«Sanıur» Ləzgi Milli Mərkəzinin dəstəyi ilə nəşr edilmiş bu kitab



Yüklə 33.17 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/223
tarix27.06.2017
ölçüsü33.17 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   223
22174

«Sanıur»  Ləzgi  Milli Mərkəzinin 

dəstəyi  ilə  nəşr edilmiş  bu  kitab 

Q usar  şəhərinin  tanınm ış  ziyalısı 

Yaqubxan  Cavadovun 

xatirəsinə  həsr olunmuşdur.


ЛЕЗГИ  Ч1АЛАННИ 

АЗЕРБАЙЖАН  Ч1АЛАН 

ГАФАРГАН

Туьк1уьрайбур:  С.Къ.Керимова 

ва  М.Н.Мсликмамедов

Ктабда  70.000уьлчм е гьатнава

JSh,

“Azərbaycan** 

nəşriyyatı 

B a k ı- 2 0 1 5



LƏZGİCƏ-AZƏRBAYCANCA

LÜĞƏT

Tərtibçilər:  S.Q.Kərimova 

və M.N.Məlikməmmədov

Kitaba  70.000 lüğət vahidi daxil edilmişdir

“Azərbaycan**

nəşriyyatı

B ak ı-2 0 1 5



L 02(15)

Р е ц е н з е н т а р :

А г ь м е л у л а г ь  Г у ь л м е г ь а м е д о в , ф илологиядин  илимрин  доктор,

Россиядин  Т1ебни  Илимрин  А кадем ия д и н   академик

Д ж д е р   А г ь а е в ,  педагогикадин  илимрин  доктор,

пр оф ессор,  Россияднн  П едагогикадин  ва  Социал

Илимрин  А кадем иядин  академик

Ф а й л а   Г ъ а н и е в а ,  ф илологиядин  илимрин  доктор

R əyçilər:



Ə h m ə d u lla h   G ü lm ə h ə m m ə d o v ,  filo lo g iy a   elm ləri 

doktoru,  Rusiya T əbii  Elm lər .Akadem iyasının  akadem iki

Ə jd ə r  A ğ a c v ,  pedaqoji  elm lər  doktoru,  professor,  Rusiya 

Pedaqoji  və  S osial  Elm lər A kadem iyasının  akadem iki 

F a id a  Q ə n iy e v a ,  filo lo g iy a   elm ləri  doktoru

L 02(15) Л е зг и   ч Јаланн и  а зе р б а й ж а н   ч1ал ан  га ф а р г а н :  7 0 .0 0 0   уьлчме 

(Туьк1уьраибур:  С.К ъ.К еримова  ва  М .Н .М еликм ам едов).

-   Баку.  “Азербайж ан"  чапхана,  2 0 1 5 .  -  8 0 0   ч.

L 02(15)  L əz g icə -a z ə rb a y ca n ca   lüğət:  7 0 .0 0 0   lüğət  vahidi

(Tərtibçilər:  S.Q .K ərim ova  v ə   M .N .M əlikm əm m ədov).

-   Bakı,  “Azərbaycan” nəşriyyatı,  2 0 1 5 .  -  8 0 0  səh.

4804000000 -   002(15)



----------------   Sifarişlə

M670(07) -  2015

©  “Azərbaycan” nəşriyyatı,  2015

- 5 -


Г Ь А Х Ь У Н

ГъилеваЙ  кьвс  ч1алан  «Л езги  ч!аланни  азербайж ан  ч!алан  гафарган»  енф те  яз 

акъуднавай  ч !ех и   гафарган  я.  А д а   л езги  ч!ал  чириз  к1анзавайбуруз.  гьак1нн  лезги 

ч!алай  азербай ж ан  ч1алаз  тарж ум аяр  ий извайбуруз  куьмек  гуда.  Идалай  гьейри  ам 

л езги  кхьинрин ч1ала авай  гафар к1ват!унин  ва абур с а д  садахъ авунин  кардани  бака- 

ра  къведа.

Гафарган  туьк!уьрдайла  1950-йисалай  нн ихъ   акъатнавай  ур у с  чЈаланни  лезги 

ч!алан,  ур у с  ч1аланни азербай ж ан  ч1алан,  гьак1ни  л езги  ч1аланни урус ч1алан ваазер- 

байжан  ч!аланни  урус  ч1алам  гафарганрикай,  и  чЈаларал  акъатнавай  орфографиядин  ва 

баянрин  гафарганрикай  гегьенш диз  менфят къачунва.

И   гаф аргандихъ  адетди н  гафарганрилай  тафаватлу  тир  са  ш ум уд  кьст1снвал  ава. 

С ад лагьайди,  адак  совстри н  дсвирда  м аса  ч1аларай  къачунвай  гзаф  гафар  кутунвач. 

В у ч и з  лагьайт1а  л езги  ч1ала  абур  эвез  ийиз  ж едай  вири  гафар  ава.  Гьа  ик1,  алан 

д ев и р д и н   кхьинрин  ч1ала  гьатнавай, ам м а  ум ум и  л езги  ч!алаз  кьец1  гузвай,  и  ч1алан 

нормайрив  кьазвачир,  ам  ч!урзавай  цГудралди  къачунвай  гафарни  и  гафаргандик 

акатнавач.

К ьвед  лагьай  кьетГенвал  д егь  ч!аварин  гафарихъ  галаз  алакъалу  я.  Алатай  виш 

йисара  басм а  хьайи  л езги  ктабра  гьатнавай  виш ералди  д егь  гафар  арадал  хканва. 

И бур  ч1алахъ  гегьенш   мум кинвилер  авайди  къалурзаваи,  ч!алан  къеннвал  хуьз  куь­

м ек  гузвай  гафар  я.

Гьа  с а   вахтунда  эхирим ж и  виш  йисан  къене туьк1уьр  хьанвай  ц1ийи  гафарикайни 

гегьенш диз  м енф ят  къачунва.  А бур  гьам  лезги  ч!ала  виче  араднз  атанвай.  гьамнп 

м аса  ч1аларай  къачунвай  гафар  я.

М ал  са  кьет1енвал.  Гафарганда  нугъатрин  гафарни  гзаф  гьатнава.  Лезги  ч1алан 

нугьатрин  арада  лекенкадин  ж игьетдай  ч!ехи  тафаватвилер  авачнрди.  гзаф  гафар 

вири  нугьатра  гьа  са   ж уьреда  гьатнавайди,  и  гафар  ч1ап  гегьенш арунин  рекьерикай 

с а д  тирди  аса сди з  къачунва.

Санал  къачурла  и  гаф арганда  2  агьзурдав агакьна  ц1ийн  ва  нугьатрин  гафар  гьат­

нава.  Адак  виликдай  гегьенш диз  менфят  къачур,  амма  ш л а  куьгьне  хьанвай  гафар­

ни  кутунва.  Гьа  с а   вахтунда  гафарганда  19 9 8 - 2 0 14-йисара  "Самур  газетдин  рсдак- 

циядин  к!валахдарри  халкьдивай  к1ват!навай,  сиф те  яз  ‘Т аф алаг’  рубрикадик  кваз 

газетда чап авур 4  агьзур кьван  гафарни  гьатнава.  Са  гафни  авачиз,  гафарикай  гьикь- 

ван  гзаф  менфят  къачуз алахънат1ани  кгабдик л езги  ч1алан  вири  гафар  кутаз  хьанач.

И м   асул  гьисабдалди  тарж ум адин  гафарган  я,  амма  гьа са  вахтунда  адак  баянрин 

гафаргандин  элем ентарни  ква.  А бур  сиясатдиз,  илим диз,  ф илософ и ядиз,  тарихднз, 

т1ебиатдиз  ва  м сб.  талукьбур  я.

И  гафаргандин  кьилин  кьет1енвап  ам  я  хьи,  д и д е д   ч!ални  азербайжан  ч!ал  чиру- 

нин  карда  к !елдай буруз  бегьем ди з  куьмек  гузва.

Чна  к1елзавайбурувай  гафаргандихъ  галаз  алакъалу тсклифар

s e d a g e tk e r im o v a @ g m a il.c o m   ад р есд и з  ракъурун  т!алабзава.

-   6  -

Ö N   S Ö Z



G eniş oxucu  kütləsinə  təqdim  olunan  bu  nəşr  ləzgicə-azərbaycanca  ilk  böyük  lüğətdir.  O, 

ö z   qarşısına  ləzgi  dilini  öyrənənlərə,  habelə  ləzgi  dilindən  Azərbaycan  dilinə  tərcüm ə  işi  ilə 

m əşğul  olanlara  kömək etm ək  m əqsədini  qoymuşdur.  Eyni  zamanda  lüğətin  ləzgi  ədəbi  dili­

nin sözlərini  araşdıranlara  da  köm əyi  olacaqdır.

Lüğət  tərtib  edilərkən  1950-ci  ildən  indiyədək  nəşr  olunm uş  ru sca-ləzgicə,  rusca-azər- 

baycanca,  həm çinin  ləzgicə-rusca  v ə   azərbaycanca-rusca  lüğətlərdən,  bu  dillərdə  çapdan 

çıxm ış orfoqrafiya  lüğətlərindən  v ə   izahlı  lüğətlərdən  g en iş  istifadə  olunmuşdur.

Bu  lüğət  digər  lüğətlərdən  bir  neçə  cəhətdən  fərqlənir.  B irincisi,  ona  S o v e t  dövründə 

heç bir ehtiyac  olmadan  başqa dillərdən  ləzgi  d ilin ə gətirilm iş bir ço x   sözlər salınmamışdır. 

Çünki  ləzdi  dilində  bu  sözlərin  ham ısının  qarşılığı  vardır.  Eyni  zamanda  müasir  ədəbi  dildə 

işlənən,  amma  dilin  təmizliyinə  xələl  yetirən,  onun  qanunarı  ilə  uzlaşm ayan,  onu  korlayan 

x ey li  sözlər d ə  lüğətə  düşm əyib.

İkinci  cəhət  qədim   sö zlərlə  bağlıdır.  Ö tən  əsrlərdə  ləzgi  d ilində  işıq  üzü  görm üş 

kitablardakı  yüzlərlə qədim   sö zlər lüğətdə əksini  tapıb.  Bunlar d ilin g e n iş  imkanlara m alik 

olduğunu  sübuta  yetirən, onun  təm izliyini  qoruyub saxlam ağa  imkan  verən  sözlərdir.  Eyni 

zamanda  son  y ü zillikd ə  m eydana  gəlm iş  təzə  sö zlərə d ə  g en iş  yer  verilib.

Daha  bir  cəhət.  Lüğətdə  ço x   işlənən  dialekt  sözləri  d ə  ö z   əksini  tapıb.  B u  zam an  ləzgi 

dilinin  dialektləri  arasında  leksika  baxım ından  bir  o  qədər  də  böyük  fərq  o lm a d ığ ı,  əksər 

sözlərin  bütün  dialektlərdə  eyni  cür  işləndiyi,  bu  sözlərin  ədəbi  dili  in k işa f  etdirm əkdə 

əhəm iyyətli  rol  oynadığı  əsas götürülmüşdür.

Ü m um iyyətlə,  lüğətə  2  m inədək  ç o x   qədim ,  təzə  v ə   dialekt  sözləri  salınıb.  Buraya 

əvvəllər geniş  istifadə  olunmuş,  indi  köhnəlm iş  bəzi  sö zlər də  düşüb.  Eyni  zam anda  lüğətə 

1 9 9 8 -2 0 14-cü  illərdə  “Sam ur”q əzeti  redaksiyası  əm əkdaşlarının  xalqdan  topladığı  v ə   ilk 

dəfə olaraq “Гафалаг" (“Lüğət”) rubrikası  ilə qəzetdə dərc  olunm uş 4   m inədək  s ö z  d ə sa lın ­

mışdır.  Təbii  ki,  belə  əhatəliliy ə  baxm ayaraq,  ləzgi  dilinin  bütün  sözlərin i  kitaba  salm aq 

mümkün olmamışdır.

Bu  nəşrdə  ləzgi  dilində  işlənən  idiom atik  v ə   frazeoloji  ifadələrdən  g en iş  istifadə olu n ­

muşdur.  Onların  azərbaycanca  m üvafiq  qarşılığı,  bu  kimi  qarşılıq  olm adıqda  isə  izah  şək ­

lində  tərcüm əsi  verilmişdir.

Təqdim   olunan  lüğət  əsasən  tərcüm ə  lüğətidir.  Lakin  eyni  zamanda  izahlı  lüğət  ünsür­

ləri  do  saxlanmışdır.  Bu,  başlıca  olaraq  siy a si,  elm i,  fəlsə fi,  tarixi  v ə   s.  term inlərə aiddir.

Bu  nəşr həm   ləzgi,  həm  d ə A zərbaycan  dilini  öyrənənlərə  töhfədir.

Oxucularımızdan  xahiş edirik  ki,  lüğətlə  bağlı  irad v ə   təkliflərini  bu  ünvana bildirsinlər: 

sed a g e tk e r im o v a @ g m a il.c o m

- 7 -


L Ə Z G İ   D İ L İ

İber-Qafqaz  dillərinin  nax-dağıstan  qrupunun  (  əvvəllər  nax-ləzgi  v ə   yaxud  çeçen-ləzgi 

qrupu adlanırdı) ləzgi yanmqrupuna aid olan ləzgi dili dünyanın qədim dillərindən biridir. Onu 

tədqiq  edən  yerli  və  xarici  alimlərin  bir  qism i  əvvəllər  bu  dilin  4  min  il  bundan  əvvəl 

yarandığını  israr edirdi.  1965-ci ildə “Znaniye -  sila” jurnalında dərc olunm uş “Açılm am ış sir­

lər  adası”  (“O strov  nerazgadannıx  tayn”)  m əqaləsinin  müəllifi  V.Şevoroşkin  bir  sıra  tutarlı 

dəlillərə əsaslanaraq,  ləzgi  dilinin azı  5  m in  illik tarixə malik olduğunu  bildirdi.  Bundan  sonra 

bir  sıra  alim lər  bu  dilin  7  min  il  bundan  əvvəl  m övcud  olduğunu  göstərdilər.  Nəhayət,  ləzgi 

dilinin  sivilizasiyanın  ilk  dillərinə  aid  olmasına  dair  elm i  məqalələr yazıldı,  onun  xett,  xurrit, 

urartu  dillərinə  yaxınlığı  dil  materialı  əsasında  sübuta  yetirilm əyə  başlandı.  Həqiqətən  də 

müasir  ləzgi dilində vaxtilə  həmin  dillərdə  işlənm iş vo m ənasını  olduğu  kimi  saxlam ış onlarca 

sö z  vardır.

Bir sıra alim lər qədim lik baxımından  ləzgi dilini hind-çin dilləri  ilə müqayisə edirlər. Çünki 

ləzgi  diindo  sözlərin  əksəriyyəti  bir  v ə   ya  iki  hecalı  (dilçi  alimlərin  son  araşdtrmalanna  görə 

lüğət  fondunun  56   faizindən  çoxu)  olduğuna  görə  belə  müqayisə  üçün  əsas  yaranır.  Lakin 

həm in dillərdən  fərqli  olaraq,  ləzgi  dilində sözlərin yaranmasının özünəm əxsus qanunauyğun­

luqları  vardır.

Q ədim   ləzgi  sözlərinin  əksəriyyəti  asan  v ə   yaddaqalan  olmaqdan  ötrü  şcirvari,  qafiyəli 

yaradılıb.  Hətta  bədən  orqanlarının  adları  da  qafiyəlidir.  Məsələn:  “кьил”  (“baş”),  “вш Г 

(“gö z”),  “гьил”  (“ə l”),  “кьуьл”  (“ayaq”)   v ə   s.  Ü ç  səsdən  ibarət  sözlərin  istər  ilk.  istər  orta, 

istərsə  də  son  fonemini  dəyişdikdə  onlarca  yeni  sö z  əm ələ  gəlir.  M əsələn,  "rap”  (“külək”) 

sözünün  birinci  fonemini  dəyişdikdə  “пар”  (“yük”),  “тар”  (“ağac”),  “чар”  (“kağız”),  “cap” 

(“yun”),  “xap” (“dolu”),  “ulap” (“xətt"), “klap” (“oxlov"),  “г ь а р Т т а ю ”),  "хьар” (•‘xərək”), 

“ч!ар”   (“saç”)  v ə   s.  yeni  sözlər  alınır.  İlk  v ə   sonuncu  fonemi  dəyişdikdə  7-12  çalar  yaradan 

sözlər çoxlu q  təşkil  edir.  M əşhur gürcü alimi  Q.V.Topuria bu  cür birhecalı  sözləri  azı 4-5  min 

illik tarixə m alik  xalis ləzgi  sözləri adlandırır.

Maraqlıdır  ki,  ləzgi  dilində  yer  üzündə  ilk  baxışda  həyat  nişanəsini  əks  etdirən  nə  varsa, 

qədim   insanın  ilk  dərk  edib  ad  qoya  biləcəyi  bütün  şeylər  birhecalı  sözlərlə  ifadə  olunur. 

M əsələn: “Чил” (“Yer”), “цав” ( “g ö y ”), “Рал>” (“Günəş"), “Варз” ("Ay”), “гъед” (“ulduz”), 

“ял”  ("hava”),  “яд”  (“su”),  “ulafi"  (“od”),  “кьай”  (“soyuq"),  “циф”  (“bulud”),  “rap" 

(“külək”), “ марф” ( “y ağış”),  “векь” (“ot"), “тар” (“ağac”), “әкв" (“işıq”), “югъ” ( “gündüz”), 

“йиф”  (“g ecə”), “накьв” (“torpaq”),  “кызан” (“daş"),  “сув” (“dağ"),  “гьуьл”  (“dəniz”)  və s. 

B elə sözlər ləzgi dilində olduqca çoxdur.

G örkəm li  rus şərqşünası  P.K.Uslar sadəliyinə,  zənginliyinə,  axıcı  və rəvan  olmasına  cörə 

ləzgi  dilini şeir dili adlandırmışdı  və göstərmişdi  ki,  ləzgilərin ö z dilinə məhəbbəti onlanıı ala­

lar  sözlərində  g eniş  əksini  tapıb.  Ötən  əsrin  30-cu  illərində  məşhur  dilçi  alim  Hacıbəy 

H acıbəyov  yazmışdı:  “Ləzginin  birinci  v ə   ən  böyük  qüdrəti  onun  dilidir  .  Ləzgi  dili  və 

ləzgilərin  ana  dilinə  münasibəti  ilə  əlaqədar  rus,  gürcü,  alman,  fransız,  ingilis,  ərəb,  norveç. 

isveç alimləri  də maraqlı  fikirlər söyləmişlər.

-   8  -

Məşhur ərəbşüııas.  tarix elmləri doktoru,  professor Am ri  Şixsaidovun yazdığı  kimi,  hələ  X 

əsrədək  ləzgi  dilində  kitablar  mövcud  idi  v ə   ləzgi  ədəbi  дили  yaranmışdı.  Ərəb  tarixçisi 

Zəkəriyyə əl-Qəzvininin verdiyi məlumata görə XI əsrdə böyük solcuq vəziri N izam  əl-M ülkün 

göstərişi  ilə Dəıbənddə v ə  onun  ətrafında açılm ış  mədrəsələrdə dərslər iki dildə -  ərəb  v ə  ləzgi 

dillərində keçilirdi.  Həmin dövrdə əl-M uzaninin "Müxtəsər" kitabı  v ə  İmam Şafınin qanunlara 

aid  kitabı  ləzgi  dilinə  tərcümə  olunmuşdu.  1131-ci  ildə  Dərbənddə  olm uş  Ə bu  Həm id 

Məhəmməd  ol-Qamati  şəhər  m əclisində  əmirin  əl-M aham ilinin  "Kitab  əl-M ukni”  əsərini 

buraya toplaşanlara oxuduğunu  və  13  dildə onlara  izah etdiyini  bildirir.  Birinci  ləzgi dilinin adı 

çəkilir. V. V.Latışevin, N.A.Karaulovun, Q. A.K lim ovun və bir ço x  başqa alimlərin yazdığı kimi, 

antik yunan və latın müəlliflərinin əsərlərində d ə ən ço x  adı çəkilən Q afqaz dillərindən biri  ləzgi 

dilidir.

Əsrlər boyu baş verən  işğallar ləzgi xalqı kimi  ləzgi dilini də bir sıra m əhrumiyyətlərə düçar 

etdi.  M əhəmmədhəsən Vəlili özünün  1921-ci  ildə Bakıda nəşr olunm uş “Azərbaycan.  Coğrafi- 

təbii.  etnoqrafik  v ə   iqtisadi  mülahizat”  kitabında  haqlı  olaraq  yazmışdı:  "Ləzgi  xalqlan  m üx­

təlif xalqların  uzun  müddətli  hökmranlığına  baxmayaraq,  ö z   dillərini  v ə   ilkin  xarakterlərini 

qoruyub  saxlaya  bilmişlər.  Təbii  şəraitin  səbəb  olduğu  Qafqaz  dağlarındakı  uzun  müddət 

davam  edən  ayrılmanın  belə  bir  nəticəsi  olub  ki,  ləzgilər  m üxtəlif dillərdə  danışan  çoxlu  tay­

falara ayrılıblar."

Tarixi  məxəzlərdən m əlum olduğu kimi, ləzgi dili vaxtilə Q afqazda ən çox  işlənən dillərdən 

biri olmuşdur.  Sem yon  Broncvskinin  1823-cü  ildə  M oskvada çap  etdirdiyi  “Q afqaz haqqında 

ən  yeni  coğrafi  v ə   tarixi  məlumatlar”  ("N oveyşiye  qeoqrafiçeskiye  i  istoriçeskiye  izvestiya  o 

Kavkaze») kitabında qeyd etdiyi  kimi, o  vaxt nəinki  Cənubi Dağıstanın v ə  Azərbaycanın şimal 

bölgəsinin,  həm çinin  Dağıstanın  C enquten,  Akuşa,  Qaraqaytaq,  K ubaçi,  Tabasaran, 

Qazıqumux  əyalətlərinin  əhalisi, eyni  zamanda  Dərbəndin v ə  Şirvanın  xeyli  əhalisi  də  ləzgicə 

danışırdı.  1636-1638-ci  illərdə  Qafqazda  olm uş  Adam  Oleari  Şabran  əhalisinin  ləzgi  dilində 

danışdığını  qeyd etmişdi.  Bununla yanaşı,  başqa müəlliflərin də yazdığı  kimi,  X V U I-X IX  əsr­

lərdə  Qafqazda  ən  çox  işlənən  dil  tatar  (Azərbaycan)  dili,  ikinci  ləzgi  duli  idi.  Akademik 

Q .A .Klimov  ötən  əsrin  60-cı  ılləıinədək  Qafqazın  ən  ço x   işlənən  beş  dili  sırasında  ləzgi  dili­

nin dördüncü yerdə dayandığını göstərir.  I lazırda təkcə Azərbaycanda və Dağıstanda  I  m ilyon­

dan çox əhali bu dildə danışır.

Ləzgi  dil  qrupuna  daxil  olan  ləzgi,  tabasaran,  ağul,  rutul,  saxur,  q n z,  buduğ,  arçi,  udin, 

xınalıq  dilləri arasinda ən çox  tədqiq olunan  ləzgi dilidir.  İndiyədək tədqiq olunm am ış haput və 

cek dilləri  do bu qrupa daxildir.

Filologiya  elmləri  namizədi  N.Abdulm ütəllibovun  2 0 04-cü  ildə  Mahaçqalada  rus  dilində 

çap  etdirdiyi  “ Ləzgi  dilşünaslığına  dair  məlumat  kitabı’ ndan  m əlum   olduğu  kimi,  hələ  10  il 

bundan  əvvələdək  ləzgi  alimləri  v ə   20-dək  ölkələrin  tədqiqatçıları  ləzgi  dili  ilə  bağlı  3300 

məqalə, oçerk və kitab yazmışlar. T əkcə son 4 0  il ərzində 2  minədək  m əqalə, 30-dan ço x  kitab 

çap olunub.  Biblioqrafik məlumatda 800-dək  m üəllifin  məqalə və kitablarının adlan göstərilib.

Ləzgi  alimləri  tərəfindən  bu  dilin  elm i  cəhətdən  öyrənilm əsi  X IX   əsrdən  başlanmışdır. 

Həmin dövrdə Qəzənfər bəy Zülfüqarov, Abucəfər M əmm ədov,  H əsən Alqadari  kimi alimlərin 

ləzgi dili  ilə bağlı elmi məqalələri və kitablan işıq üzü görmüşdür. X X  əsrdə bu sahədə H acıbəy 

Hacıbəyov,  Abdul  Qadir  Alqadar  (Alqadarski),  M əhəmm əd  H acıyev,  Uneyzat  M eylanova, 

Bukar  Talibov,  Raciddin  Heydərov,  Ohmədullah  G ülm əhəmm ədov,  Şəm səddin  Səədiyev, 

Faida  Qəniycva  kimi  tanınmış dilçilər  ləzgi  dilinin  tədqiq  olunmasına  və  inkişaf etdirilməsinə 

böyük  töhfə  vermişlər.  Onlardan  H .H acıbəyov  1934-cü  ildə  “ L əzgi  qram m atikası”, 

A.Alqadarski  1938-ci  ildə “Ləzgi  dilinin  qrammatikası.  I  hissə” v ə   1941-ci  ildə "Ləzgi  dilinin 

qrammatikası.  II  hissə”  kitablarını  çap  etdirmişlər.  Rus  alimlərinin  “elm in  Hannibalı” 

adlandırdıqları  M əhəmməd  Hacıyev  1950-ci  ildə  35  min  sözdən  ibarət  “ Rusca-ləzgicə  lüğət” 

kitabını.  1962-ci  ildə "Ləzgi dilinin qrammatikası.  I  hissə.  Fonetika v ə  m orfologiya” və “Ləzgi

-  9  -


dilinin  qrammatikası.  II  hissə.  Sintaksis”  kitablarını  çapdan  buraxmışdır.  Üm um iyyətlə,  ötən 

əsrdə 30-dan ç o x  ləzgi dilçi  alimi  bu sahədə səmərəli  fəaliyyət  göstərmişdir.  Hazırda yaşlı  nəs­

lin  nümayəndələri  ilə  yanaşı  gənc  alimlər  də  doğm a dilin  ауп-ауп  sahələrini  tədqiq  etməklə 

məşğuldur.

M üasir  dövrdə  ləzgi  dilçilik  elm inə  Rusiya  Təbii  Elmlər  Akademiyasının  akademiki 

Əhm ədullah G ülm əhəm m ədov, filologiya elmləri doktorları  Faida Q əniyeva, Qurban Akimov, 

Feyzuddin  N ağıyev,  İsrafil  Əfəndiyev,  filologiya  elmləri  namizədi  Nəriman  Abdulmütəllibov 

kim i  alim lər  layiqli  töhfələr  verirlər.  Akademik  Ə.Gülm əhəm m ədov  3  cilddən  ibarət  “Ləzgi 

dilinin  izahlı  lüğəti”nin  müəllifidir.  Orta  və  ali  məktəblər  üçün  ləzgi  dili  dərsliklərinin  yazıl­

m asında Ə .G ülm əhəm m ədovla yanaşı akademik Həmidullah  M əhəmmədov,  filologiya elmləri 

doktoru,  professor  Raciddin  Heydərov,  həm çinin  Salaudin  Səlim ov,  Akverdi  Ramaldanov, 

Səlim xan  M irzəxanov, N əfisət Əsədullayeva  kimi  alimlər böyük əmək  sərf etmişlər.  Professor 

Yarəli  Yarəliyev  ləzgi  dilinin  qədim   pclazgi,  xurrit,  xett,  urartu  dilləri  ilə  qohumluğunun 

öyrənilm əsi  sahəsində böyük uğurlara  nail  olub.

Ləzgi  dili  dərsliklərinin  yazılm ası  və  çapı  3  m ərhələyə  bölünür.  İlk  mərhələ  XIX  əsrin 

əvvəllərindən  X X   əsrin  əw əllərin əd ək   olan  dövrü  əhatə  edir.  XIX  əsrin  ikinci  yarısında  çap 

olu n m u ş  dərsliklərdən  Q əzənfər  bəy  Zülfüqarovun  “Küre  ə lif b a s fn ı  v ə  Abucəfər 

M əm m ədovun  ‘‘Küre  əlifbası  və  oxu  üçün  ilk  kitab” tnı  göstərmək  olar.  1911-ci  ildə  Tiflisdə 

P.K.Usların əlifbası  ilə yazılm ış "Küre əlifbası  və oxu üçün  ilk kitab” dərsliyi  çap olunmuşdur.

İkinci  mərhələ  1928-1938-ci  illəri əhatə edir.  Sovet hakimiyyəti  illərində m illi dillərə qayğı 

dövrü  adlanan  həmin  m ərhələdə  kütləvi  şəkildə  onlarca  dərslik  nəşr  olunmuşdur.  Bu 

m ərhələnin  ilk  dərsliyi  A.Alqadarskinin  1928-ci  ildə çap  etdirdiyi  “Yeni  ləzgi  əlifbası  və  ilkin 

oxu kitabrdır.

Ö tən  əsrin  4 0-cı  illərindən  sonrakı  dövr üçüncü  mərhələni  təşkil  edir.  Bu  dövrdə  həm  orta 

məktəblər,  həm  də ali  məktəblər üçün  ləzgi  dilində onlarca dərsliklər çap olunmuşdur.

Ləzgi  dilinin  təm izliyinin  qorunub  saxlanması  və  daha  da  inkişaf etdirilməsində  bir  çox 

yazıçı v ə  jurnalistlərin xidməti əvəzsizdir.  B u baxımdan  Rasim  Hacının, Ə həd Ağayevin, Əziz 

A lə m in , 

F eyzuddin 

N a ğ ıy e v in , 

Zabit 

R izvanovun, 

Ləzgi 

N em ətin. 

M üzəffər 

M əlik m əm m əd o v u n , 

Sədaqət 

K ərim ovanın 

adlarını 

x ü susilə 

qeyd 

etm ək 

olar.



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   223


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə