SeyfəDDİn qəNİyev tariyel qəNİ



Yüklə 2.34 Mb.
Pdf просмотр
səhifə10/12
tarix29.05.2017
ölçüsü2.34 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

152 

 

İKİNCİ MƏKTUB 
(Keşlə-Moskva) 
 
Dostum! 
Bir neç
ə  gündən sonra məni  “Черный  ворон” (qara 
qarğa) adlandırılan xüsusi maşına mindirib Keşlədəki ötürücü 
h
əbsxanaya gətirdilər. Burada yalnız bir gün qaldım. 
Bizi Keşlə ötürücü həbsxanasından çıxarıb güclü qarovul 
altında  dəmir yolu kənarına  gətirdilər. Burada “Pulman”  tipli 
vaqonlardan ibar
ət böyük bir qatar durmuşdu. Vaqonların qar-
şısında əllərində uzun siyahılar olan növbətçi zabitlər durmuş 
v
ə  dustaqları  adbaad  çağırırdılar.  Burada  hər bir “pulman” 
vaqonuna 120 n
əfər dustaq doldurdular. halbuki 40-50 adam 
bel
ə burada güclə tərpənirdi. 
Vaqonda m
əndən  başqa  üç  nəfər  siyasi  dustaq  vardı. 
Bunlardan  birisi  Kirovabaddan  olan  qoca  bir  keşiş,  ikincisi 
h
ərbi  iş  üstündə  həbs  edilmiş  35-40  yaşlarında  bir  nəfər, 
üçüncüsü is
ə mənim kimi cinayəti özünə bəlli olmayan “xalq 
düşməni” idi. Vaqonda bizim vəziyyətimiz  olduqca  ağır 
keçirdi. İstər dustaqlar, istərsə də nəzarətçilər bizi “faşist” deyə 
çağırır, addımbaşı təhqir edirdilər. 
Üç günd
ən sonra qatar Rostov şəhərinə çatdı. Biz 4 nəfəri 
başqa  dustaqlardan  ayırıb  Rostov  həbsxanasının siyasi dus-
taqlar saxlanan kamerasına gətirdilər. Burada – təxminən 60-70 
kv. m sah
əsi olan yerdə dustaqlar qar-qar qaynaşırdı. 
Bizim iç
əri girdiyimizi görüb hamı bir-bir bizə yanaşdı.  
Görüşdükdən sonra onsuz da dar olan taxtlarda bizə yer 
düz
əltdilər. 
Qoca bir dustaq: 
-
V tesnate, da ne v obide (darısqal da olsa, incimərik), -
dedi. 
Uca boylu, enli kür
əkli 35-40  yaşlarında  bir  ukraynalı 
m
ənim yanımda oturdu: 

153 

 

– B
əs səni nə üçün tutmuşlar, atacan? 
– 
Doğrusu, heç özüm də bilmirəm. 
–  B
əs elə  bilirsən ki, biz bilirik?  Burada  hamı  bir 
d
ərdlidir. Hamımız bilirik ki, bizi “xalq düşməni” adlandırırlar, 
lakin günahımızın nədən ibarət olduğunu heç birimiz bilmirik. 
Ağ  saqqallı  qoca  bir  kişi  üst  taxtdan  başını  əyib sözə 
qarışdı: 
–  N
ə  üçün  başa  düşmürsünüz?  Əsl  xalq  düşmənləri öz-
l
ərini xalqın nəzərində doğrultmaq üçün bizim kimiləri tuturlar. 
Stalinin bunlardan heç bir x
əbəri də yoxdur. 
Danışığından yəhudi olduğu aydın bilinən arıq bir kişi zil 
s
əslə dedi: 
–  Bütün bunlar iqtisadi v
əziyyətlə  əlaqədardır.  Havayı 
işçi qüvvəsi lazımdır. Axı əhalidən qoparılan bu vergilər nəzər-
d
ə tutulan ağılsız planların həyata keçrilməsinə çatmır. Bundan 
öt
əri havayi işçi qüvvəsi, özü də bizim kimiləri lazımdır.  
Mübahis
ə get-gedə qızışırdı. Alt taxtlardan birisində lap 
küncd
ə  yerləşən dolğun  əndamlı  qoca  bir  kişi  məni  yanına 
çağırdı:  
–  Bura g
əl, qardaş, gəl səni dualayım. Görürəm ki, həm 
qoca, h
əm də  zəifsən.  Şimalın  tufanlı,  çovğunlu  şəraitində 
A
llahın köməyi olmadan sən çətin yaşaya bilərsən. 
Cır səslə danışan yəhudinin səsi eşidildi: 
– Müq
əddəs ata, doğrudanmı siz bu qocanı provaslav kil-
s
əsinə  mənsub etmək istəyirsiniz?  Axı  bundan  ötrü  müəyyən 
ayinl
ər icra olunmalıdır.  
Y
əhudinin bu sözü qəhqəhəyə  səbəb oldu. Dustaqlar 
bütün 
əzab-əziyyətlərini unudaraq ürəkdən güldülər. 
Kameradakıların birdən-birə qəhqəhə çəkib gülməsindən 
t
əəccüblənən nəzarətçi  qapını  açıb  içəri girdi və  boğuq  səslə 
çığırdı: 
– Bu n
ə səsdir? Bu saat səsinizi kəsin! 

154 

 

Dustaqlar is
ə ona əhəmiyyət vermədən gülüşdülər. Nəza-
r
ətçi eyni səslə bağırdı:  
– 
Axı  niyə  gülürsünüz? Ay bədbəxtlər, gülmək sizəmi 
yaraşır? 
Y
əhudi irəli yeriyib: 
–  V
ətəndaş  nəzarətçi,  –  dedi,  –  gözünüz  aydın  olsun! 
Müq
əddəs ata Porfiri hansı dindən olduğu məlum olmayan bir 
n
əfəri xiristian dininə qəbul etmək istəyir. Çox təəssüf ki, dini 
ayinl
əri icra etmək üçün burada yer yoxdur. 
Profiri ata mülayim bir s
əslə yəhudiyə tərəf döndü: 
– 
Heç  utanırsınızmı,  –  dedi.  Axı  siz mənim  etiqadıma 
toxunursunuz. 
Bayaqdan b
əri sakitcə oturan kirovabadlı da sözə qarışdı: 
– B
əs siz müsəlman olan bir nəfəri danlayarkən onun eti-
qadına toxunmursunuzmu? 
Profiri ata özünü itirdi v
ə mənə dönüb dedi: 
– 
Qardaşım, siz müsəlmansınızmı? 
Hamı bu suala qarşı dönüb mənə baxdı. 
M
ən isə ona:  
– M
ən insanam, müqəddəs ata, – dedim. 
On bir  günd
ən sonra bizi yenidən vaqonlara doldurub 
yola sald
ılar.  Bu  dəfə  vaqondakıların  hamısı  siyasi  dustaq-
lardan ibar
ət idi. Vaqon adamla o qədər  dolmuşdu  ki,  hətta 
oturmaq da ç
ətin idi. Nəfəs almaq mümkün olmurdu. O qədər 
basabas idi ki, m
ənim  qabırğalarım  ağrının  şiddətindən  sızıl-
dayır,  ayaqlarım  başqalarının  ayaqları  altında  insafsızcasına 
tapd
alanırdı.  Burada  küsmək,  başqalarından  incimək  olmazdı. 
Çünki heç kim bil
ə-bilə başqasına əziyyət vermək istəmirdi. 
Kims
ə  zarafatca dedi: “Burada əsl  demokratiyadır. 
Hüquq b
ərabərliyi çox gözəl nümayiş etdirilir. Bu hüquq məhz 
bizim  indiki  şəraitimizdə  bizə  verilmişdir.  Bildiyimiz  kimi, 

ərimizdə alimlər və kəndlilər, dinlilər və dinsizlər, yaşlılar və 

155 

 

cavanlar olduğu halda hamımız güclə ayaq üstə durmuşuq. Bax 
hüquq b
ərabərliyi buna deyərlər. 
Vaqonun  qapısı  gündə  yalnız  üç  dəfə  açılırdı:  səhər, 
günorta v
ə axşam yeməkləri verilərkən. Hərçənd bu yeməkləri 
alıb yemək qeyri-mümkün idi, fəqət qapı açılarkən dünya işı-
ğını  gördüyümüz  və  təmiz  hava  uda  bildiyimiz  üçün  qapının 
açılmasını həsrətlə gözləyirdik. 
Axşam yeməyindən sonra sayğı başlayırdı. Bu zaman əli 
d
əyənəkli nəzarətçilər zorla vaqona girir, dustaqları dəyənəklə 
vura-vura bir t
ərəfə yığır, kiçik bir sahə açır və sonra hərəyə bir 
d
əyənək vuraraq sayıb boş olan tərəfə keçirirlər. Bəzən say düz 
g
əlmədikdə bu əzabverici sayma iki-üç dəfə təkrar olunurdu. 
Vaqonun qapı ilə üzbəüz olan əks tərəfində ayaq yolunu 
əvəz edən kiçik bir deşik olurdu. Fəqət bu basa-basda o tərəfə 
gedib çatmaq ağıla sığan işdirmi? 
Üç gün ç
əkən bu əziyyətdən sonra nəhayət bizi yerə dü-
şürtdülər. Fəqət bizim ayaqlarımız qıc olduğu üçün yeriyə bil-
mirdik.  İşi  belə  görən nəzarətçilər bizi təqribən bir saat yerə 
oturtdular. Dustaqlardan kims
ə yavaşca pıçıldadı: 
– 
Moskvadır. 
Bizi güclü bir n
əzarətçi dəstəsi  aralığa  alıb,  yaxınlıqda 
görün
ən həbsxanaya apardı. 
Ən ciddi axtarışlardan sonra bizi üçüncü mərtəbədəki 100 
adamlıq kameralara saldılar. 
Bura Moskvanın “Butirki” adlı həbsxanası idi. Kamera-
ları geniş, işıqlı və nisbətən təmizdir.  
Yollarda ç
əkdiyim əziyyətlərdən sonra bura mənə cənnət 
kimi görünürdü. H
əmin günü və gecəni rahat yatdıq. Xoşbəxt-
likd
ən burada bizi kimsə narahat etmirdi. 
S
əhəri gün nəzarətçi hamama aparılacağımızı bildirdi və 
ir
əlicədən xəbər verdi ki, özümüzlə  ancaq  ən zəruri  paltarları 
götür
ək. Çünki hamamda çox adam çimdiyinə görə xırda-para 
şeylər it-bata düşə bilər.  

156 

 

Azacıq  sonra  bizi  iki-iki  sıraya  düzüb  həyətə  endirdilər 
v
ə  təqribən  400  metr  aralıqda  yerləşən hamama gətirdilər. 
Əvvəlinci otaqda soyunub paltarlarımızı dezinfeksiya olunmaq 
üçün dezkameraya verdik, oradan dar bir koridorla çimil
ən yerə 
keçdik. 
Rusiyada olan 
əksər hamamlar kimi burada da hər  şey 
taxtadan idi: yerin döşəməsi, divarlar, şaykalar (dustaqlar taxta 
vannaya bel
ə ad qoymuşlar), vedrələr, oturacaq yerləri, hətta su 
g
ələn trubalar belə. 
Hamamxana xırda-xırda gözlərə bölünmüşdü, hər birində 
3-
4 duş axırdı. 
Bir-birimiz
ə  kömək edə-edə  çimib  qurtardıq  və  yavaş-
yavaş  paltar  geyilən  otağa  çıxdıq.  Yoldaşlarımızdan  bəziləri 
h
ələ  də  duşun  altında  yuyunmaqda  idi.  Mən dezinfeksiyadan 
almış  olduğum  ayağı  və  beli rezinli çaxçuru təzəcə  əynimə 
geymişdim ki, çimilən yerdə vur-haray düşdü.  
S
ən demə  başqa  korpusdan  bir  dəstə  “bitovik”i (qeyri-
siyasi  iş  üstə  həbs  olunanları  belə  adlandırırlar)  çimməyə 
g
ətiriblərmiş,  hamam  nəzarətçisi  siyasi  dustaqların  çimib  çıx-
dığını  zənn edərək,  onları  içəri  buraxır.  Onlar  da  içəri girən 
kimi duşun altında çimən qoca ukraynalı Kabılyatskinin üstünə 
cumub döym
əyə başlayırlar. Hər tərəfdən: 
– 
Bey faşista! (faşisti vur) – səsləri ucalırdı. 
Əksəriyyəti  cavan  uşaqlardan  ibarət olan bu dələduzlar 
d
əstəsi qocanı yerbəyerdən çırpırdı. 
M
ən ilk səsi eşitcək özümü içəri atdım. Artıq Kabılyatski 
onların ayaqlarının altında idi. Mən, cəld kişini müdafiə etmək 
m
əqsədilə  özümü irəli verib, onun üstünə  yıxıldım.  İşi  belə 
gör
ən dələduzlar bizim üstümüzə töküldülər. 
S
əsə yoldaşlarımız içəri axışdı. Onlar bir an içində dələ-
duzlara  qarışdılar.  Böyük  bir  vur-haray  başlandı.  Kimin  kimi 
vurduğu belə məlum deyildi. Çünki əksəriyyət lüt idi.  

157 

 

M
ən bir neçə adamın altında qalmışdım. Az qala nəfəsim 
k
əsilirdi. Elə bu zaman kimsə daldan tumanımı əlinə yığışdırdı 
v
ə  var qüvvəsi ilə  məni çəkib  adamların  altından  çıxartdı. 
Kimins
ə  qayğıkeş  əlləri məni  qucağına  alıb,  geyinilən yerə 
g
ətirdi. 
Bizim  yoldaşlarımızdan  Qorbatovski  adlı  ucaboylu  bir 
ukraynalı  vəziyətin çox gərgin  olduğunu  görüb,  ara  qapısının 
bir  taxtasını  qopartdı.  Dəyənək kimi əlinə  alıb  irəli  atıldı. 
Qorbatovski c
əmisi 1-2 dəqiqə ərzində aranı sakitləşdirib geri 
qayıtdı.  Bizim  yoldaşlardan  yalnız  Kabılyatski  möhkəm 
əzilmişdi, qalan 4-5 nəfərin isə azacıq başı yarılmış, əli və ya 
ayağı çapılmışdı. 
Qorbatovski  qana  bulanmış  qapı  taxtasını  yerinə  salıb 
sakitc
ə geyinməyə başladı. 
Sonradan m
əlum oldu ki, məni  onların  altından  çəkib 
çıxaran  Qorbatovski  imiş.  Taxtanı  götürən kimi dələduzları 
çırpmış və yoldaşlarını döyülməkdən xilas etmişdi. 
Bizi kameraya qaytardılar. 
Qorbatovski dedi: 
– 
Görürsünüzmü,  öz  xalqımız  belə  bizi  başa  düşmür, 
faşist hesab edir.  
Y
əhudi ona tərs-tərs baxıb: 
–M
əgər  onlar  xalqdır,  –  dedi,  –  bu  ki,  şpanadır  (oğru-
əyri), ikincisi də  onlara belə  tərbiyə  verilir. Kim ki, siyasi 
m
əhbusdur – o faşistdir, xalq düşmənidir.  
– 
Onda  qoy  bizi  “xalq  düşməni” deyil, “Stalinin 
düşməni” adlandırsınlar – deyə kimsə təklif etdi. 
– 
Darıxmayın, o zamanın olacağına da çox qalmayıb. 
Y
əhudi bu cümləni elə  bir inamla dedi ki,  kameradakı-
ların hamısı dönüb ona baxmalı oldu. Hətta Qoroxov adlı birisi:  
– 
Xahiş edirəm, elə söz danışmayasınız, – dedi, – burada 
Stalinin n
ə günahı var?  

158 

 

Y
əhudi 50-55  yaşlarında,  hədsiz dərəcədə  arıq,  nazik, 
uzunsov sif
ətli, sivri burunlu, xırda gözlü, sarıbəniz bir kişi idi. 
Dövl
ət planı komitəsində yüksək bir vəzifədə işləmiş, orada da 
“xalq  düşməni” kimi həbs  edilmişdi.  Olduqca  savadlı  və 
m
ədəni bir şəxs idi.  
Ad
ətən yəhudilərə  xas  olan  qorxaqlıq  və  eqoizm bunda 
yox idi. O, h
ətta “r” səsini olduqca düzgün tələffüz edirdi. 
Başqalarının onu zarafatla “iuda” deyə çağırmasına baxmaya-
raq, 
əsla  əsəbləşmirdi.  Yakim  Avramoviç  Ginzburq  belə  bir 
şəxs idi. Onun “xalq düşməni” kimi həbs olunmasının səbəbini 
soruşduqda belə dedi: 
– Bilirsinizmi, m
ən çox kirayənişinləri olan ümumi kori-
dorlu bir binanın beşinci mərtəbəsində yaşayırdım. Otağımdan 
iki  qapı  o  yana  MVD  işçisi  olan  bir  kapitanın  evi  idi.  Bir-
birimiz
ə  heç  bir  gediş-gəlişimiz  olmasa  da,  lakin  hər gün 
axşamlar  işdən gələrkən mütləq bir-birimizlə  rastlaşmalı 
olurduq. M
ən adətən özümdən  yaşlı  olan  bu  kapitanı  birinci 
olaraq  salamlayır,  “axşamınız  xeyir”  deyirdim.  O  da  cavab 
əlaməti olaraq başını əyib keçirdi. 
Bel
əliklə, bir-iki  il  keçdi.  Qonşum  işə  məndən gec get-
diyi v
ə  istirahət günləri belə  evdə  olmadığı  üçün biz demək 
olar ki, heç bir zaman s
əhər salamlaşa bilmirdik. 
T
əsadüfən bir gün işlədiyim idarədə təmir aparıldığından 
m
ən  iki  gün  işə  getməyib evdə  qalmalı  oldum.  Birinci  gün 
yuxudan gec durduğum üçün qonşum artıq işə getmişdi. Lakin 
ikinci gün s
əhər biz koridorda bir-birimizlə  rastlaşdıq.  Mən 
ad
ətim üzrə onu salamlayıb “axşamınız xeyir” dedim. 
Qonşum  dayanıb  durdu.  Çeşməyini  çıxarıb  məni nəzər-
d
ən keçirdi. 
– Bu n
ə deməkdir? – deyə soruşdu. 
M
ən özümü itirmiş kimi oldum: 
– 
Bağışlayın, mən sizi salamlayıram, – dedim. 
Qonşum tərs-tərs mənə baxıb əlini yellətdi: 

159 

 

– Bu nec
ə salamlamaqdır? – dedi, – axı indi səhərdir. Siz 
is
ə “axşamınız xeyir” deyirsiniz. 
M
ən onun çox əsəbləşdiyini görüb sözü zarafata salmaq 
ist
ədim: 
–  Bilirsinizmi,  –  dedim,  –  sizi gör
əndə mənim gözlərim 
qaranlıq gətirir, ona görə də gecə ilə gündüzü seçə bilmirəm. 
Qonşum daha heç bir söz deməyib, sürətlə qapıdan çıxdı. 
Aradan  iki  gün  keçmiş,  gecə  vaxtı  məni yataqdan 
durğuzub MVD-yə apardılar. 
Orada m
əlum  oldu  ki,  qonşum  məni  MVD  orqanlarına 
böh
tan atmaqda ittiham etmişdir. 
Burada qonşum mənim üzümə şahid keçərək, göstərdi ki, 
güya m
ən Sovet dövlətini  sevmir,  onu  qaranlıq  zindan  adlan-
dırıram. Bundan başqa o dedi ki, güya mən MVD orqanlarını 
xalqın  başını  gicəlləndirən və  gözlərini  qaranlıqlaşdıran bir 
p
ərdə adlandırmışam. 
Bütün bunlara 
əsasən  “Osoboye  Soveşşanie”  (xüsusi 
m
əsləhət) mənim işimi nəzərdən keçirib məni “xalq düşməni” 
kimi 15 il azadlıqdan məhrum etdi. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

160 

 

ÜÇÜNCÜ MƏKTUB 
 
(Moskva-Komsomolsk) 
 
Ayaz, 
əzizim! Bilmirəm bundan irəli göndərdiyim iki 
m
əktubu  almısanmı?  Hər halda mən ümid edirəm  ki,  almış 
olarsan. M
ənə cavab yazmasan da olar, ancaq təki məktublarım 
s
ənə çatsın. 
Son günl
ərdə elə qəribə olmuşam ki... Elə bil kimsə məni 
m
əktub  yazmağa  tələsdirir. Nə  isə  biz  “Butirki”  türməsində 
t
əxminən,  bir aya qədər  qaldıqdan  sonra  bir  gecə  həbsxana 
r
əisinin köməkçisi  kameraya daxil olub, yatab göndəriləcəyi-
mizi x
əbər verdi və yola hazırlaşmağımızı tapşırdı. 
Kamerada q
əribə  bir vəziyyət  əmələ  gəldi: kimisi yatab 
ged
əcəyimizə  sevinir,  kimisi  bikef  olur,  kimi  xırda-para 
avadanlığını  bir  yerə  cəmləşdirir,  kimi  gözlərini bir nöqtəyə 
zill
əyib fikirləşirdi. 
H
ələ 1934-cü ildən bəri müxtəlif həbsxanalarda saxlanı-
lan  qocaman  kommunist  İvan  İqnatyeviç  Beryovkin  dərindən 
bir ah ç
əkib dedi: 
–  Dostlar, ad
ətən bu vaxt gedən yatablar Kolimaya gön-
d
ərilir. Bu o deməkdir ki, yəqin ki, biz də oraya göndəriləcəyik. 
Siz
ə məsləhətim budur ki, özünüzlə bacardığınız qədər az şey 
götür
əsiniz. Çünki biz 100 km-lərlə yolu piyada gedəsi olaca-
ğıq. 
Y
əhudi, dustaqlar  arasında  pis  təsir  bağışlaya,  küskün 
əhval-ruhiyyə yaradan bu sözü kəsib zarafatla dedi:  
– 
Eh, qardaşım, sizi təkcə indi söylədiyiniz sözlərə görə 
“xalq düşməni” adlandırmaq olar. 
Beryovkin bir q
ədər uca səslə: 
–  M
əgər mən yoldaşların, xalqın qayğısına qalırkən, və-
ziyy
əti başa salırkən “xalq düşməni” edilməmişikmi? 

161 

 

Aralığa  yorucu  bir  sükut  çökdü.  Hamı  sakitcə  yığışırdı. 
Bir q
ədərdən  sonra  qapı  açıldı,  baş  nəzarətçi  qapının  ağzında 
dayanıb  siyahı  üzrə  bizi  çağırıb  koridora  buraxmağa  başladı. 
Bir n
əzarətçi  yalnız  familiyanı  deyirdi.  Familiyası  çağrılan 
dustaq ir
əli  yeriyib  adını,  atasının  adını,  doğulduğu  ili,  mad-
d
əsini və cəza illərinin qədərini söyləməli idi. 
Baş  nəzarətçi  bunların  hamısının  əlindəki  siyahı  üzrə 
doğru  olduğunu  müəyyən etdikdən sonra həmin məhbus 
koridora buraxılırdı. 
Koridorda  bizi  konvoylar  (müşayiət edən MVD ordusu 
əsgərləri) dəstəsi əhatə etdi. Onlar ov üzərinə şığıyan quzğunlar 
kimi üstümüz
ə  cumdular:  əvvəlcə,  bizi  avadanlığımızdan  ayı-
rıb, şeylərimizi olduqca diqqətlə yoxlamağa başladılar. Yorğan 
v
ə döşəkçələri cırıb,  yununu didişdirib, balışları  yırtıb tükünü 
əlləşdirir,  öz  deməklərinə  görə  pul,  anaşa,  tiryək, kart, spirtli 
içkil
ər və iti şeylər (bıçaq, almaz, mismar və s.) axtarırdılar. 
T
əbiidir  ki,  bu  şeylərin heç birisi bizim kimi uzun 
müdd
ət həbsxanada qalmış, ciddi  yoxlamalardan çıxmış məh-
buslarda ola bilm
əzdi. Lakin buna baxmayaraq, onlar səylə 
axtarır, balışların tükünü havaya sovururdular. 
Şeylərimiz  yoxladıqdan  sonra  özümüzün  axtarışlarımız 
başlandı.  Bu  lap  təhqiredici və  biabır  idi:  axtarış  edənlər pa-
paqlarımızın  içini,  ayaqqabılarımızın  altını,  sırınmalarımızın 
yaxasını  və  qoltuğunu  sökür,  azacıq  narazılıq  edəndə  boynu-
muzun ardına ilişdirirdilər. Mən, rus xalq nağıllarında oxudu-
ğum  “podzatılnik”  sözünün  mənasını  demək  olar ki, burada 
başa düşdüm. 
T
əxminən, bir saat çəkən bu axtarışlardan sonra, qarovul-
çular  bizi  sıraya  düzüb  həyətə  endirdilər. Oradan güclü bir 
mühafiz
ə dəstəsinin müşayiətilə yaxınlıqdakı dəmiryol xəttinin 
qırağına gətirdilər. 
Burada bizi sallağı oturmağa məcbur edib, özləri vaqon-
ları nəzərdən keçirməyə başladılar. Onu da deyim ki, bu sallağı 

162 

 

oturmaq olduqca 
əziyyətli  bir  işdir.  Bəzən bir-iki saat belə 
v
əziyyətdə  durmağa  məcbur  edildiyimiz  üçün  ayaqlarımızın 
əzələsi sızıldayır, damarlardan qan işləmədiyi üçün dizlərimiz 
qırılmaq  dərəcəsinə  gəlirdi. Lakin yerə  oturmaq, diz üstə 
çökm
ək və yaxud ayağa durmağa icazə verilmirdi. 
Aradan xeyli keçdikd
ən sonra kameraya gələn nəzarətçi 
başqa  bir  zabitlə  birlikdə  yenidən  bizi  siyahı  üzrə  çağırmağa 
başladı.  Biz  bir-bir  sıradan  çıxır  və  nəhəng  “Pulman”  vaqon-
larına  minirdik.  Burada  vaqona  o  qədər adam doldurdular ki, 
h
ətta Rostovdan Moskvaya gətirildiyimiz  zamanki  darısqallıq 
bundan şükürlü oldu. 
H
əmin gecə mühafizə dəstəsi vaqonların hər bir tərəfində 
öz yerl
ərini  tutdu və  gecə  ikən  yolu  düşdük.  Dörd  gün  yol 
getdikd
ən donra nəhayət, qatar dayandı və bizi yerə düşürdülər. 
Bura 
əsrlik meşələrin içərisində kiçicik həbs düşərgəsin-
d
ən ibarət bir yer idi. Vağzalı əvəz edən kiçik taxta daxmanın 
üz
ərində  “Сухобезводное”  yazılmışdı.  Bu  sözü  oxuduqda 
qeyri-ixtiyari gülüms
əməyə  başladıq.  Hansısa  zarafatcıl  bir 
şəxsin bu yerə istehza ilə verdiyi ad, həqiqətən bu yerin şəraiti 
il
ə nə qədər böyük təzad yaradırdı. (“Suxobezvodnoe” quru və 
susuz yer dem
əkdir. Halbuki burada hər  tərəf  bataqlıq  və 
sucaqlıq idi). Buradakı həbs düşərgəsinin qapısına çatdıqda bizi 
yenid
ən ciddi şəkildə yoxlayıb düşərgəyə buraxdılar.  
Bura, Qorki v
ə Kostroma vilayətlərində yerləşən Unja və 
Vetluqa h
əbs  düşərgəsinə  məhbuslar qəbul edən həbsxana-
düşərgə  idi. Burada əlli-altmış  nəfərlik xidmət qrupu nəzərə 
alınmazsa, demək olar ki, heç bir dustaq bir həftədən artıq sax-
lanılmırdı. 
Bizi çirkli, üfun
ətli, buz kimi soyuq olan kiçik kame-
ralara doldurdular. 
Gec
ənin bir yarısı güclü bir uğultu səsinə yuxudan ayıl-
dıq. Düşərgədə işıqlar sönmüş, hər tərəfdən acıqlı insan səsləri 
eşidilir,  ara-sıra  sındırılan  şüşələrin  cingiltisi,  qopardılan  qapı 

163 

 

v
ə  pəncərələrin  şaqqıltısı  adamı  vahiməyə  salırdı.  Bir  neçə 
d
əqiqədən sonra pulemyot  şaqqıltısı  eşidildi.  Onun  ardınca 
avtomat tüf
ənglərdən atəş açmağa başladılar. 
Bayaqdan b
əri düşərgənin ortasında o yan-bu yana qaçan, 
yüks
əkdən bağıraraq nəzarətçiləri söyən adamlar güllə səslərini 
eşitcək  çaşıb  qaldılar.  Onlar geriyə,  kameralara  doğru  yüyür-
m
əyə başladılar. Lakin kameralar tərəfdən açılan avtomat yay-
lım  atəşləri  onları  dayanmağa  məcbur  etdi.  Damların  üstünə 
çıxmış nəzarətçilər ucadan əmr edirdilər: 
– Yer
ə uzanın!  
Əlacsız qalmış dustaqlar palçığın içinə uzanmalı oldular. 
Yalnız  bundan  sonra  düşərgənin  qapıları  açıldı  və  nəzarətçi 
d
əstəsi içəri daxil oldu. 
Bütün bu müdd
ət ərzində biz, yəni, gələn siyasi dustaq-
lardan heç k
əs öz kamerasından bayıra çıxmamışdı. Lakin sın-
dırılmış pəncərələrdən bütün hadisələrin gedişini izləyirdik. 
N
əzarətçilər palçığın içinə uzanmış dustaqlara yaxınlaşıb 
onları amansız döyməyə başladılar.  
Y
əhudi kədərli bir səslə elan etdi: 
– 
Yoldaşlar, indi də müasir “Varfolomey faciəsi” əsərinə 
tamaşa edin. İndi siz quqenotların döyülməsi səhnəsinin şahidi 
olacaqsınız. 
Doğurdan da yəhudinin kinayə ilə dediyi bu sözlər əslin-
d
ə tam mənasilə həqiqət idi. Nəzarətçilər silahsız, köməksiz və 
əlini  qaldırmağa  hüquqi  olmayan  dustaqları  tüfəngin  qundağı 
il
ə  necə  gəldi  əzişdirirdilər. Bu dəhşətli mənzərə  yarım  saata 
q
ədər davam etdi. 
N
əzarətçilər  işlərini bitirib, özlərindən məmnun halda 
qayıdıb bayıra çıxdılar. 
S
əhər, gecə həyəcanının qurbanı olan 22 nəfərin meyitini 
v
ə  9 nəfər  ağır  yaralını  xərəklərə  qoyub  harasa  apardılar. 

Сухобезводное”  bizi belə  qarşıladı.  Səhər məlum oldu ki, 
gec
ə həyəcan qaldıran şəxslər Belorusiyadan gətirilmiş bir qrup 

164 

 

g
ənc  imiş.  Onları  elliklə  (qruppovoy)  əksinqilabi təbliğat 
aparmaqda müq
əssir edib həbsxanaya salmış, heç bir yoxlama 
aparmadan h
ərəsini 5 ildən 7 ilə  qədər  azadlıqdan  məhrum 
etmişlər. Gənclər  məhkəmənin qərarı ilə razılaşmamış və şika-
y
ət vermişlər. Həbsxana rəisi təcrübəsiz gəncləri aldadıb “sizi 
Moskvada danışdıracaqlar”- deyə buraya yola salıbmış. Yalnız 
burada  onlar  aldandıqlarını  başa  düşmüş,  səs-küy salaraq 
n
əzarətçilərlə dalaşmış və prokuror çağırılmasını tələb etmişlər. 
N
əticəsi isə “Varfolomey gecəsi” kimi olmuşdur. 
Burada  qaldığımız  bir-iki gün ərzində  bizə  çörək və 
kofed
ən başqa heç bir şey verilmədi. Üçüncü gün bizi yenidən 
vaqonlara doldurub şərqə tərəf yola saldılar.  
Bu d
əfə vaqonda yerimiz rahat idi. Biz, növbə ilə olsa da, 
h
ər  halda  uzanıb  yatmağa  yer  tapırdıq.  Yavaş-yavaş  bir-
birimiz
ə  isinişir,  bir-birimizin  əhvalından,  ailə  vəziyyətindən, 
başına gələn qəziyələrdən, etdiyi “cinayətlərdən” soruşurduq. 
İki  aya  qədər yol getdiyimiz üçün bu müddətdə  bir-
birimizin  dem
ək olar ki, bütün həyatını diqqətlə öyrənmişdik. 
Yol  yoldaşlarımdan  Kobılyatski  Ukraynanın  Çerniqov  vila-
y
ətindəki Maryino kəndindən olan bir kolxozçu idi. Onu çar 
höküm
əti zamanı rus ordusunda zabit olduğu üçün həbs etmiş-
dil
ər. 
Moldo
viyalı  Georgi  Dimitriyeviç Kovalji onu dinləyib 
dedi:  
– 
Qardaş, sən heç olmasa müəyyən bir işin üstündə tutul-
musan. M
ən yazıq isə heç bilmirəm ki, nə günahın sahibiyəm. 
Y
əhudi sözə qarışdı: 
– Bura bax, qoca! Neç
ə yaşın var? 
Kovalji sualın nə üçün verdiyini bilməsə də dedi:  
– 74. 
Y
əhudi qəhqəhə çəkib güldü: 

165 

 

– 
A kişi, hələ bir günahını da soruşursan? Sən də düz əlli 
üç il çar höküm
əti zamanında yaşamısan, özün də, fikirlərin də 
köhn
ədir. İndi siyasi məhbus olmaq üçün bu özü kifayətdir. 
Kovalji narazı halda başını buladı: 
– Siz d
ə lap qəribə adamsınız. Elə hər qoca xalq düşmə-
nidir? 
– MQB-nin fikinc
ə təxminən hamısı. 
Professor Savelyev söz
ə qarışdı: 
– 
Yakım Avramoviç, xahiş edirəm, qoyun kişi söhbətini 
el
əsin, görək onu nə üçün tutublar. 
Y
əhudi daha dinmədi,  öz yerində  uzanıb  söhbəti dinlə-
m
əyə başladı. 
Kovalji dedi: 
–  H
ə, mən üzümçülük sovxozunda sahə  briqadiri idim. 
Bir gün raykomdan bizim k
əndə  bir təlimatçı  gəlmişdi.  Bu 
adam t
əsərrüfatdan tamamilə  xəbərsiz  olduğu  halda,  başladı 
bizi danlamağa ki, ay nə bilim pis işləyirsiniz, təsərrüfatı düz-
gün apara bilmirsiniz, yaxşı adam deyilsiz və s. 
M
ən onda dedim ki, ay yoldaş, biz yaxşı işləyirik, amma 
dövl
ət idarələri  kolxozların  vergi  tədarük  planlarını  düzgün 

əyyənləşdirmədiyi üçün  kolxozun gəlirinin çoxu da 
t
ədarüklərə  və  vergilərə  gedir.  Axırda  da  kolxoz  irəli gedə 
bilmir.  
Bayaqdan b
əri onu dinləyən yəhudi dözə bilməyib: 
– El
ə orda evinizi yıxırsınız da, – dedi. 
Kovalji bu atmacadan m
əmnun halda sözünə davam etdi: 
–  Düz deyirs
ən,  qardaş.  Elə  evim  orada  yıxılıbmış.  Bu 
nan
əcib  oğlu  gedir  MQB-yə  bir məlumat verir. 3-4 gündən 
sonra m
əni həbs etdilər.  Bu  zalım  oğlu  qızıl-qırmızı  üzümə 
dir
əndi ki, güya mən Sovet höküməti əleyhinə təbliğat aparır, 
dövl
ət orğanlarını söyür, kolxoz quruluşunu pisləyirəmmiş. Elə 
buna 
əsasən də mənə düz onca il veriblər. 

166 

 

Krasnodardan olan tibb eliml
əri doktoru, professor Vesili 
Petroviç Savelyev d
ərin bir ah çəkib dedi: 
– 
Qardaş, yenə səninki yaxşı olub, üzünə yalandan şahid 
duran adam yad olub, özü d
ə sən deyəni bəzəyib, artırıb, siyasi 
don geydirib. Amma m
ənimki lap qəribədir. 
Bir iclasda, yeni d
ərman növləri haqda məruzə edirdim. 
Öz d
ərmanlarımızdan  danışandan  sonra  qeyd  edirəm ki, son 
vaxtlarda xarici ölk
ələrdə  bir  sıra  qiymətli dərman növləri 
yaradılmışdır.  
El
ə həmin gecə məni MQB-yə apardılar. Burada mənim 
öz  aspirantlarımdan  ikisi  üzümə  durub dedilər ki, güya mən 
onlara çoxlu xarici 
ədəbiyyat  oxumağı  tövsiyə  edir, xarici 
aliml
əri tərif edirəmmiş. 
Bilirsinizmi,  bu  sonuncu  ittihamın  üstündə  mənə  nə 
q
ədər  işgəncə  verdilər?  Hamısı  keçib  gedər, amma birisini 
bilm
əyiniz  yaxşıdır. Müstəntiq butulkaları xırda-xırda sındırıb 
tabut formalı xüsusi bir qaba yığdırıbmış. Məni lüt soyundurub 
h
əmin  tabuta  uzandırdı  və  orada döyməyə  başladı.  Qayışın 
ağrısından  tabutda  tərpəndikcə  butulka  qırıqları  bədənimi 
parça-parça edirdi. M
ən bundan sonra  2 ay müalicə olundum. 
Vaqonun dib t
ərəfində  uzanan və  bu vaxta kimi heç 
kiml
ə bir kəlmə də danışmayan uca boylu, enli kürəkli, sarışın 
bir g
ənc ayağa durub bizə yanaşdı və dedi: 
–  Professor, 
siz  yaxşı  qurtarmışsınız.  Mən isə  ömürlük 
b
ədbəxt olmuşam.  
Burada m
ən dayana bilmədim: 
– S
ənə nə olub ki, oğlum? – dedim. 
G
ənc asta-asta dedi: 
– 
Vallah, doğrusu danışmağa da utanıram. Müstəntiq mə-
nim  başıma  elə  bir  oyun  açıb  ki,  onu  heç  ağıla  yerləşdirmək 
olmaz. O, m
əni lüt soyundurub, ağzı nazik parça ilə örtülmüş 
bir kiçik vedr
ənin üstündə oturtdu. Üç sağlam kişi mənim çi-
yinl
ərimdən yapışdı, ilk əvvəl bunun nə demək olduğunu başa 

167 

 

düşmədim.  Ancaq  sonra  altımdakı  vedrədən civilti səsləri 
g
əlməyə başladı. Sən demə oraya 3-4 siçovul salmış və məni 
onun üstünd
ə  oturdandan sonra vedrəyə  istilik  buraxıblarmış. 
Siçovullar isti d
əyən  kimi  çıxmağa  yer  axtarıb  üzü  yuxarı 
dırmaşmağa  və  mənim yuxa yerlərimi gəmirməyə  başladılar. 
M
ən dəli  kimi  bağırıb  qalxmağa  səy etdimsə  də, mümkün 
olmadı.  Çiyinlərimdən tutub məni  aşağı  basan  üç  kişi  və 
müst
əndiq imkan vermədilər. Siçovullar can hövlündən məni 
didir,  parçalayır,  özlərini xilas etmək üçün məni məhv edir-
dil
ər. Mən vəhşi kimi çığırır, yalvarır, hər nə istəsələr boynuma 
alacağımı  söyləyirdimsə  də, bir  şey  çıxmırdı.  Cəmisi 2-3 
d
əqiqə ərzində siçanlar məni islahatdan, insanlıqdan çıxartdı və 
m
ən ağrının dözülməzliyindən özümdən getdim. 
G
əncin  başına  gətirilən bu qeyri-insani  işgəncə  hamını 
m
əyus etdi. Aralığa süküt çökdü. Bu qədər ağır əzab verilən bu 
g
əncin nə iş tutduğu ilə maraqlandım: 
–  B
ağışlayın, oğlum, dedim, – axı siz nə iş tutmusunuz 
ki, başınıza bu oyunu gətiriblər, siz kimsiniz və nəçisiniz? 
–  M
ən  ukraynalıyam.  Adım  da  Mikola  Andreyeviç 
Svistundur,  -  dey
ə  gənc sözə  başladı.  Atam-anam  yadıma 
g
əlmir, kim idilər, nəçi idilər, bilmirəm. 5  yaşımda küçələrdə 
qalmış,  olmazın  pis  günlər  görmüşəm.  13  yaşında  ikən bir 
n
əfər müəllim məni Odessaya aparıb evində saxladı, dərs verdi, 
t
ərbiyələndirdi. 3 ildən sonra da işə gəldim. Həm oxuyur, həm 
d
ə  işləyirdim.  Bu zaman həmin müəllim qəflətən öldü. Bu, 
m
əndə böyük bir bədbinlik əmələ gəlirdi. Mən daha Odessada 
dayana bilm
əyib  Kiveyə  gəldim. Burada 2 il müxtəlif zavod-
larda f
əhləlik edə-edə orta məktəbi bitirdim. 
Sonra instituta girdim. Gündüzl
ər oxuyur, gecələr  isə 
d
əmiryol  vağzalında  yük  daşıyırdım.  Yoldaşlarım  bundan 
x
əbər tutub məni  ələ  salmağa  başladılar.  Mən bir az da 
b
ədbinləşdim.  Sizdən nə  gizlədim, elə  əvvəllər də  xırda-para 
şeir  yazırdım.  Ağır  vəziyyətim,  yoldaşların  belə  münasibəti 

168 

 

m
əni bədbin, küskün əhval-ruhiyəli  şeirlər  yazmağa  məcbur 
etdi.  Yataqxanadakı  yoldaşlarımın  birisi  bu  şeirləri  başımın 
altından  götürüb  MQB-yə  verir. Bir neçə  gündən sonra məni 
h
əbs etdilər.  
Professor Savelyev soruşdu:  
–  B
əs məhkəmədə  vəziyyəti izah etmədinizmi?  Axı  siz 
cava
n  uşaqsınız,  hər halda sizə  müəyyən bir güzəşt  olunmalı 
idi. 
Mikola azacıq gülümsündü: 
–  Vallah, nec
ə  deyim,  -  dedi, sizinki bilmirəm, mənim 
m
əhkəməm elə qəribə oldu ki... 
Y
əhudi:  
– Bizim m
əhkəmələr elə qəribə olur, - dedikdə Mikola: 
– Yox, bu m
əhkəmə lap qəribə oldu. Əvvəla, mən 1915-
ci ild
ə  anadan  olmuşam  və  bu  haqda  lazımi  sənədlər də  var. 
Amma m
əhkəmədə 2 nəfəri üzümə durquzdular ki, guya mən 
1919-cu ild
ə ağqvardiyaçılarla birlikdə Ukraynada Sovet hökü-
m
ətinə qarşı vuruşmuşam.   
Hamı təəccüb içində donub qaldı. 
– Bu nec
ə ola bilər? – deyə professor Savelyev soruşdu, – 
axı o zaman sizin 4 yaşınız olmuşdur. 
–  M
əni də  yandıran  elə  olur ki, məhkəmə  bu  ağ  yalanı 
t
əsdiq etdi. Şahiddən daha soruşmadı ki, belə şey olarmı? 
– Siz n
ə danışırsınız, ay canım, – deyə üst taxtların birin-
d
ə  uzanmış  dolğun  əndamlı,  daz  başlı,  enli  dodaqlı,  iri  yastı 
burunlu bir kişi dilləndi, - siz tələbəsiniz və sizin başınıza bu 
oyunu g
ətiriblər. Mən isə  tarix elmləri doktoruyam, profess-
soram. Amma m
əni  avam bir kəndlini mühakimə  edən kimi 
mühakim
ə ediblər.  
M
ən  Ryazandanam,  orada  doğulmuş,  orada  da  yaşamı-
şam. Adım da Spiridon Matveyeviç  İvanovdur. Ryazan Peda-
qoji  İnstitutunda dərs deyirdim. Mühazirələrin birində  mən 
göst
ərdim  ki,  çarları  və  onun sərkərdələrini idealizə  etmək 

169 

 

doğru deyil. Çünki xalqları əsrlər boyu zülm altında saxlayan 
m
əhz onlar olmuşlar. Qeyd etdim ki, Suvorov istər Rusiya da-
xilind
əki, istərsə  də  Fransadakı  inqilabi  hərakatın  yatırılma-
sında  fəal  iştirak  etmişdir.  Onu  bir  igid  sərkərdə  kimi tərif 
ed
ərkən bu barədə  də  danışmaq  lazımdır.  Çünki  tələbə  keç-
mişin  hər bir çar və  ya sərkərdəsini ancaq müsbət  şəxsiyyət 
kimi tanısa, onu az qala inqilabçı hesab edəcək, bu isə dözül-
m
əz haldır. Mənim bütün dediyim budur. Di gəl ki, mənim bəzi 
“yoldaşlarım” buna əlli cür bəzək vurub, əlavə etdikdən sonra 
MQB-y
ə məlumat veriblər. MQB isə siz bilən nə etdi?  
Y
əhudi xırda gözlərini bir az da qıyıb: 
– N
ə edəcək, – dedi, tutub bizə yoldaş elədi. 
İvanov azca gülümsədi:  
–  Düz deyirsiniz, Yakim Avramoviç, –  dedi.  –  Siz
ə 
yoldaş elədi. Amma necə? 
M
əni təkcə  çarlar  haqqındakı  mülahizəmə  görə  həbs 
ets
əydilər, bir o qədər də inciməzdim. Amma istintaq orqanları 
m
əni az yox, azacıq yox, 1905-ci il inqlabını yatıran cəza dəs-
t
ələrindən birisinin rəisi kimi qələmə verdi. Vicdansız tribunal 
da bunu t
əsdiq etdi. 
M
ən lap çaşıb qaldım:  
– Professor, – dedim, – b
əs heç bir şahid-filan olmadı? 
–  Niy
ə olmur? MQB-nin maaş alan xüsusi adamları var. 
H
ər  kimin  ki,  işinə  şahid  lazımdır,  həmin  adamları  öyrədib 
onun üzün
ə durquzdular. 
M
ənim üzümə duran şahidlər öz sənətlərində çox məha-
r
ətli idilər. Bu adamlarda həya  adlı  bir  şey  yox  idi.  Əgər 
yorulmamısınızsa,  mən  tribunalda  onların  necə  çıxış  etdiyini 
siz
ə danışım.  
– 
Meşə  kəsəndə  yorularıq,  –  deyə  yəhudi yenə  atmaca 
atdı, – indi burada nə var ki... 
H
ərə bir tərəfdən dedi: 
– 
Xahiş edirik, ətraflı söhbət edin.  

170 

 

– Onsuz da fikir-x
əyaldan yatmaq olmur. 
Professor İvanov öz taxtından enib aşağı taxtda oturdu və 
söz
ə başladı: 
– H
ə, tribunalın sədri mənə dedi ki, sizin başqa bir cina-
y
ətinizin də  üstü  açılıb.  Demə  siz 1905-ci ildə  Peterburuqda 
inqilabçı  fəhlələri  qırmaqla  məşğul  olan  bir  cəza dəstəsinin 
r
əisi imişsiniz. 
M
ən quruyub qaldım. Bu barədə istintaqda mənə bir söz 
deyilm
əmişdi, odur ki, – belə şey ola bilməz, – deyə çığırdım. 
Hakim keşikçi əsgərə: 
– Popo
vu çağırın, – dedi. 
T
əxminən  50-52  yaşlarında  kök,  qırmızıyanaq,  tanıma-
dığım bir kişi içəri girdi. Hakim ona müraciətlə: 
– 
Siz İvanovu tanıyırsınızmı? – dedi. 
Şahid utanmadan “bəli” – deyə cavab verdi. 
– 
Haradan tanıyırsınız? 
– 
Bu  lap  çoxdankı  hadisədir.  1905-ci  ilin  yayında  mən 
atamla b
ərabər  Peterburuqdakı  Putilov  zavodunda  işləyirdim. 
Biz f
əhlələr səhər vaxtı zavodun qabağında toplanıb nümayişə 
getm
əyə  hazırlaşırdıq.  Birdən tindən 2 nəfər  atlı  görünürdü. 
F
əhlələr tez zavodun həyətinə  doluşdular.  Dedilər  ki, bunlar 
c
əza dəstəsinin rəisi  İvanov  və  onun  adyutantıdır.  Əgər bizi 
görs
ələr, mütləq öldürərlər. Həmin  2  atlı  yel  kimi  gəlib 
yanımızdan sovuşurdu. Xoşbəxtlikdən bizi görmədilər. 
İclasçının birisi ona sual verdi: 
–  Popov! Deyin gör
ək, siz əvvəllər  İvanovu  tanıyırdı-
nızmı? 
– Xeyir! 
İkinci iclasçı sual verdi: 
– 
Siz o vaxtı İvanovun özünü gördünüzmü? Bu qarşınız-
dakı İvanovun həmin İvanov olduğunu təsdiq edirsinizmi? 
– 
Əlbəttə, – deyə Popov cavab verdi. 
Hakim m
ənə müraciət etdi: 

171 

 

– Sizin v
ətəndaş Popova sualınız varmı? 
–  B
əli,  –  dedim.  Əvvəla,  vətəndaş  Popov  desin  görək 
onun f
əhlə yoldaşları kim idi və məni haradan tanıyırdılar?  
Papov udqundu: 
–  Aradan 30 ild
ən çox keçib, həm də  mən tezliklə  o 
zav
oddan çıxdım. Nə bilim adları nə idi. 
–  B
əs nə  yaxşı  onları  unutmuş,  mənim  adımı  isə  əzbər 
deyirsiniz? İkincisi, siz deyirsiniz ki, mən o vaxt atın üstündə 
gördüyünüz  İvanovam.  Özünüz  də  indicə  dediniz  ki,  atlılar 
yanımızdan yel kimi ötüb keçdilər. Əgər belədirsə, siz mənim 
üzümü nec
ə görə bilərdiniz? Nəhayət, siz haradan bildiniz ki, 
m
ən həbs olunmuşam və sizi buraya kim çağırdı? 
Popov tutuldu, n
ə  cavab verəcəyini bilmədi. Prokuror 
onun köm
əyinə yetdi: 
–  M
ən məhkəmə həyətindən xahiş edirəm ki, müqəssirə 
şahidi çaşdırmağa imkan verməsin. 
Hakim z
əngi çalıb mənə: 
–  Oturun, m
əsələ  aydındır,  –  dedi,  –  şahid  sizi  tanıyır, 
cinay
ətinizi də üzünüzə deyir, hələ bundan başqa bir şahid də 
vardır. O da sizin cəza dəstəsində işləməyinizi təsdiq edir. 
Sonra is
ə: 
– Kuznetsovu g
ətirin, – deyə keşikçiyə müraciət etdi. 
Bu d
əfə içəri uca boylu, arıcaq, uzunsov sifətli, çopur, 60 
yaşlarında tanımadığım bir kişi daxil oldu. 
Hakim ona r
əsmi sualları verdikdən sonra dedi: 
– V
ətəndaş Kuznetsov, müttəhim İvanov haqqında bilmə-
dikl
ərinizi danışın. 
Kuznetsov alçaqdan bir-
iki ağız öskürüb sözə başladı:  
–  Hörm
ətli hakimlər,  –  dedi,  mən Peterburuqda  yaşayır 
v
ə kimya zavodunda fəhləlik edirdim. 1906-cı ilin əvvəllərində 
m
əni  nümayişdə  iştirak  etdiyim  üçün tutub polis idarəsinə 
apardılar.  Gecəni zirzəmidə  saxladıqdan  sonra  səhər rəisin 

172 

 

yanına  apardılar. Otaqda məni 3 nəfər istintaq etdi. Onlardan 
biri d
ə həmin bu İvanov idi.  
Kuznetsovun bu vicdansız yalanı məni lap sarsıtdı. Hətta 
ona etiraz da ed
ə bilmədim. Tribunal da bu “şahidlərin” dedik-
l
ərinə  əsasən məni 1905-ci  il  inqlabının  iştirakçılarına  cəza 
verm
əkdə müqəssir hesab etdi. 
Kims
ə yavaşca: 
–  B
əs vəkiliniz yox idi? – deyə soruşduqda, bütün günü 
dinm
əyib yalnız başqalarını dinləyən, Ukraynanın Sumı vilayə-
tind
ən olan Porfiriy Yeqoroviç Qruşevitski dözə bilməyib əsəbi 
halda çığırdı: 
–  V
əkil nədir, canım? Tribunalda vəkil heç olmasa yax-
şıdır.  
M
ən onun əsəbləşdiyini görüb mülayimliklə soruşdum:  
–  M
əgər sizin vəkiliniz  var  idimi?  Axı  deyəsən  yoldaş-
ların çoxunun vəkili olmamışdır. 
– 
Yoldaş  yazıqların  məhkəməsi  olmuşdu  ki,  vəkili də 
ola... – dey
ə yəhudi sözə başladı – Moskvada “xüsusi yığıncaq” 
qeydimiz
ə qalaraq bir müddət (əlbəttə, namüəyyən bir müddət) 
Uzaq 
Şimalda  yaşamağımızı məsləhət görmüşdür. Həkimlərin 
dediyin
ə  görə  bu xüsusilə  zehni  əməklə  məşğul olanlar üçün 
çox faydalı olur. 
Professor Sav
elyov onun bu zarafatına dözə bilmədi: 
– M
ənim əzizim, – dedi, – siz nə üçün həkimlərə böhtan 
atırsınız? Axı bu yaxşı deyil. 

 
Bizim hamımıza olmazın böhtanlar atılanda yaxşı idi? 
İkincisi  də  mən bu sözü MVD  həkimləri barəsində 
deyir
əm. 
Kobılyatski onların hər ikisini sakit edib: 
–  Siz dey
əsən MVD  həkimlərinin üstündə  bir-birimizlə 
pozuluşmaq istəyirsiniz, - dedi. 
Y
əhudi sözü yenə zarafata çevirdi: 

173 

 

– 
Pozuluşsaq da, acıq edib getməyə qoymayacaqlar. Va-
qo
nun qapıları bağlı, özünün də çoxlu gözətçisi. 
Hamı gülüşdü. Doğurdan da burada bir-birindən küsmək, 
acıq etmək mümkün deyildi.  
M
ən  hamının  gülüşdüyü,  arada  heç  bir  inciklik-filan 
olmadığını görüb Qruşevitskiyə dedim: 
–  Mümküns
ə, deyin görək vəkilinizin sizə  bir köməyi 
d
əydimi? 
– Heç üzünü gördüm ki... 
– B
əs dediniz ki, vəkilim var idi? 
– B
əli, həm var idi, həm də yox. 
– 
Axı bu necə ola bilər? 
–  El
ə beləcə. Qulaq asın, mən özüm məhkəməmin necə 
getdiyini siz
ə  danışım,  onda  özünüz  başa  düşərsiniz,  –  deyə 
Qruşevitski sözə başlamaq istəyirdi ki, vaqonun qapısı döyüldü 
v
ə bizə yatmaq əmri verildi. 
S
əhəri gün erkən yuxudan duran kimi Qruşevitskini döv-
r
əyə aldıq. Hamını onun vəkili maraqlandırıdı. 
Qruşevitski dedi:  
–  M
əni üçcə  dəfə  istintaq edib çox əhəmiyyətsiz  şeylər 
soruşandan sonra işi məhkəməyə köçürdülər. Mən konkret ola-
raq n
ədə ittiham olduğumu da bilmirdim. 
M
əhkəməm o qədər tələsik və  gizli  aparıldı  ki,  bunu 
n
əinki mənim ailəm, hətta  nazirliyin  şöbələri belə  bilmədi. 
M
əni yeriyə  bilmədiyim üçün xərəyə  qoyub  kiçik  bir  otağa 
g
ətirdilər. Otaqda 4 nəfər hərbi geyimli, 1 nəfər də hüquq işçisi 
paltarında olan şəxs var idi. 
“Q
əribədir...axı  mən müdafiəni rədd etməyim, vəkil 
tutmadığım  üçün  prokuror məhkəmədə  olmalı  idi.  Bəlkə  o 
t
əsadüfi olaraq bura gəlmişdir? Elə tutaq ki, bu belədir. Bəs nə 
üçün h
əkimlər hərbiçilərdir? Axı mən hərbi qulluqçu deyiləm, 
ola bilm
əz ki, mənim işimə hərbiçilər baxsın.”  

174 

 

Bütün bunlar bir-bir fikrimd
ən keçirdi ki, həkimin ami-
ran
ə səsi eşidildi: 
–  Müq
əssir! Kiyev qarnizonu hərbi tiribunalı sizin cina-
y
ət işinizə baxır. Üçlüyün sədri polkovnik Maretski, iclasçılar 
kapitan Streltsov v
ə  baş  leytenant  Qruzdevski,  katib  serjant 
Sorokadır.  İşdə  ittihamçı  sifətilə  birinci dərəcəli hüquq 
müşaviri Oleynikov çıxış edir. 
M
ən təəccübümdən donub qalmışdım. 
–  B
ağışlayın,  –  dedim,  –  möhtərəm hakim, icazə  verin 
sizd
ən bir-iki söz soruşum. 
– Buyurun, – dey
ə sədr könülsüz də olsa icazə verdi. 
M
ən azacıq yerimdən qalxındım: 
–  Möht
ərəm hakimlər,  –  dedim,  –  bağışlayın,  lakin 
m
əncə, burada nə  isə  bəzi  dolaşıqlıqlar  var.  Əvvələn hərbiçi 
olmadığım üçün, zənnimcə, mənim işimə hərbi tribunal deyil, 
adi m
əhkəmə  baxmalıdır.  İkincisi  də  işdə  müdafiə  tərəfi 
olmadığı  üçün  ittihamçı  da  olmamalıdır.  Sədr üzünə  sərt bir 
ifad
ə verib: 
– Siz dey
əsən çox dərin yerlərə baş aparmaq istəyirsiniz. 
Lakin, m
əlumunuz olsun ki, biz hər işi qanun üzrə həll edirik. 
Yaxşısı budur ki, mənə deyin görüm, sizə nə olmuşdur? Niyə 
sizi x
ərəkdə gətirmişlər? Xəstəsinizmi? 
– Xeyir, möht
ərəm hakim, – dedim, – mən xəstə deyiləm. 
Lakin ittihamnam
əni (obvinitelnoe zaklyuçenie) imzalanmaq-
dan ittihamnam
əni (obvinitelnoe zaklyuçenie) imzalamaqdan 
imtina etdiyim üçün m
əni döyüb bu hala salmışlar.  
S
ədr və  iclasçılar  bir-birinə  baxışdılar,  nəsə  pıçıldayıb 
astadan gülüşdülər. Sədr sözləri xüsusi vurğu ilə ayıraraq dedi:  
–  Siz, y
əqin ki, milli xalq məsəllərinizi  yaxşı  bilirsiniz: 
“Döyülm
əmiş düyüdən aş olmaz (iz nemolotoqo risa pilav nə 
budet).  

175 

 

Bu vaxta q
ədər işimə ədalətlə baxacağını güman etdiyim 
bir m
əhkəmənin hakimi belə  deyirdisə, mən daha nə  gözləyə 
bil
ərdim? 
Hakim yüks
ək səslə:  
–  Mütt
əhim!  –  dedi,  –  sizin  rus dilini mükəmməl bil-
diyinizi n
əzərə  alıb,  məhkəməni rus dilində  aparmağı  qərara 
almışıq. Sizin buna etibarınız yoxdur ki? 
M
ən nə “hə”, nə də “yox” dedim. 
Hakim sözün
ə davam etdi:   
– B
əlkə də siz rus xalqına nifrət etdiyiniz kimi, rus dilinə 
d
ə nifrət edir və bu dildə danışmaq istəmirsiniz? 
M
ən dözə bilmədim:  
–  Möht
ərəm hakimlər,  –  dedim,  xahiş  edirəm məni bu 
q
ədər alçaltmayasınız. Nəzərinizə çatdırım ki, mən rus xalqını 
v
ə  rus dilini ürəkdən sevirəm və  bildiyiniz kimi rus dili 

əllimiyəm. 
Hakim m
ənim sözümü kəsdi:  
– 
Bunların  mətləbə  dəxili yoxdur. Biz faktlara əsasla-
nırıq. Yaxşısı budur ki, işə başlayaq.  
O, bunu deyib stolun üstünd
əki qalan qovluqlardan birini 
açdı və yüksək səslə oxumağa başladı: 
–1900-cü  ild
ə Sumi şəhərində anadan olmuş Qruşevitski 
Porfiriy Yeqoroviç v
ətənə xəyanət edərək 1930-1935-ci illərdə 
əksinqilabi “Mübarizə” təşkilatının  fəal  üzvü  olmuş,  bu 
t
əşkilatın tapşırığı ilə Sovet hökümətinə xeyli ziyan vurmuşdur. 
O, son ill
ərdə  həmin təşkilatın  əvvəllərdə  həbs  edilmiş  üzv-
l
ərinə yardım etməklə öz cinayətini davam etdirmişdir.  
Bunu  Q
ruşevitskinin  öz  keçmiş  qonşusu  siyasi  məhbus 
Lazarenko il
ə məktublaşması sübut edir.  
M
ən təəccübümdən  donub  qalmışdım.  Çünki,  möhkəm 
döyülüb 
əzişdirilsəm də, ittihamnaməni  əlimə  belə  almamış, 
onun içind
ə  nələr yazıldığını  oxumamışdım.  Bir  anlığa  mənə 

176 

 

el
ə  gəldi ki, ürəyim yerindən qopmaq istəyir. Odur ki, yara-
lanmış vəhşilər kimi bağırdım: 
– 
Bunların hamısı yalandır. Mən nə vətənə xəyanət etmiş, 
n
ə də əksinqilabi təşkilat görmüşəm. 
Hakim z
əngi çaldı: 
– Susun, m
ən sizə söz verməmişəm. Bir də ki, sizin cina-
y
ətləriniz tamam-kamal sübuta yetmişdir. Bunlardan ki, imtina 
ed
ə bilməyəcəksiniz, – deyə əlində tutduğu üç zərfi mənə gös-
t
ərdi. 
Z
ərfləri görəndə  hər  şeyi  başa  düşdüm.  Mənim Laze-
renko  adlı  qapıbir  qonşum  var  idi.  Hansısa  bir  hissədə  polk 
komandiri idi. Biz on ild
ən çox bir binada yaşamışdıq. 1934-cü 
ild
ə  qəflətən Lazarenkonu həbs etdilər. Az sonra ailəsini də 
Orta Asiyaya sürgün
ə  göndərdilər. Mən  qonşumun  nə  üçün 
tutulduğunu da bilmirdim.  
1937-ci ilin 
əvvəllərində qonşum mənə məktub yazıb, öz 
ail
əsinin  harada  yaşadığını  soruşmuşdu.  Əlbəttə, mən ona 
cavab verm
əyə  bilməzdim, çünki ailəsinin  ünvanını  bilirdim. 
M
ən bu haqda ona yazdım. Aradan 3 ay keçmiş qonşum mənə 
ikinci bir m
əktub göndərdi. Bu məktubda o ailəsini tapmaqda 
köm
ək etdiyim üçün mənə  təşəkkür edir və  göstərirdi ki, 
m
ənim  kimi  adamların  (yəni,  qonşuların)  olmağı  onu  çox 
sevindirir.  
İkinci məktubu alandan düz 5 gün sonra həbs edildim. 
M
ən bunu olduğu kimi danışdımsa da, mənə qulaq asan 
olmadı,  5-6 nəfər  şahid  gətirdilər. Onlar da yalandan sizin 
üzünüz
ə duran kimi, mənim də üzümə durdular. 
Prokuror el
ə  sözlər deyirdi ki, onun dediyinə  qalsaydı, 
g
ərək məni oradaca güllələyirdilər. 
Gördüm ki, bu lap ağ oldu. Hirsləndim, başladım bunları 
utandırmağa. 
Hakim m
ənim  sözümü  axıra  qədər dinləmək istəməyib 
ayağa qalxdı: 

177 

 


 
M
əhkəmə  məşvərətə  çıxır,  -  dedi,  –  müttəhimi yan 
otağa keçirin. 
Əsgərlər mənim  uzandığım  xərəyi yerdən götürdülər və 
qonşu otağa keçirdilər. Onlardan biri mənə bir papiros yandırıb 
verdi: 
– Al, ç
ək, – dedi, – indi belə şeylər çox olur.  
M
ən çəkən olmasam da, papirosu  aldım  və  acgözlüklə 
sümürm
əyə  başladım.  Heç  aradan  10  dəqiqə  keçməmişdi  ki, 
katib qapının arasından başını içəri soxub: 
– G
ətirin, – dedi. 
M
əni içəri  apardılar,  hakim  əlində  tutduğu  yazı  maki-
nasında çap olunmuş vərəqləri oxumağa başladı: 
–  Ukrayna Sovet S
osialist  Respublikası  adından  Kiyev 
qarnizonu h
ərbi tribunalının xalq iclasçıları kapitan Strelkov və 
baş  leytenant  Qruzdevski,  katib  serjant  Soroka,  1-ci dərəcəli 
hüquq  müşaviri prokuror Oleynikovun və  müttəhimin vəkili 
mayor Maltsevanın iştirakı ilə 58.1a və 58.10 maddələrilə təs-
diql
əndirilən  Qruşevitski  Porfiriy  Yeqoroviçin  işinə  baxıb 

əyyən etdi. 
M
ən az qala dəli kimi bağırdım: 
– 
Hanı  o  vəkil, mənim heç bir vəkilim olmamışdır,  – 
dedim. 
M
ən çığıran kimi döşdəki qapı açıldı. İçəriyə 45-48 yaş-
larında bir qadın girib: 
–  V
ətəndaş  Qruşevitski,  –  dedi,  –  mən buradayam və 
bütün mühakim
ə  dövründə  də  burada  olmuşam.  İntəhası,  siz 
özünüz v
əkildən imtina etdiyiniz üçün mən  qapının  dalında 
durmağa məcbur oldum. 
– 
Axı  bu  düzgün  iş  deyil,  –  dedimsə  də  hakim sözümü 
k
əsdi:  
–  B
əs siz vətənə  xəyanət edərkən  düzgün  işmi  görmü-
sünüz? Sizi müdafi
ə etmək yox, güllələmək lazımdır. Yaxşısı 
budur ki, hökmü dinl
əyin. 

178 

 

El
ə  bu zaman növbətçi zabit qapını  açıb  içəri girdi və 
kül
ək hakimin əlindəki vərəqi yerə atdı. 
M
ən  donub  qaldım.  Hökm  artıq  imzalanmış  və  hətta 
möhürl
ənmiş idi. Özümü güclə ələ alıb:  
– Möht
ərəm hakimlər, – dedim, – doğurdanmı cəmisi 10 
d
əqiqə ərzində siz həm hökm çıxarmış, maşınkada  yazdırmış, 
h
əm də təsdiq etdirmişsiniz? Yoxsa siz bu işləri məhkəmədən 
qabaq  hazırlamışdınız?  Əgər belədirsə  burada niyə  vaxtınızı 
itirdiniz? 
Hakim qıpqırmızı qızarıb mənim sözümü kəsdi: 
– 
İndi  ki,  dinləmək istəmirsiniz,  heç  lazım  da  deyil. 
Lakin sizin üçün 
ən maraqlı yerini oxuyum. 
–  M
əhkəmə heyəti Qruşevitski Porfiriy Yeqoroviçi CM-
nin 58.1a  v
ə  58.10  maddələrilə  vətənə  xəyanət etməkdə  və 
antisovet t
əbliğatı  aparmaqda  müqəssir bilərək onu 25 il 
azadlıqdan  məhrum edib, ölkənin  şimal  rayonlarında  sax-
la
nılmağa,  həbs müddətini çəkib qurtarandan sonra isə  5 il 
seçki hüququndan m
əhrum edilməyə  və  5 il sürgün edilməyə 
m
əhkum edir. Hökm qətidir, şikayət qəbul olunmayacaq. 
El
ə bil dünya başıma dar oldu. Gözlərimin qabağına nə 
is
ə qaranlıq pərdə kimi bir şey çəkildi. Yaxşı ki, xərəkdə idim, 
yoxsa 
əsla yeriyə bilməzdim. 
M
əni yerdən götürdülər,  qapıdan  çıxarıb  keşikçi  nəfər-
l
ərinə verdilər. Onlardan birisi əsgərlərdən astaca soruşdu: 
– Neç
ə il verdilər?  
– 
Kak obıçno – 25.5 po roqam i 5 po noqam. 
(Ad
ətən  oluğu  kimi  –  25.5  buynuzlarına,  5  də 
ayaqlarına.) 
H
ərçənd bizim hamımızın “cinayət işi” qəribə idi. Amma 
Qruşevitskinin  danışdığı  lap  təəccüblü idi. Hətta yəhudi də 
onun söhb
ətindən mütəəssir oldu.  
Hamı  xəyalən  öz  başına  gətirilənləri gözləri önündə 
canlandırır, bunu Qruşevitskininki ilə müqayisə edirdi. 

179 

 

Sükutu Qruşevitski özü pozdu: 
–  Ancaq o 
əsgərin dediyi sözün mənasını  başa  düşə 
bilm
ədim. Necə yəni ki, 25.5 buynuzlarına, 5 də ayaqlarına. Bu 
n
ə deməkdir? 
Professor İvanov: 
– 
Bundan  aydın  nə  ola bilər ki? –  dedi,  yəni  siz cəza 
müdd
əti qurtarandan sonra 5 il seçib-seçilmək hüququndan 
m
əhrumsunuz.  
Y
əhudi bunu başqa cür yozdu: 
–  Y
əni,  siz  25  il  sağ  qalasız,  sonra  5  il  keçi  kimi 
buynuzlarınızı  hər tərəfə  soxmayasınız  –  bu “po roqam” 
(buynuzlarına),  5  il  də  gərək olmayan yerlərdə  avara-avara 
g
əzib özünüzü üzməyəsiniz. Bu da – “po noqam” (ayaqlarına). 
Görürsünüz nec
ə  qayğınıza  qalırlar?  Axı  30  ildən sonra 
biz lap düşkün qocalar olacağəq, bizə çox gəzmək ziyan olar. 
Hamımız kədərlə gülüşdük. 
Doğurdan  da  bu  yəhudi qəribə  insan idi. Mən onun 
ruhdan  düşdüyünü,  kədərləndiyini,  əsəbləşdiyini  görmədim. 
Daima  yoldaşlarda  ruh  yüksəkliyi  yaymağa  çalışır,  hamının 
qayğısına qalırdı. 
Günl
ər keçirdi, biz uzun  yolu başa vurana qədər təxmi-
n
ən 2 ay keçdi. Çünki bizim qatar əsas deyil, dolanbac yollarla 
gedir, h
əm də iri şəhərlərdə xeyli dayanıb dustaq götürürdü. 
Bu müdd
ətdə mən yol yoldaşlarımla daha yaxından tanış 
oldum. Onlardan xüsusil
ə  3 nəfərilə  lap  dostlaşdım.  Bunlar 
qocaman komunistl
ər  idi:  ukraynalı  Letçenko,  yəhudu Ginz-
burq v
ə  rus Savelyer. Mən  bunlardakı  idarə  möhkəmliyinə, 
aydın dünyagörüşünə pərəstiş etməyə başladım. Özün bilirsən 
ki, azadlıqda olanda mən ümumiyyətlə, heç bir partiyaya mən-
sub deyildim v
ə  açığını  deyim  ki,  buna  o  qədər  əhəmiyyət 
vermirdim. 
 
Bu  yoldaşlar  dünyanın  ən  yaxşı,  ən mətin,  ən həqiqət-
p
ərəst insanları imiş. Bir təsəvvür et ki, bunların barəsində nə 

180 

 

q
ədər  haqsızlıq  olsa  da,  yenə  öz  partiyalarından  inciməmiş, 
ondan üz dönd
ərməmişlər. 
M
ən bir dəfə bu barədə söz salanda prof. Savelyev dedi:  
– 
Mikayılzadə, bu haqsızlığı Kommunist Partiyası deyil, 
ayrı-ayrı,  əslində  komunist  olmayan  şəxslər edirlər. Biz ina-
nırıq ki, bu müvəqqəti haldır. Partiyamız və xalqımız bu vəziy-
y
ətdən xəbərsizdir. Gec-tez həqiqət bərqərar olacaq və  biz 
azad
lığa çıxacağıq. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

181 

 
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə