenidən  şimala 
doğru  qovurdular.  Axşama  yaxın,  irəlidə  bir həbs  düşərgəsi 
göründü. Burada 4-cü d
əstədəki  məhbusları təhvil verib sürətlə 
düşərgədən  uzaqlaşdıq.  Rəislərin fikrinə  görə  düşərgə  yaxın-
lığında gecələmək təhlükəli olarmış. Gecədən bir qədər keçmiş 
bizi meşənin kənarında  əylədilər. Hər dəstədə bir neçə tonqal 
qala
ndı və biz tonqalların qırağında bir-birimizə qısılıb yatdıq.  
Günl
ər bir-birinin  ardınca  gəlib  keçirdi.  Artıq  cəmisi 4 
d
əstə  qalmışdı:  1-ci, 6-cı,  10-cu və  biz.  Daha  doğrusu,  adam 
öldür
ənlər, quldurluq edənlər, məhbus  qadınlar  və  siyasi 
dustaqlar.  
Şimala  doğru  irəllilədikcə  hava  daha  da  soyuqlaşır, 
gec
ələr isə  xüsusilə  dözülməz  olurdu.  Biz  yorğandan  basqa 
dem
ək  olar  ki,  bütün  avadanlığımızı  yollarda  atıb  getmişdik. 

186 

 

Əvvəllər gündə 50-60 km gedirdiksə indi 30-35 km-i güclə qət 
edirdik. D
əstələrdən, xüsusilə  bizim dəstədən yorulanlar və 
x
əstələnənlər var idi. Lakin geriyə  qalmağın  güllələnmə  ilə 
n
əticələnəcəyini bilirdik. Çünki hələ dünən Saveli Lazarev adlı 
bir  yodaşımız  sancılandığı  üçün  qəflətən  qarın  içərisinə 
yıxılmış  və  nəzarətçilər tərəfindən yerindəcə  güllələnmişdi. 
Odur  ki,  artıq  heç  kim  yorulduğunu  və  xəstələndiyini biruzə 
vermir,  imkanı  olmadıqda  isə  yoldaşlarının  köməyilə  irəliyə 
doğru hərəkət edirdi.  
Biz, bütün bu 
əzabları,  haqsızlıqları  görən insanlar  bu 
zalımlara  qarşı  heç  bir  şey  edə  bilmirdik. Nəinki  günahsız 
olaraq güll
ələnən  yoldaşlarımızı,  hətta özümüzü belə  müdafiə 
ed
ə  bilmir, ehtiraz səsimizi ucalda bilmirdik. Dünyada insan 
üçün  ağır  olan  şeylərdən birisi də  onun  alçalmasıdır.  Biz  nə 
q
ədər vüqarlı olsaq da silah qarşısında alçalır, öz hüququmuzu 
müdafi
ə  edə  bilmirdik.  Doğurdan  da,  görəsən həyat nə  üçün 
bel
ə qurulub? Bəziləri əmr etməli, bəziləri isə tabe olmalıdırlar. 
B
əziləri istədiyini  etməli, bəziləri isə  dinməzcə  itaət etmə-
lidirl
ər.  
Daha iki gün keçdi. İndi bizim dəstəmiz təkcə qalmışdı. 
Biz 
əbədi buzlar ölkəsinin içərisinə  –  Kolıma  çayının  mən-
s
əbinə  doğru  irəlliləməkdə  davam edirdik. Fəqət  gecələr 
yatmağımız  mümkün  olmurdu.  Çünki  yer  qar,  üst  də  qar idi. 
H
ətta nəzarətçilər özləri də  bərk  yorulmuşdular.  Bizi  birtəhər 
m
ənzil başına çatdırıb, tez geri qayıtmaq arzusunda idilər. Biz 
is
ə  gündən-günə  deyil, saatdan-saata, dəqiqədən-dəqiqəyə 
z
əifləyir və daha yavaş gedirdik.  
                                          *** 
El
ə bu vaxt Kobılyatski qəflətən çox ağır şəkildə xəstə-
l
əndi.  Bütün  yoldaşlar,  hətta  keşiş  Milovanoviç  də  onun 
qayğısına qalır, qoltuğuna girib irəli aparırdı.  

187 

 

Axşamüstü  Kobılyatski daha yeriyə  bilmədi.  Özü  razı 
olmasa da biz onu növb
ə ilə dalımıza götürür, geridə qalmasına 
yol vermirdik. Çünki bunun n
ə ilə nəticələnəcəyini bilirdik.  
Lakin biz özümüz d
ə güclə hərəkət edirdik. Kobılyatskini 
dalımıza aldığımıza görə bir qədər də yavaş yeriməyə başladıq. 
Bu, n
əzarətçilərin gözündən  yayınmadı.  Onlar  dəstəni saxla-
dılar.  Bütün  yalvarış  və  təhdidlərimizə  baxayaraq,  Kobıl-
yatskini 
əlimizdən aldılar. 
Y
əhudi,  Savelyev,  Quruşeitski  və  mən  onların  üstünə 
atıldıq, biz  yoldaşlarımızı bəri, nəzarətçilər o  yana dartırdılar. 
Başımızın üstündən bir neçə güllə atıldısa da, buna əhəmiyyət 
verm
ədik. 
Savelyev dedi: 
–V
ətəndaş  nəzarətçilər,  bu  adamın  xəstəliyi  kor  bağır-
sağının  tutmasıdır,  tezliklə  sovuşub  gedəcək. Onsuz  da dura-
cağa az qalıb, qoyun dalımızda aparaq. 
– 
Axı  bunun  sizə  nə  ziyanı?  –  deyə  mən  yumşaqlıqla 
soruşdum. 
N
əzarətçi cavab əvəzinə əlindəki rezin şallağı iki-üç dəfə 
başıma endirib, məni dəstənin içərisinə itələdi.  
Yoldaşlarımı  da  döyə-döyə  dəstəyə  qoşdular  və  bizi 
ir
əliyə qovdular. 
Ko
bılyatski qarın içində qaldı. 
Heç 1 km 
aralanmamışdı ki, arxadan güllə səsi eşidildi. 
Hamı papağını çıxartdı; bizim əziz yoldaşımız belə həlak oldu.  
                                         *** 
– 
Ey, faşist! Zirək tərpənsənə! 
–  Tez olun, heyvanlar, sizd
ən  ötəri bu soyuqda çoxmu 
qalacağıq? 
– Hey, qoca köp
ək, bir az zirək tərpənsənə! 
10-15 n
əfər əli tüfəngli nəzarətçinin və bir sürü avçarka 
itl
ərinin  qabağına  qataraq  apardığı  çoxlu  dustaqların  hərəkət 
etdiyi yolda yalnız bu sözlər eşidilirdi. 

188 

 

Hava olduqca soyuq idi, 40
0
-
lik  bu  şaxtada  özlərini 
duracağa  daha  tez  yetirmək üçün nəzarətçilər bu məzlum 
insanları tələsdirir, söyür və təhqir edirdilər.  
M
əhbuslar içərisində qocalar və xəstələr də var idi. Əgər 
biz bu adamlara arxasındakı şələsi çox ağır olan bir-iki nəfəri 
d
ə əlavə etsək, dəstənin çox yavaş yeriməli olduğunu görərik.  
D
əstə  doğurdan  da  çox  yavaş  hərəkət edirdi. Həm yor-
ğunluq,  həm  aclıq,  həm də  ruhi  düşkünlük  tez-tez yeriməyə 
imkan vermirdi. N
əzarətçilər bu ağır tərpənmədən hiddətlənir, 
əllərindəki rezin  qamçılarla  geri  qalanların  kürəyini ölçür, 
insanı  didməyə  hazır  olan  afçarkaları  məhbusların  üzərinə 
qısqırdırdılar. 
Bird
ən  şimal  təbiətinə  uyuşmayan  sərt bir külək qopdu. 
N
əzarətçilər üç mərtəbəli  ana  söyüşləri söyərək  daha  artıq 
t
ələsməyə  başladılar. Külək  vıyıldayaraq  qarı  insanların  üzə-
rin
ə  çırpır,  qabağa  çıxan  qar  topaları  adamların  tez-tez yerə 
yıxılmalarına  səbəb olurdu. Tezliklə  yüklülər öz yüklərini at-
malı, zəiflərə və qocalara kömək etməli oldular.  
Gec
ə  düşürdü.  Duracağa  çatmaq  ümidindən  əl çəkən 
n
əzarətçilər dəstəni gecələmək üçün çölün ortasında saxlamağa 
m
əcbur  oldular.  Əldən  düşmüş,  yorulmuş  insanlar  bu 
dayanmağı  özləri  üçün  xoşbəxtlik hesab etdilər.  Hamı 
yorğunluğunu çıxarmaq üçün qalın qarın üstündə oturdu. Lakin 
tezlikl
ə  məlum oldu ki,  ayağa  durub  hərəkət etməsələr, bu 
tufanda donub m
əhv olacaqlar. Nəzarətçilər öz xizəklərinin 
üstünd
ə  dəstənin  başına  fırlanıb  və  nisbətən özlərini gümrah 
hiss edirdil
ər. Məhbusların  isə  aclıq  və  yorğunluqdan  ayağa 
durmağa  taqətləri  yox  idi.  Onlar  artıq  23 gün idi ki, belə 
şəraitdə  şimala  doğru  irəliləyirdilər. Lakin indi, donub 
öl
əcəklərini hiss etdikləri bir anda, sanki onlara pəhləvan 
qüvv
əsi verildi. Həyat eşqi bu adamları ayağa durmağa məcbur 
etdi. Onlar bir-birind
ən tutub göz-gözü görməyən zülmət 

ərisində kiçik bir sahədə dövrə vurmağa başladılar.  

189 

 

Yorğunluqdan dizlər  bükülür,  aclıqdan  mədə  ağrıyır, 
yuxusuzluqdan  başlar  partlamaq  dərəcəsinə  gəlirdi. Lakin 
çöllükd
ə donmamaq, məhbusluqda ölməmək üçün bu məzlum 
insanlar sabaha q
ədər  tufanın  qabağında  qarın  üstündə  təpik 
döym
əli oldular. Ara-sıra  yıxılanları  zorla  ayağa  qaldırıb 
yanlarınca  sürüyür,  ölmək  vacib  olan  bu  adamları  ölməyə 
qoymurdular.  
Keşiş  Milovanoviç  məndən 2 adam irəlidə  idi. Birdən 
d
əstədən  üzülüb  qarın  içərisinə  yıxıldı.  Ətəyindən tutduğum 
Qorbatovski bunu görc
ək  ayaq  saxladı.  Cəld  keşişin  yanında 
yer
ə çöməlib: 
– Siz
ə nə oldu, atacan, – dedi, – niyə yıxıldınız? 
Keşiş üzgün bir halda: 
– Ölür
əm, daha yeriməyə taqətim yoxdur, – dedi. 
Qorbatovski onu yerd
ən  qaldırmaq  istədikdə  keşiş  hirs-
l
əndi: 
–  Ay A
llahın bəndəsi, – dedi, – məndən əl çəksənə. Öl-
m
əyə də qoymayacaqsan? 
–  Yox,  –  dey
ə  Qorbatovski inamla səsləndi və  Milova-
noviçi 
ayağa durquzub özü ilə mənim aramda yeriməyə məcbur 
etdi.  Keşiş  bir-iki  addım  atdıqdan  sonra  özünü  təkrar yerə 
vurdu.  Bu d
əfə Qorbatovski onu ayağa qaldırıb, üzünə iki sərt 
sill
ə vurdu və: 
– 
Əgər yeriməsəniz, sizi döyə-döyə öldürəcəyəm, – dedi. 
Milovanoviçi zorla özümüzl
ə sürüməyə, yeritməyə başla-
dıq.  Ölüm  az  qala  ağzını  açaraq  yüzlərlə  qadının  və  uşağın 
intizarla gözl
əməkdə olduğu bu adamları məhv etməyə çalışır, 
lakin buna nail ola bilmirdi. 
Yavaş-yavaş  səhər  açılır,  dan  yerinə  səda  düşürdü. 
Fırlanmaqda  olan  bu  dəstənin irəlisində  gedən  Qorbatovski  
sabahın  alatoranlığında  fırlandıqları  sahənin  ortasında  3-4 
qaraltı  gördü.  İldırım  vurmuşlar  kimi  dəstədən ayrılıb  qaraltı-

190 

 

lara  yanaşdı.  Bunlar gecə  vaxtı  taqətsizlikdən  yoldaşlarından 
üzülüb, qar iç
ərisinə yıxılanların cəsədi idi.  
M
əhbuslar  Qorbatovskinin  ardınca  cəsədlərə  yanaşdılar, 
b
əziləri  onları  ovmaq,  süni  nəfəs vermək niyyətinə  düşsə  də, 
professor Savelyev ir
əli  yeriyib  qısa  müddətli müayinədən 
sonra ayağa qalxdı və:  
– 
Onları narahat etməyin, – dedi. 
Havanın  hədsiz  soyuq  olmasına  baxmayaraq,  hamı  bir 
n
əfər kimi papağını çıxartdı. 
Müs
əlmanlar yoldaşlarına baxaraq papaq çıxartdılarsa da, 
ür
əklərində  öz adətlərincə  nəsə  pıçıldadılar.  Hətta  qoca  Əsəd 
kişi tələsik bir “Fatihə” surəsi də oxudu. Bu cəsədlərin önündə 
müxt
əlif dinlərə və təriqətlərə mənsub olan bir neçə ruhani var 
idi.  Lakin  onların  hamısı  vaxtsız  ölən yoldaşlarını  əfv etmək 
üçün Allaha yalvarırdılar. 
Siz ey insanlar! M
əgər burada da sizi çətin gündə ölümün 
ağzına verən Allaha sitayiş etməkmi lazım idi? 
*** 
24-cü gün biz n
əhayət  ki,  lazım  olan  yerə  gəlib  çıxdıq. 
M
ən gəlib  çıxdıq  deyirəm.  Lakin  axrıncı  km-ləri biz demək 
olar ki, addımlamır, sürünürdük. Həyat eşqi çox qüvvətli olur-
muş.  Mən vaxtilə  Cek Londonun əsərlərini oxuyan zaman 
insanın  həyat  uğrunda  bu  qədər böyük əziyyətlərə  dözə  bilə-
c
əklərinə inanmırdım. Amma bunu görəndə, öz bədənimdə hiss 
ed
əndən sonra  başa  düşdüm  ki,  Cek  London  insanı  həyat 
eşqinə  aid tam həqiqət  deyil,  onun  yalnız  kiçik  bir  hissəsini 
t
əsvir etmişdir.  
Bizi  qapı  ağzında  çox  saxlamadılar.  Tələm-tələsik yox-
layıb yeməkxanaya apardılar. Burada daxili nəzarət dəstəsinin 
r
əisi məhbuslara müraciət edib:  
– 
İndi  onları  özünüz  yerbəyer edin, –  dedi,  –  bu gecə 
vaxtı düşərgə rəisini narahat etməyə dəyməz.  

191 

 

Dustaqlar köm
əkləşib  bizi  baraklara  çəkdilər və  öz im-
kan
ları daxilində rahatladılar. 
 
 
BEŞİNCİ MƏKTUB 
 
Əzizim!  
B
əziləri sənədlərə əsasən sübut edə bilərlər ki, bizdə heç 
bir  zaman  katorqa  olmamışdır.  Mən mübahisə  etmək istəmi-
r
əm. Lakin Qorki vilayəti ilə Kostroma vilayətinin meşələrində 
yerl
əşən Unja və Vetluqa, Komi MSSR, xüsusilə Sibir və Koli-
ma h
əbs  düşərgələrində  saxlanılan  siyasi  məhbusların  vəziy-
y
ətini qısaca da olsa danışmaq istəyirəm. Bundan sonra kimin 
haqlı, kimin haqsız olduğu bəlli olar.  
Biz s
əhər saat 4-də verilən “qalx” işarəsilə ayağa durub 
basa-
basla suşilkadan (paltar qurudulan yer) gətrilmiş qıcqırmış 
iy ver
ən paltar və  keçə  ayaqqabılarımızı  geyir,  qonşu  otaqda 
yerl
əşən əlüzyuyanda yuyunur, tələsik sıraya düzülür,  yemək-
xanaya gedirdik.  
Yem
əkxana təqribən,  500 adam otura bilən böyük bir 
zaldan ibar
ət idi.  (Buradan  eyni zamanda, iclaslar,  qlavə 
yığıncaqları üçün də istifadə edilirdi.)  
Heç vaxt qızdırılmayan bu zalda titrəyə-titrəyə oturub ye-
m
əyin verilməsini gözləyirdik.  
Yem
əklərin təkcə adı (hələ dadı o  yana dursun) adamın 
iştahasını  küsdürürdü:  “Balıq  supu”  darı,  perlovka  və  ya 
seçkadan  bişirilmiş  yağsız,  bozbulanıq bir mayenin içərisinə 
tökülmü
ş,  qoxuverən  balıq  sümüklərindən ibarət idi.  Bu supu 
yey
ə bilmirdilər. Əslinə baxsan, ağzına batır, boğazına ilişirdi. 
H
ər halda ac mədəni doldurmaq üçün biz bu supdan istifadə 
edirdik. Bundan öt
əri hər 2-3 adama bir parça kətan götürür
onu boşqabın üstünə salır və supu kətandan keçirib yeyirdik. 

192 

 

T
əsədüfi hallarda “qaluşki” və “noxud supu” da verilirdi. 
“Qaluşki”  qaynanmış  suyun  içərisinə  tökülmüş  fındıq  boyda 
x
əmir parçalarına deyilir. “Noxud supu” nun isə içində noxudu 
ancaq axmaqlar axtara bil
ərdilər, çünki bu, deyilənlərə  görə 
yaşıl noxudun əzilməsi imiş. Müxtəsər desək, yaşıl rəngli qatı 
bir su. 
İkinci  yemək sıyıq olurdu. Ruslar buna “kaşa ni s çem” 
(heç  n
əsiz  sıyıq)  deyirdilər.  Bu  sıyıqlar  suda  bişirilmiş  və 
büsbütün yağsız verilən darı, seçka, perlovka, vələmir, arpa və 
qaraca yarmasından ibarət olurdu. Həm də bunları gah həddən 
ziyad
ə şit, gah da qədərindən şor edirdilər. 
Bundan sonra h
ər adama 3 kilkə  balığı  verilirdi.  Qarnı-
mıza bir şey getsin deyə, biz onları bütöv-bütöv ağzımıza atıb 
yeyirdik. Çör
əyi ən axırda verirdilər ki, özümüzlə işə götürək. 
200  qram  palçıq  kimi  qara  çörək bizim səhər və  günorta 
normamız idi.  
Yem
əkxanadan  birbaşa  darvazaya  tərəf gedirdik. Orada 
bizi sayıb iş  yerinə aparan qaravolçulara təhvil verirdilər. Biz 
iki-iki 
əl-ələ tutub getməli idik. Belə olduqda guya bizi saymaq 
asan  olurmuş.  Hər  2  biriqadanı  bir  qrup  gözətçi  aparırdı. 
Göz
ətçilərin 2-si irəlidə, 2-si arxada, 2-si  sağda  və  2-si solda 
gedirdi. Qabaqda ged
ən gözətçilər  əllərindəki nazik uzun 
k
əndirin  ucunu  daldakı  gözətçilərə  verirdilər. Beləliklə, biz 
k
əndirlərin arasında gedirdik. Kəndirlərə zəncirli ovçarka itləri 
buraxılırdı ki, kənara tərpənən olmasın.  
T
əxminən, 5-6 km yol getdikdən sonra dincəlməyə daya-
nırdıq. Lakin ayaq üstə durmağa icazə verilmədiyindən biz ya 
çönb
əltmə oturmalı, ya da qalın qarın üstündə uzanmalı idik. 5 
d
əqiqəlik dincəldikdən sonra (perekur – papiros çəkmək üçün 
vaxt) yola düşürdük.  
T
əxminən, saat 6-da, 7-yə bir qədər işləmiş gəlib iş zona-
sına çatırdıq. Burada bizi sayıb zona keşikçilərinə təhvil verir-
dil
ər. Buradan gedib alətləri götürənə və iş yerinə çatana kimi 

193 

 

saat 7 olurdu. İş zonasının keşikçiləri zəngləri çalırdılar. İş baş-
la
nırdı. 
Biz meşədə bütün işləri əl ilə görürdük: iri, əsrlik ağacları 
mişarlayır, qol-budağını qırır, lazım olan ölçülərdə doğrayır, at 
arabası ilə “Lesobirja” deyilən sahələrə daşıyıb yığırdıq. Bu iş 
n
əinki ömründə  əlinə  balta və  mişar  götürməyən,  ağır  iş  gör-
m
əyən, ac, zəif və üzgün məhbuslar üçün, hətta peşəkar meşə-
qıranlar üçün də çox ağır iş idi. 
B
əla burasındadır ki, biz oturub dincimizi də ala bilmir-
dik.  Doğrudur,  bizi  heç  kim  işləməyə  məcbur etmirdi. Lakin, 
əvvələn 35-40 dərəcə  şaxtada  işləməyib oturmaq –  donub 
ölm
ək demək idi. Buna görə  də  biz  dayanmadan  işləməli 
olurduq. 
İkincisi  də  biriqada  planı  doldurmasa  idi,  müxtəlif 
c
ərimələrə məruz qalırdı – çörək normasının azaldılması (guya 
ki, 
çox imiş), 1-ci və 2-ci yeməyin verilməməsi, çinmək vax-
tının  gecikdirilməsi, evə  məktub yazmaqdan məhrum olunma 
v
ə s. Bu sonuncu cərimə ən pisi idi, çünki bizə hər iki ayda bir 
m
əktub  yazmağa icazə  verilirdi. Bundan da məhrum olmaq –
dünyadan 
əl çəkmək demək idi. Məhz bu məktub məsələsi bizi 
var qüvv
əmizlə işləməyə məcbur edirdi.  
Gündüz saat 1-d
ə nahar tənəffüsünü bildirən zənglər çalı-
nırdı. Biz böyük tonqallar qalayır və donub buza dönmüş çö-
r
əyi  qızdırıb  yeyirdik.  Soyuqdan oturmaq mümkün olmurdu: 
od  üzümüzü  qarsır,  paltarlarımızı  ütürdüsə  də,  kürəyimiz so-
yuq
dan qovuşurdu. Belə olduqda biz bir-birindən aralı 2 tonqal 
qalayır və aralıqda otururduq. Qarı bir hisli vedrəyə doldurub 
odun üstünd
ən  asır,  əridib çay yerinə  içirdik.  Burada heç bir 
qab  olmadığı  üçün  çayı  elə  vedrədəncə  başımıza  çəkirdik. 
Şimalın  güclü  şaxtasında  çayın  (çaysız)  soyuması  üçün  1-2 
d
əqiqə vaxt lazımdır. 
Hiss olunmadan  t
ənəffüs  qurtarır  və  biz yenidən  işə 
başlayırdıq. 

194 

 

Axşam  saat  7-də  iş  qurtarırdı.  Bizi təzədən  sayıb  qaro-
vullara verirdil
ər.  Biz  düşərgəyə  tərəf həvəslə  irəliləyirdik, 
lakin yorğunluq və aclıq öz qüvvəsini bildirdiyindən o qədər də 
sür
ətlə  gedə  bilmirdik.  Səhər 1 saat 30 dəqiqəyə-2 saata 
g
əldiyimiz yolu qayıdarkən 2 saat 30 dəqiqəyə-3 saata qət 
edirdik. 
Bu zaman göz-gözü görmürdü,  biz tez-
tez  qalın  qarın 

ərisinə yıxılırdıq. Axşamın şaxtası üzümüzü yandırır, ağız və 
burnumuzdan  çıxan  hava  bığ  və  saqqallarımızda  donaraq 
salxım-salxım buza çevrilirdi. 
T
əxminən, saat 10-da düşərgəyə çatırdıq. Yenə də sayılır 
v
ə  baraklara  doluşurduq.  Tələsik  alt  paltarına  qədər soyunub 

ev paltarlarını” geyir və yeməkxanaya tərəf yüyürük.  
Axşam  yeməyi  sup,  sıyıq  və  100  qram  çörəkdən ibarət 
olurdu. Yorğunluq və yuxusuzluqdan biz bu yeməyi güclə çey-
n
əyirdik. Yeməyin  verilib  qurtarılması  adətən gecə  saat 11-ə, 
b
əzən isə lap 12-yə çəkirdi. Bundan sonra biz baraka qayıdır, 
ölü kimi düşüb qalırdıq.  
Otaq xidm
ətçisi olan məhbus (dnevalnıy)  bizim  yaş 
paltar v
ə keçə ayaqqabılarımızı dalına şəlləyib suşilkaya aparır 
v
ə səhər saat 4-ə bir az qalmış qalmış qaytarıb gətirirdi.  
Biz sutkada c
əmisi 4-5 saat yatırdıq. Özü də o cür aclığın 
v
ə ağır zəhmətin müqabilində.  
M
əhz buna görə  də  məhbusların  əksəriyyəti o dərəcədə 
üzgün idi ki, onlara “doxodyaka” (z
əiflikdən ölüm ayağına gə-
lib çatmış adam) deyirdilər. 
M
əhbusların acınacaqlı vəziyyəti xüsusilə hamamda daha 
aydın  görünürdü...  buğun  içərisində  yançaqlarında  və  budla-
rında belə ət qalmamış, sümükləri dikəlmiş, gözləri çuxura düş-
müş, saç-saqqal basmış, zəiflikdən güclə tərpənən insanlar...  
Bir neç
ə  kəlmə  düşərgənin sanitariya vəziyyətindən da-
nışmaq istəyirəm…  Bizi ayda iki dəfə  çimdirirdilər. Alt 

195 

 

paltarları  çox  çirkli  və  yamaqlı  olur,  hər 2-3 adama bir əl-üz 
d
əsmalı verirdilər.  
Otaqların divarlarına ikiqat nara (taxt) vurulmuşdu və biz 
onların üstündə yan-yana yatırdıq. Bizə, içərisinə vaxtilə küləş 
doldurulmuş  döşək və  balış  vermişdilər. Lakin uzun illər 
istifad
ə  olunduğu  üçün  bunların  içərisindəki küləş  əzilib un 
kimi  olmuş  və  artıq  heç  bir  şeyə  yaramırdı.  Buralarda  küləş, 
d
əniz otu və  s.  tapılmadığından  biz  bu  daş  kimi  yataqdan 
istifad
ə etməli olduq. Üstümüzə köhnə, cırıq, çirkli adyal örtür, 
bir-birimiz
ə qısılıb yatırdıq. Baraklarda daima peç yandırıldığı 
üçün çox da soyuq olmurdu. 
 M
ədəni-məişət məsələsi lap bərbad idi. Düşərgənin lek-
sikonunda radio, kitab, q
əzet, dəftər, qələm və  s.  kimi sözlər 
yox idi.  
Düşərgədə  istər böyük, istərsə  də  kiçik vəzifəli  şəxslər 
bizi “faşist” deyə çağırır, yerli-yersiz söyür, təhqir edir və hətta 
döyürdül
ər. Bu sahədə  qeyri-rus xalqlardan olan məhbusların 
v
əziyyəti daha pis idi. Onları “çuşmek”, “yoldaşi”, “salyonnıy” 
v
ə s. təhqiramiz, hətta biyabırçı adlarla çağırırdılar.  
Düşərgədə “sançast” adlanan, iki otaqdan ibarət bir tibb 
m
əntəqəsi var idi. Lakin burada həkimdən və dərmandan başqa 
n
ə desəniz tapmaq olardı. 
Doğrudur,  məhbusların  içərisində  nəinki çoxlu təcrübəli 
h
əkim, hətta tibb elmləri namizədi və doktoru olan adamlar da 
var idi. F
əqət onların heç birisi bu “tibb məntəqəsində” işləmək 
ist
əmirdi. Bir dəfə  bunun səbəbini professor Savelyevdən 
soruşduqda o dedi: 
–  Bilirsinizmi, h
əkimlik sənəti  yalnız  insanın  səhhətini 
qorumaq  üçündür.  İnsanın  səhhətini qorumayan həkim  həkim 
deyil. Bu tibb m
əntəqəsində  xüsusi qaydalar var: hər gün 
c
əmisi  25  adamı  işdən azad etmək, ancaq 10  adamı  palatada 
yatırtmaq  olar  –  normadan kənara  çıxmaq  olmaz.  Yaxşı,  bəs 
x
əstə  25  deyil,  artıq  olsa  necə  etməli? Xəstə  ola-ola  işəmi 

196 

 

gönd
ərməli? Qanuna görə bəli! Lakin vicdanı olan həkim belə 
“qanunlara” baxa bil
ərmi? Əlbəttə, yox! Odur ki, əzizim, “tibb 
m
əntəqəsində”  işləyib  vicdanımızı  ləkələməkdənsə,  meşədə 
işləyib təmiz vicdanla gəzirik.  
M
ən etiraz etdim: 
– 
Axı  indi  orada  tibb  elmindən  başı  çıxmayan  adamlar 
işləyir. Siz buna necə baxırsınız? – dedim. 
Professor azacıq gülümsünüb: 
– 
Qardaş, – dedi, - biz meşədə də, zonada da öz yoldaş-
larımıza tibbi yardım göstərməyə hazırıq. Onsuz da köməyimiz 
müayin
ə və məsləhətdən ibarət olur. Dərman isə nə məntəqədə 
var, n
ə də bizdə. Yox, qardaş, mən həkim ola-ola xəstə adamı 
meşəyə göndərə bilmərəm, hər cür xəstəni yalnız kinə, aspirin 
v
ə  bromla müalicə  edə  bilmərəm. Bəzən elə  olur ki, məhbus 
gec
ə  xəstələnir. Səhər onu karserə  salırlar.  Onu  karserdən 
çıxartmağa  ixtiyarım  yoxdursa,  mən nə  həkimiyəm? Yox, 
yaxşısı budur ki, nə gözüm görsün, nə könlüm bulansın.  
H
əbs düşərgəsində bizim şikayət ərizələri vermək hüqu-
qu
muz  da  yox  idi.  Qoca  Əsəd  kişinin  dediyi  kimi  “bizə  nə 
A
llah allahlıq etmirdi, nə bəndəsi bəndəlik”.  
Günl
ər gəlib keçirdi.  
Biz 
yavaş-yavaş  bir-birimizə  isinişir,  çətinliklə  olsa da, 
v
əziyyətə alışırdıq. Qışda havanın temperaturu – 40-dan yuxarı 
olduqda, ad
ətən,  bizi  işə  aparmırdılar.  Bu  zaman  biz  beş-beş, 
on-
on  toplaşır,  bir-birimizin dərdini  soruşur,  müxtəlif mövzu-
larda söhb
ət edirdik. Zaman keçdikcə az savadlı və savadsızlar 
savadlılardan  elm  öyrənməyə,  ziyalılar  elmi  mübahisələr 
etm
əyə başladılar. Ayrı-ayrı baraklarda müxtəlif əcnəbi dilləri 
öyr
ənən “dərnəklər”  ədəbiyyat,  tarix,  coğrafiya,  siyasət, 
inc
əsənət və  s.  “düşərgələri”  əmələ  gəldi. Bu “dərnəklərdə” 
m
əhbuslar müəyyən bir dili mükəmməl şəxslərin rəhbərliyi ilə 
öyr
ənir,  elmin  ayrı-ayrı  sahələrilə  maraqlananlar  ayrı-ayrı 

197 

 

yüks
ək  savadlı  şəxslərin  yanına  toplaşıb  öyrənir və  mübahisə 
edirdil
ər. 
M
ən, təbii ki, ədəbiyyat həvəskarları ilə bir küncə çəkilir-
dim. Burada biz Q
ərb və  Şərqin görkəmli  yazıçılarının  əsər-
l
ərini təhlil edir, ədəbi janr, üslub, forma və s. haqqında danı-
şırdıq.  Bu  qrupda  müxtəlif millətlərdən olan 10-a  qədər  şair, 
nasir v
ə ədəbiyyat həvəskarı var idi. Biz bir-birimizlə rus dilin-
d
ə  danışırdıq.  Başqa  cür  mümkün  də  deyildi. Çünki biz bir-
birimizin dilini bilmirdik. Rus dili bizim üçün bir vasit
əçi, kö-
m
əkçi olmuşdu. Mən Bakıda olanda rus dilini yaxşı bilmirdim. 
İndi isə əməlli-başlı öyrənmişəm. Bu dilin köməyilə nə qədər 
yeni şey öyrənmiş, nə qədər yeni insanlarla tanış olmuşam...  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

198 

 
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə