R Ö V ş Ə n n 0 V r u z o ğ L u


X O L O K O S T ,   R U A N D A ,   X O C A L I



Yüklə 10.09 Mb.
Pdf просмотр
səhifə6/23
tarix23.06.2017
ölçüsü10.09 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23

X O L O K O S T ,   R U A N D A ,   X O C A L I
(B iz fa ş is t  A lm aniyası  tərəfm d ən   qırğına  ınəruz  q a lm ış 
yəh udilərin  g eııo sid   olunm ası  fa k tla rın ı  —  «X olokost  ta- 
vixi»ni  xatırlam ağı  lazıın  b ilsək  də,  om m   haqqında  danış- 
ııunq.  Ç.iinki  bu fa k t  artıq  dim yam n  təsdiq  etdiyi fa k td ır. 
R uanda  və X ocalı  arasında  isə oxşarlıq  daha  ço xd u r.)
1994-cü  ilin  aprelində  Ruandada  baş  verən  genosidin 
10-cu  iidönümü  sadə  v ə  sakit  keçdi.  B ə ş əriy y ə t  tarixiııdə 
on  m üdhiş  facıə  kimi  düşünülən  tədbırlər  e t r a f   dünyada, 
dem ək  olar ki,  əks-səda  vermədi.  Ruandalılar  növbəti  d ə fə  
inandılar  ki,  Afrikada  n ə  baş  verirsə  versin,  afrikalıların 
əzabları  neçə  miqyaslı  v ə  dərin  olursa  olsun,  qalan  diinya, 
on  yaxşı  halda,  öz  kədərini  ıfadə  e d ə c ə k   (bax:  «Q arakənd- 
də  erm əni  terronı»  yazısm a ııəzer sabn.  I  kitab),
Kiqalidəki  3  günlük  konfrans,  orada memorialın  açılışı, 
Rııanda  səfirliklori  tə rə fm d ən   d ig ə r  ölk ələrd ə  aparılan 
bəzı  t o d b i r l ə r X o l o k o s t l a   bir  sırada  XX   ə s rd ə  baş  verən 
hadisolərin  layiq  göriildüyü  tədbirlər  sırasına  daxildir.  Elət- 
la  7  aprcli  « D üşünm ə  giinü»  elan  edən   B M T  özüntin  Nay- 
robi  v ə  Cenevrodoki  m ə rk ə zlərin d ə  normal  m ərasim ləıio  
kifayotlondi.  Ruanda  paytaxtına,  bir  neço  Afrika  dövlətlə- 
rinin  pıezidenti  ilə  yanaşı,  y ah n z  Belçikanın  baş  naziri  gol- 
di.  Qalan  Qoıb  liderləri  v ə   BM T-in  Baş  katibi  Kofi  Annan 
lıadisoni  öz  şoxsi  iştiraklan  ilö  şərəflon d ın n əyi  lazım  hc- 
sab etmodilər.
M ilyonlann  hoyatını  silmiş  qırğımn  dorslorino  Kiqali 
konihınsında  böyük  ıuaraq  göstərm oii  olan  d ö v l ə t l o r -   Bcl- 
çika,  Fransa,  ABŞ,  B M T   -   etinasız  qaldılar.  M əhz  onlar 
dofəlorlə  xatırlatmışdılar  ki,  vaxtında  lıadisoləro  müdaxilo 
etmomok  arzusıı  göriinmomiş  təhlükoli  hadisələro  gutirib 
çıxara  bilor.

66
Rövşən Novruzoğlu
İldönüm ü  e rə f ə s in d ə   A m erika  ictimai  təşkilatı  Təhlü- 
kəsizliyin  M illi  Arxivi  inform asiya  azadlığı  aktm a  apellya- 
siya  verərək, m ə h k ə m ə y ə  m ü rac iət etmiş,  Ruanda  faciəsinə 
dair  öz  h ökum ətinin  m ateriallarm a  giriş  q azan m ışd ın   On- 
lardan  aydm   olurdu  ki,  Klinton  administrasiyası  genosid 
haqqında  bilirdi,  lakin  m ü d a x ilə   etm əm ə y i  üstün  tutdu. 
B undan  başqa  Ağ  ev  m ə q s ə d ə u y ğ u n   şəkildə  v e   çox  dəqiq- 
lıklə  «genosid»  sö zün d ən   istifadə  etm ək d ən   qaçırdı,  lakin 
bununla  belə  daxili  s ə n ə d lə r d ə   ondan  m ü n tə z ə m   istifadə 
olunurdu.
S ə n ə d le rə   görə,  q ırğ m m   başlanm asından  sonra  artıq 
iki  heftə  keçm iş  A m erik a h ökum əti,  müvafiq  olaraq  da  pre­
zident  Ruandada  tö rə d ilə n   had isələrin   dəh şəti,  müdhişliyi 
b arəd ə  x e b ərd a r  edilir.  H ə r   halda,  prezidentin,  vıtse-prezi- 
dentin  v ə  ali  m ə m u rlarm   iş  stolu  ü zərin d ə  olan  M ərk əzi 
K əşfıyyat  İdarəsinin  m əlu m atların d a  Afrika  ölkəsindəki 
hadisələr,  d e m ə k   olar  ki,  h ə r  gün  xatırlamrdı.  M osə lən ,  23 
apreldə,  yəni  qırğının  başlan m asın d an   16  gün  sonra  verilen 
m əlu m atd a  R u an d an m   « cən u b u n a  doğru  yayılan  genosid 
barəd ə »   danışılırdı.  D ö v lət  katibı  Y oppen  Kristaferin  aldığı 
D övlət  Departamentinin  m ə lu m a tm d a   3  g ü n d ən  sonra  tək- 
c ə   «genosid»  haqqında  xatırladılmırdı,  h əm   d ə   qırğmı  törə- 
d ə n lə rin   m əq səd lərin i  d əq iq   ifadə  edən  form ulirovka  (xü- 
lasə)  vardı:  «bütün  tutsiləri  m əh v   etm ək lə  qəti  q ərara  nail 
olmaq».
Burıa  baxm ayaraq,  A ğ   Ev  adm inistrasıyası  ılk  d əfə 
«genosid»  term inindən  rəsm i  olaraq  yalnız  25  mayda  isti- 
fadə  etmişdir.  H əm   də  xarakterıkdir  ki,  bıı  qorxulu  sözıin 
ietimaiyyoti  narahat  etm əsin d ən   v ə  genosidin  qarşısınm 
alınm ası  b arəd ə  beynəlxalq  K onvensiyam n  rnüddəalarmın 
y e rin ə   yetirilməsi  çağırışından  qaçm aq  iiçün  «genosidın 
ayrı-ayrı  aktları»  formulundan  istifadə  e tm ə k lə   onıı  yum- 
şaltm ağa  çalışırdılar  (H adisələr  eynıylə  Xocalıdakı  kımi 
d av am   edir')
Qarabağ:  «Eçmiədzin»in mə.xfı qrifi allında
67
M üstəqil  ekspertlərin  fikrincə,  görünm əm iş  faciə  qar- 
şısında  A m erika  h akim iyyətinin  hərəkətsizliyi,  əsasən,  iiç 
amıllə  izah  edilir.  Birincisi,  b ir  il  ə v v ə l  Somaliyə  müdaxi- 
lətıin  uğursuzluğa  düçar olması.  Bir  gün d ə  18  hərbi  qulluq- 
çu  itirən  A m erika  ordusu  yerli  xaosda  heç  bir  qayda  yarada 
b ilm əy ərək, oranı tərk  etdi.  İkincisi,  Vaşinqton  üçiin  strateji 
maraq  k əsb   etm əyən,  qiym ətli  təbii  ehtiyatlardan  m əhrum  
Afrika  ö lkəsində  risk  etm əm ə k   arzusu.  N əhayət,  A ğ   ev  sa­
hibi  üçiin  kiçik  xətanı  total  s ə v iy y ə y ə   çev irm əy ə  qabil  olan 
qaynar seçki  kampaniyası.
1998-ci  ildə,  ikinci  prezidentlik  dövıü  vaxtı  Klinton 
Afrikaya  səfori  zamanı  R uandaya  getdi  və  vaxtıııda  hadisə- 
lərə  reaksiya  v en n əy i  baearm adığına  görə  üzr  istədi,  Bu- 
nuııla  b ə rab ə r  о  v ə  onun  ətrafı  lıəm işə  təsdiq  edirdilər  ki, 
hərəkətsizlik,  müstəsııa  olaraq,  faciənin  lıəqiqi  m iqyasm ın 
bilinm əm əsindən  doğımışdur.  M ə s ə lə n ,  ABŞ  prezidenti 
Kiqalido  dayandığı  vaxt  demişdir:  «Sizin  üçün,  xtisusən  do 
ailo  tizvlərini  itirən  ək səriy y ə t  üçün  ola  bilər ki,  qəribo  gö- 
riinsün,  lakin  о  d ö v rd ə  dünyanın  h ə r  yerində  m ə n im   kimi 
ofısdə  oturan  adam lar  iıçün  hadisəni  dərm liklərinə  q odər 
tam  soviyyədə  q iym ətlo n d irm ək  h ədsiz çətin  idi».
Eyni  ciir  öziinütənqid  vo  səm im iyyət  xilasedicilərin  di- 
gor  baş  tutmayan  ü/.rxahhğında  da  səslonirdi.  Ruanda  faeiə- 
si  ilo  bağh  ittihama  Fransa  xüsusilə  ürok  ağrısı  ilə  ıeaksiya 
verdi.  Heç  kim  tiçün  sirr  deyildi  ki,  ən ən əv i  olaraq,  hakim 
rejimə  istinad  edon  Paris  genosidi  təşkil  edən  h ökum ətə  feal 
kömok  edirdi  vo  omokdaşlıq  onun  hakimiyyətə  golməsinin 
son  gi'münə  q ə d ə r  davam  etmişdir.  Bundan  başqa,  ABŞ-dan 
forqli  olaraq,  Fransa  oradan  qərb  ölkələrinin  vətəndaşlarını 
çıxarlmaq  iiçün  Kiqaliyə  ordu  göndormiş  və  ruandahlar 
üçiin  iohlükosizlik  zonası  təşkil  etm o y ə  çalışmışdır.  Lakin 
əksino  alınmışdır:  bu  zonada  qırğın  davam  etmiş,  fransız  o r­
dusu  isə  genosidi  dayandırmağa,  hökum ət  qoşunlanna  qarşı

68
Rövşən Novruzoğlu
hücumu  genişlendirm əyə  çalışan R u a n d a  partızanlarınm  yo- 
lunda faktiki m a n eə  olmuşdur.
Genosid  vaxtm dan  etibaren  R u a n d a   vo  F ransa  arasm - 
dakı  m ünasibətlər,  y u m şaq   desək,  soyuq  olmuşdur.  İldö- 
nümü  ə r ə f ə s in d ə   yenı  qalm aqal  q opm uşdur.  Fransa  rnəh- 
kəm əsi  elan  etmişdir  ki,  R uandanın  hazırkı  prezıdenti  Pol 
Kaqomenin  1994-cii  ilin  6  aprelində  K iqaliyə  qayıdan  sa- 
biq  dövlət  başçısı  Juvenal  H a b ia m ıa n m   tə y y arəsin in  atə şə  
tutulmasmda  əli  vardır,  T ə y y a rə   düz  paytaxtm   üstündə  vu- 
rulmuşdur.  J.FIabiarman  h ə la k  o lm uş  v ə   onun  q o h u m -əq rə - 
bası,  yaxınları  bundan qisas  almaq  ü çü n   siqnal  kimi  istifadə 
etmişlər.  Artıq  bir  neçə  saatdan  sonra  tutsi  xalqınm   n üm a- 
yendələrinin  talan və  qırğını  başlanmışdır,
İttiham  Kiqalidə  h id d ə tlə  qarşılanmışdır,  T u tsilərd ən  
g əlm ə  olan  v ə  1994-cü  ildə  R uanda  üsyançı  v ətə n p ə rv ə r- 
lər  cəbhəsinin  rəh b əri  P .K aqom enin  dostələri  xutu  höku- 
mətini  devirm iş  v ə  gen o sid ə  son  qoym uşdur.  О  da  öz  növ- 
bəsində  Parisi  genosid  hazırlanm asında  «birbaşa  iştirak  el- 
m a d e»   ittiham  etmişdir,
1994-cü  ilin aprelində  R uandada  BM T-in  xeyli  miqdar- 
da  «mavidəbiiqəlilər»  kontingenti  yerləşmişdi.  Sülhm ə- 
ramlıları  ə w ə l c ə d ə n   hazırlanan  qırğm   b arədə  x ə b ə rd a r  et- 
mişdilər,  missiyanın  başçısı  N yu -Y o rk a  m əlu m at  vermişdi, 
lakın  bütün  bunlara  baxm ayaraq  heç  bir  profilaktik  todbir- 
lər  görülm əmişdi,  B undan  başqa  qırğın  başlayan  vaxtı 
BM T-nin  sülhməramlı  koıpusu  90% ,  yəni  270  hərbi  qui- 
luqçuya  q əd ər  azalddmışdı  ki,  bu  da  qatilləruı  əl-qolunu  ta- 
rnamilə  açmışdı,  Yeni  kütləvi  qotllər  b arəd ə  təzyiq  altmda 
m əiunıatlar  verilən  vaxtı  miidaxiləçi  korpus  form alaşdm l- 
ması  v ə   h adisələrə  m üdaxilə  edilm osində  g e cik m ələr  ya~ 
randı  A B Ş,  m əsələn,  zirehli  maşınları  hansı  boya  ile  rəng- 
lərnəyi  və  buna  görə  pulun  kimin  o d em eli  olması  m osələ- 
smi  m üzakiro  edarok,  hoınin  rnasmlan  cterhal  vcnne-.*?.
Qarabağ:  «Eçmiədzin»in məxfı qrifi altında
69
Flətta  tutsilərin  harada  gizləndiyi  b arəd ə  m ə lu m at  ve- 
rən  və  utaıımadan  qatilləri  tərifləy ən   «M in təp ə»   Ruanda 
radiostansiyasını  susdurmaq  üçün  razılaşmaya  belə  nail 
olunmadı.  Bunu  tez  vo  effektli  e lə m ə y ə   h ər  cür  texniki  im- 
kanlan  olan  V aşinqton  qeyd-şəı1  etdi  ki,  «Söz  azadhğı  haq- 
qmda»  Qanuıı  kütləvi  inform asiya  vasitələrinm   işinə  mane 
olmağa  imkan  vermir.
1994-cü  ildə  K.Annan  BM T-də  sülhməramlı  əm əliy- 
yata  başçdıq  edirdi.  Facionin  qarşısını  ala  bilm əm ək  qabiliy- 
yotinə  görə  о  da  üzr  istəməsinə  baxmayaraq,  ruandalılar 
daha  çox  şey  gözləyirdilər.  «Genosidin  harada  baş  vermə- 
sindən  asılı  olmayaraq,  o,  h əm işə  beyııəlxalq  birliyin  ifla- 
sma  dəlalət  edir»  fıkrini  P.Kaqom e  konfransda  söyləmişdir. 
Daha  sonra  о  bildirmişdir:  -   Bu  iflası  ınən  miiəyyən  ıııəq- 
sədli  kimi  səciyyələndirərdim.  Milyonlarla ruandalılarm  hə- 
yatınm  lıeç  kim  iiçün  belə  əhəm iy y ətsiz  olduğunu  ııecə  dü- 
şünmək  olardı.  Doğrudanmı  n əh əng   ölkələriıı  Iıansısa  gizli 
m əqsədləri  var?  D üşünmək  istəm əzdim   ki,  bu  m əq sədlər 
nasist  düşüncolərdən  və  ya  dorinin  rəngindən  diktə  olunur. 
Ümid  edirəm  ki,  bu  beio deyil».
Kiqali  konfransımn  iştirakçıları  qeyd  etdilər ki,  genosidin 
qarşısını  almaq  olardı,  çünki  o,  ə w ə lc ə d ə n   düşünülmüş  və 
toşkil  edilmişdi,  gözlonilməz,  spontan  çıxış  deyildı  (Xocalı 
genosidini  yadnnza  salın).  Xutunuıı  hakimiyyətindo olan  küt- 
lovi  informasiya  vasitələıi,  ilk  növbədə «Mintəpə»  radiostan- 
siyası  xutu  və  tutsilorin  uyarsızlığmı  fəbliğ  etmoklə,  bunun 
üçiin  ıı/un  miiddət  səylo  zəmin  hazırlamış  vo  tutsilərdən  Iıo- 
mişölik  xilas  olmanm  zəruriliyitti  əsaslandırmışlar.  Əvvəlco- 
don  silalı  anbarlan  yaradılmışdı.  Şoviııist ohvali-ruhiyyəli  xu- 
lular  «İnteraxmve»  dəstələriııə  toplaşır  vo  onların  haztrlığı 
barədo  ciddi  şayiolər  dolaşırdi.  Xutu  Prezidenii  J.Habiarma- 
nm  (oyyarəsinin  vurıılması  ilo  tııtsilərin  fiziki  məlıv  edilməsi 
planı  lıorokoto başladı.

70
Rövşən  Novruzoğlu
Analoqu  olmayan  sayda  adam larm  kütləvi  m əh v   edil- 
məsi  Ruandanın  tarixi  xüsusiyyətlərı  hesabına  müm kün 
oldu.  Müstəsna  olaraq,  Avropa  m ü stə m lə k əçiliy i  sayəsində 
yaranan,  özbaşına  sərhədlərdə  b ərq ərar  olan,  c ə m i  bir  ııeçə
10  il yaşı  olan  Afrika ölkələrindən  fərqlı  olaraq  R uan d a  əsr- 
lərlə  mövcud  idi.  Avropalılarm  gəlişinə  q ə d ə r   orada  dəqiq 
sosial  strakturlu,  güclü m ərkəzləşm iş  feodal  d ö v lə tı  vardı.
Ölkəni  m ü stəm lək ey ə  çevirmiş  b elçik alıla rın   fıkrincə, 
Ruandada  formalaşan  sistem  ə d alətsız  o lm a s ın a   b ax m ay a­
raq  effektıv  və  yaxşı  idarə  edilən  idi.  D ö v lə tin   başm da 
Ruandaya  XVI  əsrdə  gəlmiş  k ö ç ə ri-m a ld a r  o la n   layfa  -  
tutsilər (milli  azlıq)  dayanmış  və  milli  çoxluq  təşkil  edəi)  -  
əkinçi  xutuları  özlərinə  tabe  etdirmişler.  K olonial  idarəet- 
mə dövründe  belçikahlar  onlardan  öz  m ə q s ə d l ə r i  üçün  isti- 
fadə  etməklə  bu  ədalətsizliklə  asan  barışm ışlar,  O n lar yerli 
lcral  və  tutsi  zadəganlarm m   k ö m əy i  ılə  idarə  edirdilər.  L a ­
kin  1950-ci  illərdə,  üfüqdə  m üstəqillik  işartıları  g öninən 
vaxtı,  m üstəm ləkəçilər  birdən  d em o k ratik   n o r m a la r   haq- 
qmda  fıkrə  gəldilər.  O nlar  tərk  etdikləri  ö l k ə y ə   çoxparti- 
yalı  seçkilər  sistemi,  hakim iyyətin  b ö lü n m ə s i  v ə   d ig ə r  A v ­
ropa standartları daxil etdilər.
Nəzəri  cəhətdən  xeyırxah  olan  ideya  qanlı  etniklərarası 
toqquşmaların  başlanğıcmı  qoydu.  Əhalirıin  15%-ni  təşkil 
edən  tutsilər  seçkilərdə  heç  bir  şansa  malik  deyildilər,  Səs 
hiiququ  əldə  edən  xutular  yerli,  sonra  da  m ə rk ə z ı  hakimiy- 
yət  orqanlarına  öz  tayfalarını  gətirdilər.  T u tsilərin   monarxi- 
yası  ümumxalq  referendumu  ilə  ləğv  edildı.  H ə m   d ə  səcıy- 
yevidır ki,  Krala qarşı seçicilərin  83%-i  səs verm işdir.
İlk  qırğın  hələ  keçən  əsrin  50-ci  illərinin  sonunda, 
miistəqillik  elan  edilmə  ə rə f ə s in d ə   baş  verm işdi.  Onda 
minlərlə  tutsi,  о  cümlədən  P.K aqo m en in   v alid ey n lə ıı  ölkə- 
den  qaçmış,  qonşu  ölkələrdə  b ə rq ə ra r  o lm u şlar,  CJnların 
uşaqları  sonda  1994-cü  ildə  xutu  rejim in  devirrniş  partizan- 
ların  əsas  özəyini  təşkıl  edirdı.
Qarabağ:  «Eçmiədzin»irı məxfı  qrifı altmda
71
Ö lk əy ə  başçılıq  edən  xutular  inam la  avtoritar  rejimin 
qurulmasına  doğru  irəliləyirdilər.  H ö k u m ətd ə  qalan  az-çox 
azlıq  n ü m a y en d ələ ri  d ə  qovulm uş,  çoxpartiyalı  sistem  ləğv 
edilmişdi.  Lakin  ə n ən ə v i  olaraq  hakimiyyətin,  eləcə  də  si- 
lahlı  qüvvəlorin  əsas  özəyini  təşkil  edən  tutsilər  onlara 
məxsus  olan  hakim iyyətin  h əm işəlik   itkisi  ilə  barışmağa 
hazırlaşmırdılar.  O nlar  hərbi  çevriliş  edərək,  status-kvonu 
bəıpa  etdilər.
İndi  isə  artıq  hakim iyyətin  dadını  hiss etmiş  xutu elitası 
cavab  zərboləri  vurm ağa  başladı.  B elə  ki,  daimi  sort  düş- 
mənçilik  şəraitin də  zam an-zam an  m in lerlə  qurbanlara  sə- 
bəb  olan  etniklərarası  m iinaqişələr  dav am   etdi.  Müstəqilli- 
yin  30  ildən  artığı  belə  şəraitdə  keçdi.  N əhayət,  1994-cü 
ilin  aprelindo  xutu  ekstremistlori  qərara  gəldilər  ki,  onlarm 
vaxtı  çatıb.  Xutu  şovinistlərinin  açıq  surətdə  elan  edilən 
m əqsədi  birdəfəlik  milli  azlıqların  mövcudluğuna  son  qoy- 
maq,  yoni  biitiin  lutsiləri  fıziki  c ə h ə td ə n   məhv  etm ək   idi 
(XocaU smdvomu vəkYav  oluv).
Növbəti  d əfə  ruan d ah lar sübut etdilər ki,  dig ər  afrikalı- 
lardan  fərqli  olaraq,  onlar  y ü k sək   d ə r ə c ə d ə   təşkil  olunm uş 
şəkildə  Jıərokət  etraəyi  bacanrlar.  Qurbanların  siyahısınm 
tərtibi,  onların  aşkar  edilmosı,  planauyğun  olaraq  qılıncla, 
kotmonlə,  zopa  ilo  öldiirmə  (qəııaət  üçiin  odlu  silahlar  yal- 
mz  zoruı i  hallarda  totbiq  edilirdi)  m o q s ə d   kimi  qarşıya  qo- 
yulmuşdu.  Ruandada  о  zam an  fəaliyyot  göstərən  şahidləıin 
öliim  konveyeri  haqqındakı  danışıqları  hotta  faşist  vohşilik- 
lori  fonunda  adamı  heyroto  salır.  Sürətino  vo  effektivliyirıo 
göro  bıı  dohşətli  konveyeri  yalnız  hitlerçilorin  öliim  konv e­
yeri  ilo  miiqayiso  etm ək  olar (Xoealı  ssenarisi).
Genosid  iiç  ay  vo  ya  100  gün  d avam   etdi.  Bu  giın,  on 
ildon  sonra,  homin  dohşətli  tarixdə  çoxlu  ağ  lokolor  var. 
M ahiyyətco  yalnız  о  miibahisosizdir  ki,  birincisi,  ağılsız 
qırğın  baş  vermişdir,  ikincisi  isə  onun  qurbanlan  minlərlo 
adam  olmuşdur.  Q alan-şeylər  isə  qeyri-müəyyondir.

72
R ö v\v ən No vrı ızoğl11
O ndan  başlayaq  ki,  milli  b an şıq   siyasətı  apam ıağa 
cəhd  e d ə n   ölmüş  xutulu  prezident  J.H abiarm anın  öliimii- 
nün  səb əb ləri  indiyə  q ə d ə r   aydm laşdırılm am ışdn .  Versiya- 
ların  birin ə  əsasən,  onun  təyyarəsini  şovinist  hoıntayfalar 
vurmuş  və  bundan  m illətlərarası  düşm ənçiliyi  qızışdırmaq 
üçün  istifadə  e tm ə y ə   çalışmışlar.  D igər  vcrsiyaya  görə, 
təyyarəni  böhran  yaratm a  və  hakim iyyətı  ələ  keçirrnək 
iiçün  P  K aqom enin  yaxşı  silahlanmış  və  təlim  g ö ım ü ş  iis- 
yançıları  m ə h v   etmişlər.  Uçatı  aparata  hotta  neçə  raket 
dəydiyı  belə m ə lu m   deyil:  bir,  yoxsa  iki,
G enosid  qurbanlarm m   sayı  haqqm da  dəqiq  məlurnatlar 
yoxdur.  R əsm i  r ə q ə m   m ilyondan  bir  az  yuxarıdır.  Bəzi 
müstəqil  ekspertlər  h ə la k   olanların  sayının  yarun  milyon 
olduğunu  bildirirlər.  T arixçilərin  bir  hissosi  isə  bu  rəqəm in 
800.000-i  ö tdüyünə  üstünlük  veıir  (H ad isəler  X ocalı  geno- 
sidinin  eyni  olaraq qalır).
N əh ay ət,  həlak  olanlarm  etnik  tərkibi  d ə  nnibahısə  do- 
ğurur. 
M ə s ə lə n , 
M erilend 
Universitetinin 
professora 
[.Kristian  hesab  edir ki,  ö lə n lərin   əksəriyyətı  tutsilər  deyil, 
öz  şovinist  əh v ali-m hiy y əli  tayfalarının  baxışlarmı  bölüş- 
d ü rm əy ən   dinc  xııtulardır.  Belə,  ilk  baxışda  təxribatçı 
görünən  bu  fıkir  əsaslardan  m əhrum   deyil.  Ə g ə r  rəsmi 
rəq əm i  götürsək  -   m ilyon  n ə fə r  öldürülən  -   sad əcə,  deyə 
bilərik ki,  1994-cii  ildə  ö lk ədo   bu q əd ər  sayda  iııtsı  yox  idi.
P.tCaqomenin  şəxsiyyətı  ilə  bağlı  çoxlu  ziddiyyətlər 
var.  H üquq-m ühafızə  təşkilatları  onun  dəstələrm i  xutıırlara 
m ü n a sib ətd ə  genosid  aktmda  günahlandırır.  lla/.ırkı  prezı- 
dent  ınilli  barışıq  kursu  elan  etmişdir,  görüniir,  hakimiyyət- 
d ə   və  orduda  əsas  postlaıı  tutsilər  tutmuşdur  Döviot  baş- 
çısı  siyasi  rəqıblərinin  Özfəaliyyət  hərokətlərinin  ıstonilən 
cəh d lərin in   qarşısını  ko sm ək lə,  onları  lazımi  m ə safə d ə 
saxlayır,
B ımunla  borabər,  P.Kaqomenin  aydın  moqsodi  olma- 
sına  vo  siyasi  iradəsino  yalnız  hosvv:}  apan^rı-..; 
Vc\r
Qarabağ:  «Eçıniədztn»irı ınəxfi qrifi altında
73
(ıakimiyyət  başçısı  dövründə  xutu  ekstremistləri  dağıdıcı 
zə rb ə y ə   m e ru z  qalmışlar.  Ə v v ə lc ə   xutu  partizan  d əsteləri 
qoıışu  Zair  ərazisindən  R uandaya  daim  basqınlar  edirdilər. 
1996-cı  ıldə  R uanda  ordusu  yerli  üsyançı  qm plaşm aların 
döyiışçülori  adı  altında  Zair  ərazisin ə  daxil  oldu  və  şərq- 
dən  q ə rb ə   q ə d ə r   tropik  m e şələrlə  örtülmüş  ölkə  ərazısini 
qəlobo  ilə  keçdi.  Ö lkənin paytaxtı  Kinşasanı  tutdu  və  orada 
dostluq  lejimı  yaratdı.  Zairin  K on q o   Demokratik  Respubli- 
kası  (K DR)  adlandırılan  şərq  s ə rh ed   rayonlarını  ruandalılar 
yalnız  2002-ci  ilin  sentyabrm da  tərk  etdilər  v ə  əm in   oldu- 
lar  ki,  xutular  alduqları  z o rb əd ə n   artıq  ö zlərinə  g ə lə   bil- 
məzlər.
Ruandanın  özündo genosıdə  aıdiyyəti  olrna  ittihamı  üz- 
ro  120  nıino  yaxm  insan  həbsxanalara  salmdı.  Orılardan  90 
mini  beç  bir  m o h k ə m əsiz  v ə   istmtaqsız  həbsxanaya  atıl- 
mışdı.  Azadlığa  çıxanlarm   əksərıyyeti  heç  d ə  günahsız 
okuılar  deyil.  Onlar,  əsason,  amnistiya  edilmiş  qoealar,  yet- 
kinlik  yaşına  çatmayanlar,  xostələrdir.  Belə  geniş  təqsiriııı 
boynuna  alnıa  (tövbo)  hak im iyyətm   könüllü  etiraf ed ən lərə 
qarşı  cozanı  yiingülləşdirməsi  haqqm da  elan  verm əsi  sayə- 
sindo  mümkiin  otdu,
Beio  taktika  -   P.Kaqomeniıı  oğlunun  praktikı  istiqamə- 
tino  daha  bir  baı iz  siibutdur.  Genosiddo  giinahlandırılanlar 
ü/orindo  prosesloro  1996-cı  ildə  başlamlmışdır.  İlk  altı  i! 
.>r/ınd;ı  5  min  hökm  çjxarılmışdır.  Bunun  belo  ictnpk» araş- 
dırılmasma  100  ildon  artıq  zam an  lazım  golocoyini  ve  dus- 
taqlaıın  böyük  əksoriyyətinin  m ə h k ə m e y ə   qodor  yaşaya 
bilməyocoyini  fikirloşmoyo  əsas  verır,  A zadolm anm  əv ə- 
zinə  köniillü  etiral'ağ z ın a  q əd ər  dolımış  hebsxanaları  qis- 
tnon  boşalmağa  vo  bıınunla  da  kütlovi  lövboyo  nail  olınağa 
imkan  verdi.
;>da!oi  i'iühakiınesi  icraatını  sürotlondinnok  və  rosmi 
un-h. 
ı  - 
2002-cı  ıldo  uşo  başlayan  «qaçaça»  adlandınlan

74
Rövşən Novruzoğlu
enənəvi  m ə h k əm ələr  k eçirm əy ə  im kan  verir.  Onların  baş- 
lıca  xüsusiyyəti  ondan  ibarətdir ki,  günahkarları  oıılann  yer- 
liləri  m ühakime  edirlər.  Ş ü b hələn ilən   şəxs  doğ m a  k əndinə 
göndərilir  v ə  orada  sakinlərdən  h ə m   ittihamçı,  həm   d e   mü- 
dafıəçi  yaraddır.  Hamı  talada  (kinyaruand  dilində  bu  m əhz 
«qaçaça»  adlaridırılır)  toplanır  v ə   şahidlərm   ifadəsi  dinloni- 
lir.  Ağır  cinayətlərə  baxılması  «qaçaça»  m ə h k ə m ə s in ə   etj- 
bar  edilmir.  «Qaçaça»  qarşısmda  dayanan  şəx slər  təm izlə- 
yici tövbədən  sonra. adətən, azad edilir ve  icm aya qaytarılır.
Azad  m ətbuata  ciddi  n ə z a rə t  edilir.  Xutu  rejimi  devril- 
dikdən  sonra  yeni  h ak im iy y ət  ö z ə l  radıostansiyalaıa  qoyu- 
lan  qadağanları  g ö tü rm ey ə  q ərar  v erm əm işdir.  Televiziya 
və  radio  100%  dövletin  sərən cam m d ad ır.  Y e g a n ə   özəl 
nəşr  həftəlik  «U m ececo»  qəzeti  ciddi  n ə z a r ə t  altında  ıdi. 
Onun  jurnalistləri  bir  n e ç ə   d əfə  R u an d ad a  ən   qorxulu  itti- 
ham  olan  -   rnilləti  parçalamaq  cəh d in d e   ş ü b h ə y ə   görə 
həbslərə  m ə ru z  qalmışdır.
İcazə  verilən  radiostansiyalar  da,  h əm çin in   P.K aqom e- 
nin  informasiya  rejimi  inlıisarından  kenara  çıxa  bilməzlər. 
Onlarm  elan  etdiyi  konsepsiya  b e lə d in   -   Ə vlən cə ,  təhsil, 
din.  Siyasi  m ü ba h ısələrə  yol  verilmir.  Bundan  başqa,  veri- 
liş  rəhberləri  2002-ci  ildə  qəbul  edilm iş  « K ü tləv i  in fo rm a­
siya  Vasitələri  haqqında»  Q anunda  tesbit  edilən  qaydaları 
əldə  rəhbər  tutmalıdırlar.  O,  «m illətlərarası  qırğını  təbliğ 
etm əyə  qabil  olan  bütün  m aterialları  qadağan  edir.  Faciə- 
nin  müm kün  təkrarlanm asm a  qarşı  tə d b irlərlə  yanaşı, 
Qaııun  hakimiyyətin  tənqid  olunm asm ı  da,  bu n u  tam am ilə 
istisna  etm əsə  də,  xeyli  m o bdudlaşdınr.
Siyasi  sistemi  islah  etm ək lə  P.K aq o m e,  y e q in   ki,  kifa- 
y ət  q ə d ə r  ehtiyatla  h ərək ət  etmişdir.  Y alnız  g en o sid d ən   5 
ü  keçdıkdən  sonra,  yətıi  1999-cu  ildə  hakirniyyətin  yeıii 
orqanlarına  gülməli  seçkilər  keçirilmişdir.  N a m iz ə d lə rə  
partiyalaıdan  irəli  sürülm ək  qadağan  edilmişdir,  seçicilər
Qarabağ:  «Eçmiədzin»in məxfı qrifı  altında
75
isə  seçki  qutusuna  bülleten  atmamalı,  özlərinin  seçdıkləri- 
mn  arxasında  düzlənm əli  idilər.  B e lə   qaydalar  zamanı  hər 
kəsin  üstünlük verdiyi  şə x s lə r  aşkar  olurdu,  rejim ə yararsız 
adam larm   keçm əsi  prinsipcə  qeyri-m üm kün  idi.  Parlament 
ə v v ə ld ə n   razılaşdırılmış  kvotaya  müvafıq  olaraq bəzi  parti- 
yalardan  vo  ictimai  təşkılatlardan  təyin  edildi.  Ən  boyük 
hissə  hakim  V ə tə n p ə rv ə rlə r  C əb h e s in ə   çatdı.  Yararsız  si- 
yasətçilər  millətin  parçalanm asında  günahlandırılır  və  tec- 
rid edilirdi.
Yalnız  şoraitin  miitləq  n əza ret  altında  olduğuna  əm in  
oiduqdan  sonra  P.K aqonıe  çoxpartiyalılığa  icazə  verdi.  Ke- 
çən  ilin  mayında  Ruanda  sakinləri  referendum da  partiyala- 
rın  fəaliyyətirıo  icazə  verən,  lakin  millətlərarası  q ırğm m  
təkrar edilm əsinin  qarşısm m   alınmasına yönəlmiş  tənzime- 
dici  müddəaları  olan  yeni  Konstitusiyanı  səs  çoxluğu  ilə 
qəbul  etdilor,
Sonodo  görə,  heç  bir  partiya,  hətta  parlament  seçkilə- 
rində  nuitloq  əksəriyyəti  qazansa  da,  hökumətdəkı  postla- 
rm  yarısından  çoxunu  ə ld ə   etm ək   hüququna  malik  deyil. 
Prezident,  baş  nazir  və  ikipalatalı  parlamentiıı  aşağı  palata- 
smın  başçısı  cyni  bir partiyanm   üzvləri  ola bilm əzlər.  Seçi- 
cilor  aıasında  partiyamn  fealiyyətino  m əhdudiyyətlər  var. 
Parlament  lovqəladə  hallarda  konstitusion  azadlıqların 
qüvvəsini  dayandırmaq  lıüququ  oldo  etmişdir.  Ali  m oqsəd 
kimi  m illi  birliyin  qorunması  elan  edilmişdir  ki,  bu  da 
m ü əy y ən   şoraitdə  hakim iyyətə  yararsız təşkilatlann  fealiy- 
yotiııo qadağa  qoyulm asına  səbəb  ola  bılər.
Konstıtıısiyaya  iki  yeddillik  prezident  dovıti  haqqında 
müddoa  daxil  etmoklo,  P .K aqom e  2017-ci  ilə  qodər  ali 
postda  qalm am   özünə  təm in  etdi.  H ə m   də  n ə z o ıə   almaq  la- 
zımdır  ki,  ə g ə r  dövlət  gəm isi  göstərilən  ana  q ə d ə r  qoti  o la­
raq  lazuni  kursu  tutmasa,  onutı  sükanda  qalması  üçün  üsul 
tapaeağtna  lıee  kim  şübhə  etmir.  Genosiddon  sonra  ilk  beş

76
Rövşən Novruzoğlu
il  P.Kaqorne yalnız  vitse-prezident  idi,  lakin  onda  ham ı  gö- 
zəl bilirdi  ki,  ölkənin lıəqiqi  sahibi  kimdir.
2003-cü  ildə  keçirilən  parlament  v ə   prezident  seçkilə- 
rində  P .K aqam e  v ə   onun  V e tə n p ə r v ə r lə r   C əb h əsi  əksəriy- 
yət  səsləri  qazandılar.  Liderük  rəsmi  olaraq  95%   səslə  qa- 
nuniləşdirildi  (yəni,  d em ək   olar  ki,  yekdil  xalq  iradəsi  ilə). 
Avropa  İttifaqı  m üşahidəçilərinin  pozuntular  q ey d ə  alma- 
sma  v ə  təııqidJə  çıxış  etm ələ rin ə  baxmayaraq,  bu  K iqalidə 
lıeç  kimi  narahat  etmədi.  A B Ş -d a  təhsil  alan  P .K aqom e  hər 
şeydə  A m erika  adm inistrasiyasm ı  d əsto k ləy ir  vo  Parisdən 
ferqli  olaraq  V aşinqtonun  h ə rə k ə t  v ə   ya  hərəkotsizliyini 
heç  vaxt  şü bh ə  altm a  qoymur:  istər  onun  öz  ö lk ə sın d ə   ge- 
nosıd  dö v rü n d ə  v ə   y a  m üasir  İrakdakı  h ə rə k ə tlə rin o   görə, 
Amerika  adm inistrasivası  da  həm çinin  özünün  m əlin   A f ­
rika  müttəfıqini  irıkar  e tm ə m ə y ə   üstünlük  verir.  H əm   də 
Ruanda  h ə lə   lazım  g e lə  bilər.
Yaxın  illərdə  P .K aqom e  rejiminə  ciddi  təhliikə  görün- 
mür.  Onurı  m ü ə y y ə n   etdiyi  davamlı  hərbi  vo  siyasi  n əza rət 
iqtisadi  uğurlarla  m öhkəm ləndirilir.  1994-cü  ildon  etibarən 
ölkənin  üm um daxili  rnəhsulu  ildə  loqribən  7%  artmışdır. 
Əlbəttə,  hesablam a  nöqtəsi  çox  kiçik  idi,  lakin  başlıcası 
ondaıı  ıbarətdir  ki,  b e lə   artım  zamanı  əlıali  yaxşılaşmanı 
lıiss  edir v ə  onu aşkar  görür.
R uandanm   əsas  ixrac  bitkiləri  çay  v ə   kofcdir  O n 1 arm 
yığımı  2003-cü  ildə  (müvafiq  olaraq  15,5  min  ton  çay  və 
14,5  min  ton  kofe)  genosid  dövrüno  q ə d ə r   olan  m əhsulu 
xeyli  ötmüşdür,  R uanda  horbi  kontingentinirı  K D P -d ə  ol- 
ması  izsiz  keçmədi.  Qonşu  ölkənin,  vətondaş  mtiharibosj 
ilo  paytaxt  Kinşasadan,  artıq,  çoxdan  ayrılan  nohong  şərq 
rayonlan  Ruandaya  doğru  istiqamolləndilər.  Konqaler  Kol- 
tonu,  mobi!  telefonlarda  istifadə  edilon  minerallar,  qızıi, 
qiymətli  daşlar,  qiym ətli  ağac  növlori  Kiqalidən  k eçm ək lə 
ixrac  olunur.  Hay-küylii  tikinü  gedir,  selliilyar  ıa b itə   abo-
Qarabağ:  «Eçmiədzin»in  məxfı qrıfı altında
77
nentlərinin  sayı  durm adan  artır,  y ü z lə rlə   m ə k tə b   intemetə 
qoşulmuşdtır,  ö lk ə y ə ,  ilk  n ö v b ədə  zən g ın ,  nadir  heyvaııat 
alomi  ilə  m araqlan an   turistlər  axışır.  Kiqali  simasmı  dəyi- 
şir,  mart  ayında  o rada  ilk  beşulduzlu  «İnterkontinental» 
m ehm anxanası  açılmışdır.  H ökum ət  g ə lə c o k   Ruandanı 
regional  m a liy y ə   v ə   seı*vis  mərkozi  kimi  tə səv v ü r edir.
« İd a ıə e d ilə n   dem okratiya»  genosıdin  n əticələrin in   ara- 
dan  qaldırılması  resepti  kimi  -   R uandam n  hakim  rejimı 
b u n dan   Özüne  dərs  götürm üşdür -  h ələlik  daj^anmadan  foa- 
liy y ət  göstərir.  Xarici  donorlar  da  k ö m ə k h k   göstərirlər. 
D ö v lə t  büdcosm in  golir  lıissəsinin  yarısı  onlarm  hesabına 
tamamlanır.
Lakin  böyiik  əz iy y ə tlə r  bahasm a  ə ld ə   edilmiş  sabitliyı 
p aıtlatm ağa  qabil  olan  yavaş,  tədrici  təsırlı  bom ba  da  var.
O,  özü  haqqm da  ucadan  deyir  və  bu  «əhaliııin  sürətli  ar- 
tımı»  adlanır.
Əhali  artıını  problemi  Ruanda  qarşısında  çoxdan  daya- 
nır.  M ohz  o,  etniklorarası  toqquşm anm   əsas  sobəblərindon 
biri  idi.  H ole  50-ci  illordə  xutu  ekstrem istləri  inandırmaq 
istoyirdilor  ki,  « ö lk ə  hamı  üçün  çatm ayacaq».  Hesab  edilir- 
di  ki,  çoxlu  ınsan  itkisinə  gətirib  çıxaran  miidhiş  genosid 
bu  m əsəloni  uzun  m ü d d ə t  g ün d əlik d ən   çıxaracaq,  lakin  bu 
baş  vermodi.  1991-ci  il  siyahıya  alm asına  əsaso n   ruandalı- 
ların  sayı  7,2  m ilyon  n o f ə ıə   çatırdı.  2001 -ci  ildə,  yəni  10 
ildon  sonra  apaıılan  siyahıyaalrna  ruandalılarm  sayınm 
8,162  milyon  noforo  çatdığım  göstərdi.
Toəcciiblü  göstəriciyo  emiqrant-tutsilərin  qayıdışı  he- 
sabına  nail  olunm u şd u r  -   bu  fenomeni  Ruanda  statistikləri 
belo  ızah  etınoyə  cəh d   göstorirdilor.  Lakin  bu  belə  deyil. 
R uandada  doğum   səv iy y əsi  hədsiz  yüksokdir.  Ruanda 
kəndli  ölkəsi  olaraq  qalır.  Ş o h ərlərd ə  yalnız  1,4  milyon  vo 
ya  biitiin  ohalinin  16,6%-i  yaşayır.  Bunlardan  608  min  no- 
fori  nav!:ı:a  Kinali  şəh ərin in   sakinləridir.

78
Rövşən Novruzoğlu
N əticədə  Ruanda əhalisi  ə n  six  olan  dünya ölk ələrin d ən 
birinə çevrilmişdir.  Onun  hər 25  rain  kvadrat kilom etr ərazi- 
sinə  300-dən  çox  adam  düşür,  Təəccüblü  deyil  ki,  adam- 
başına  düşətı  torpaq  sahəsinin  orta  m iq d an  cəm isi  0,7  ha 
təşkil  edir.  H ökum ət  sübut  edir  ki,  Ruandada  Nil  deltasına 
nisbətən  m əhsuldar  torpaqlar  daha  çoxdur  v ə  ağdlı  torpaq 
islahatı bu  problemin kəskinliyini  uzun  m üddət g ötü rə bilər. 
Lakin  əhaiinin  sayı  bu  tem plə  artm aqda  davam   edərsə, 
2015-2020-cı  illərdə  artıq b u  r ə q ə m  iki  d əfə  artacaq. Bunun- 
!a isə  hətta ən  yaxşı  islahatın bacam ıası  çətin ki,  baş tutsun.
Əhalisinin  etnik  tərkibi  R u an d am   təkrarlayan  qonşu 
B urundidəki  v əz iy y ə t  optim izm   üçün  əsas  vermir.  6  apıel 
1994-cü  ildə  Kiqali  üzərin d ə  vuruian  tə y y a rə d ə   R uanda 
Prezidenti  J.H ab ian n an d an  başqa  B u m n d i  Prezidenti  Sip- 
rıan  Ntaryarnir d ə   uçurdu.  O n u n  da  h ə la k   olm asına  baxm a- 
yaraq,  B u m n d id ə  genosiddən  q açm aq  m ü m k ü n   oldu.  Lakin 
keçmiş  on  illər  ərz in d ə   daim   etniklərarası  toqquşm alar  nə- 
ticəsində  orada  da  200-300  m in   adam   həlak  olm uşdur. 
Toqquşmalar  d av am   edir  v ə   indi  də  yenı  h əyatlara  son  qo- 
yulur,  yeni  k ö çk ü n lər  yaranır.  X utu  v ə   tutsi  siyasi  partiya- 
larmm  barışması,  koalision  h ö k u m ətin   yaradılması  cəm iy - 
y ə tə   qəti  sakıtlik  v ə   stabillik  gətirm ədi.  (Bu  h a d isə y ə   görə 
ABŞ-ın  eks-prezidenti  B.Klinton  R u an d a  x alqm dan  üzr 
istədi.  B əs  Xocalı  genosidinə  görə  A zərbaycan  xalqm dan 
kim  üzr  istəy əcək ?)
N əzarət  edilən  dem okratiya  yolunu  seçən  R u an d a  uçu- 
ruıudan  çıxmağı  bacardı.  H ələlik   onun  vəziyyəti  aşkar yax- 
şıdır,  lakin  bıı  о  d e m ə k   deyil  ki,  g ə lə c ə k d ə   də  onuıı  veziy- 
yəti  m ü n aqişelərd ən  sarsdan  B u rundiyə  n isbətən  h o səd d o - 
ğurucu  olacaq.  Ö lkenin  tutduğu  yoldan  g e n   ç ə k ilm ə y ə c ə -  
yinə,  genosidiıı  v ə  ya  irimiqyaslı  etniklərarası  qırğınm   tək- 
rar olunm ayacağına heç kim  təm inat verə bilməz.
Qarabağ:  «Eçmiədzin»in məxfı qrifi altında
79


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   23


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə