R Ö V ş Ə n n 0 V r u z o ğ L u


FÜZULİ:  A B ID Ə L Ə R İ, Q Ə D İM   Y U R D   Y E R L Ə R İ



Yüklə 10.09 Mb.
Pdf просмотр
səhifə14/23
tarix23.06.2017
ölçüsü10.09 Mb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   23

FÜZULİ:  A B ID Ə L Ə R İ, Q Ə D İM   Y U R D   Y E R L Ə R İ 
T A R IM A R   E D İL Ə N   T O R P A Q
Azorb.aycan  Respublikasım n  cənub-qərbində  əlveıişli 
iqtisadi-coğrafı  mövqedə  yerləşir.  Araz  çayı  iizərində  salı- 
nan  körpii  ortu  İrania  birləşdırir.
İslam  memarlıq  abidələrindən  Əhm ədalılar  Uirbəsi 
Babı  türbəsi,  Mirəli  türbəsı",  Füzuli  şəhərində  Hacı  Ə ləkbər 
məscidi  (X IX   əsr),  Q arğabazar  kəndində  Macı  Qiyasəddin 
məscidi  (1682),  karvansara  (1684),  tiirbə  (XVIII  əsr), 
Qoçəhmətli  kəndində  məscid  (XVIII  əsr)  düşmənlərin 
girovuna çevrilib.
K öndələnçay  A raz  çaymın  sol  qolu  olnıaqla  uzuniuğu 
102  km,  su  toplayıcı  sahəsi  536  k m 2-dir.  O ıta  sulu  illərdə

^
çayın  en  kəsiyində  1,57  m  /san,  az  sulıı  illərdə  0,71  щ 'Vsan, 
çox  sulu  illərdə  isə 2,43  m'Vsan  su  axır.
Füzuli  rayonunda  ümum i  ehtiyatlan  58858  min  ıır 
olan  və  m işar  daşı  istehsalına  yararlı,  istismar  olunaıı  2 
(Dövlətyarlı,  Dilağarda)  əhəngdaşı  yatağı;  kərpic-kirəmid 
istehsahna  yararlı, 
11211 
min  nr'  ehtiyatlara 
malik 
K ürdm ahm udlu  gil  yatağı;  ehtiyatlan  13053  min  n r ’  olan 
Q uruçay qum-çm qıl  qarışığı  yatağı  işğal  altmdadır.
FüzuJi  rayonunda  İşıqlı  kəndində  Tağlı  körptinün 
yam nda  diametri  250  srn,  hündürlüyü  25  m,  yaşı  500  il  olan 
1  ədəd  şərq  çinarı,  orada  diametri  450  sm,  hündürlüyü  25 
m,  yaşı  900  il  olan  1  ədəd  şərq  çinarı,  M andılı  kəndində 
Mustafa  adlanan  yerdə  diametri  150  sm,  hündürliiyü  40  m, 
yaşı  300  il  olan  5  ədəd  şərq  çinarı,  Bövük  Bəhmənli 
kəndində  İranla  sərhəd  yaxınlığında  diametri  100  sm, 
hündürlüyii  20  m,  yaşı  200  il  olan  1  ədəd  şərq  çinarı,
Qarabağ:  «Eçmiədzin»in məxfı  qrifı  altında
175
Seyidəhmədli 
kəndinin  «İbə  piri»  adlanan  sahəsində 
diametri  520  sm,  hündürlüyü 30 m, yaşı  1400  H  olan  1  ədəd 
şərq  çinarı,  həm in  yerdə  diametri  250  sm,  hündürlüyü  25 
m,  yaşı  550  il  olan  1  ədəd  şərq  çinarı,  Pirəhm ədli  kəndində, 
Mandalı  kəndində  diametri  180  sm,  hündü rlüy ü   45  m,  yaşı 
400  il  olan  1  ədad  şərq  çinarı  daha  qorunm ur.  Bu  ağaclar 
kəsilib  doğranılaraq  xaricə daşmıb,

176
Rövşan Novruzoğlu
Ö Z G Ə L Ə R  A R A S IN D A   B Ö L Ü N Ə N   Ə R A Z İ
«Cəbrayıl»  sözü  eyni  adlı  kətıdin  adından  götürülmüş- 
dür.  K əndin  əsasmı  qoymuş  «Cəbrayıl  ata»  XVI [1  əsrdə 
yaşamış  Sultan  Ə hm əd  adh  hökm darın  yaxın  adam lartndan 
biri  olmuş  və  Ziyarət  dağından  A raz  çayına  qədər  ə r a z ib r  
«Cəbayıl  ata»  və  onun  oğullarına  ınəxsus  olm uşdur.  Bu 
müqəddəs  şəxs  hələ  sağlığında  böyük  hörm ot  sahibi  olub. 
vəfat  edərkən  ciz mülkünün  axar-baxarlı  bir yerində,  Alpaşa 
dağı  üstündə  dəfn  editmişdir.  Cəbrayıl  kəndinin  şimalında 
«C əbrayd  A ta»  adı  ilə  m əhşur  olan  bu  m əqbərə  və  onıın 
ətrafmdakı  nıəzarlar dağıdılıb.
Səthi,  əsasən,  maili  düzənlikdir  (İncəçöl,  G əyən  çölü). 
Rayonu  şimaldan  alçaq  dağlıq  sahə  əhatə  edir  (Q arabağ  dağ 
silsiləsinin  cənub-şərq  ətəkləri).  Dəniz  səviyyəsindən  hün- 
dürlüyü  Araz  çayı  sahilində  təqribən  200  m  (bəzi  y c r b r d ə  
daha  alçaq),  şirnalda  1000  m  və daha  yiiksəkdir.
Qədim  islam  memarlıq  abid əb rin d o n  Cəbrayıl  şəhərin- 
də  Sultan  Allahverdi  bamamı,  Xudayarlı  kəndində  dairəvı 
və  səkkizguşəli  türbələr (hor  ikisi  XIX  əsr),  Şıxlar  kəndində 
dairəvi  tiirbə  (XIV  əsr),  Araz  çayı  i'ızərində  məşhıır 
Xudafərin  k ö rp ü b ri  işğalçı  ermənilərin  yeni  xərıtələrindən 
silinib.
Cəbrayıl  rayonunun  işğalda  qalan  4039  hektar  mcşə 
sahəsi  var.
Cəbrayıl  rayonunda  mişar  daşı  ıstehsah  üçün  yararlı 
olan  və  istifadəyə  verilmiş  Talus  tu f  (ehtiyatlan  2937  min 
m3)  yatağt,  ümumi  ehtiyatlar»  5434  min  m '  olan  2  (Çax- 
maxçay,  Soltanlı)  tikintı  qum u  yatağı,  kərpic  istehsalma 
yararlı  Qaracallı  (ehtiyatları  296  min  m ’)  gil  yatağt,  sement
Qarabağ:  «Eçmiədzin»in məxfı qrifı altında
177
istehsalma  yararlı  Göyərçin-Veysəlli  (eh tiy atlan   6644  min 
ton)  vulkan  külii  yatağı,  ehtiyatlan  1323  min  ton  olan 
Minbaşlı  gəc  yatağı,  əhəng  istehsalma  yararlı  Ağtəpə 
(ehtiyatlan  5226  min  ton)  əhəngdaşı  yatağı,  ehtiyatlan 
4130  min  n r   olan  Cəfərabad  qum-çınqıl  qarışığı  yatağı, 
zərgərlikdə  istifadəyə  yararlı  Şahverdi  yəşəm   (ehtiyatlan  -  
504  ton)  vo  Çaxmaqqala  xalsedon  (ehtiyatlan  1348  ton) 
yataqları  var  idi.  Cəbrayıl  rayonunda  şəhərdə  diametri  250 
sm,  hiindürlüyü  30  m,  yaşı  500  il  olan  şöhrəti  bütün 
Zaqafqaziyaya  yayılmış  1  ədəd  şərq  çin an ,  Hacılı  kəndində 
diametri  350  sm,  hündürlüyü  30  m,  yaşı  700  il  olan  1  ədod 
şərq  çinarı,  həm in  kənddə  diametri  800  sm,  hündürlüyü  45 
m,  yaşı  1000  ii  olan  6  ədəd  şərq  çin an ,  Karxulu  kəndində 
diametri  90  sm,  hündiirlüyü  25  m,  yaşı  2 00  il  olan  1  ədəd 
şərq  çinarı,  Funqanlı  kəndində  diametri  4 5 0   sm,  hündür- 
lüyıı  30  m,  vaşı  900  il  olan  1  ədəd  şərq  çinarı,  həmin 
kənddo  diametri  370  sm,  hündürlüyü  30  ın,  yaşı  750  il  olan
1  odod  şorq  çin an,  Horovlu  kəndində  diametri  400  sm, 
hündiirliiyü  30  m,  yaşı  800  i!  olan  1  ədəd  şərq  çinarı,  İşıqlı 
kəndindo  diametri  400  sm,  hündürlüyü  25  m,  yaşı  800  il 
olan  1  odod  şorq  çinarı,  Xoləfli  kəndindo  diametri  60  sm, 
hiindürlüyü  9  m,  yaşı  300  il  olan  1  arm ud  ağacı  işğala 
q əd ər  qorıınurdu.
Cobrayıl  rayonunda  Dağtumas  kəndindən  2  km  şoıqdə, 
dəı;-/  soviyyəsindon  870  m  hündürlükdə yerləşən,  uzunluğu 
30  m t -   0 jan  « D iv b r   sarayı»  adlanan  mağara  bu  gün 
erm əni  teiorçıılarınm  silah  anbarlna  çevrilib.
Cobrayıl  .-^hərinin  şimalında  Alpaşa  d ağm d a  y erb şo n  
m ü qəddəs « C ə b n Vıl  Ata»  türbəsı  keçmiş  Cəbrayıl  kətıdinin 
toməlinı  qoyrnuş  A jƏtulla  Cobrayıl  Həsənzadə  Vedilinin 
<.;r>biri  uzorıiub  tikilmiyiir.  Bu  V111-1X  osro  aid  u /u nluğu

178
Röv.şən  Novrıızoğlu
4,5  metr,  eni  2,4  metr,  hündürlüyü  1,8  ınetr,  iizərində  heç 
bir  epiqrafik  yazı  olmayan  alban  tiirbəsidir.  İşğala  qədər 
tikildiyi  forırıada  qalmışdı.  İşğaldan  sonra  dağıdıldığı  ba- 
rədə  m əlum atlar  alınmışdır.
M üşahidə  və  düşmən  hücum undan  uzun  nıiiddət  mii- 
dafiə  olunm aq  m'əqsədi  ilə  Araz  çayının  sol  sahilində, 
Diridağın  üzərində  XII-XIII  əsrlərdə  tikilmiş  «Q ız  qalası» 
və  V -V l  əsrə  aid  edilən,  500  kvadrat  metr  ərazini  əhato 
edən  «Sirik  qalası»  da  m ənfur  erm əni  siyasətinin  qurbanı 
olmuşdur.  Ş a h id b rin   və  əsirlikdən  qayıtmış  girovların 
söyləd ik b rin ə  görə,  hər iki  qala  tam am ilə dağıdılmışdır,
Araz çayı  iizərində biri  11,  digəri  15  aşırımlı  Xudafərin 
körpüləri  Azərbaycan  m em arlığının  əvəzedilm əz  incilərin- 
dəndir.  Birinci  körpünim  uzunluğu  130,  eni  6,  hündürlüyü
12  metrdir.  İkinci  körpüııün  uzunluğu  200,  eni  4,5,  hüııdür- 
lüyü  10  metrdir.  K örpülər bir-biıindən  800  metr  aralıdır.
Min  illərin  təbii  təsirinə  sinə  gərmiş,  müstəsna  ınülıən- 
dislik  qabilıyyətini  özündə  əks  etdırən,  işğaladək  öz  bütöv- 
lüyiinü  saxlavan  bıı  köıpülır  də  m üharibə  gedişində  bir  sıra 
uçuntulara  məruz  qalmışdır,
İran  tərəfdən  baxılan  g ö rü n tiibrd o   Araznı  sol  sahilində 
olan  Cəbrayd  rayonunun  «Qızıl  təpə»,  «Kəmərbandli»  kimi 
qədim  islaırı  memarhq  abidələrindən  əsər-əlamət  b e b  
yoxdur.  Yaşıüıqlara  qərq  o!an  kəndlər  xarabahğa  bonzəyir. 
Cəbrayd  rayonunun  dağ  zonası  kondində  y e r b ş ə n   XIII- 
XIV  osrloro  aid  edilən  giimbəzin 
üstti  açıq  oiduğuna  görə 
«Başıkəsık  güm bəz»  deyilən  abıdənin  hündüıiüyii  12  met- 
rə,  diametri  5  metrə  çatır  M üharıbədən  qabaq  giimboz 
bərpa  edilmişdi,  İşğalçılar  tərəfindən  güınb^z  bır  neçə  yer- 
dən  dağıdılmışdır.  (  obrayd  rayonunun  Şıxlar  kəndi  yaxın- 
lığmda  eyni  üslubda  XIV  əsrdə  tikilmiş  Şıxlar  liirbəsinin
Qarahağ:  «Eçmiədzin»in maxfı qrifi altındu
179
hündürliiyü  8  nıetrə,  diametri  6  metrə  yaxındır.  Gümbəzin 
yuxarı  hissəsinin  də  ermənilər  tətrəfindən  dağıdddığı  qeyd 
olunur.
Ərazinin  şimalında  memarlıq  üslubuna  görə  orta  əsr 
tarixində  özünəm əx su s  yer  tutan  X V   əsrə  aid  «Dairəvi 
türbə»,  XVI  əsrə  aid  8  guşəli  türbə  işğalçılar  tərəfindən 
yerlə yeksan  edilib.
Cəbrayıl  rayonunun  Ç ə lə b ib r  kəndi  ərazisində  XVI 
əsrə  aid  olan  M əhəmm əd  İbn-Hacı  Qaraman  Əhmədli 
tərəfindən  1678-ci  ildə  tikilmiş  əzəmətli  bir  məscid- 
m ədrəsə  var  tdi.  Bu  mədrəsədə  böyük  alimlər,  din  xadim- 
ləri,  о  ciım b d ən ,  XVIII  əsr  Azərbaycan  şairi  Molla  Vəli 
Vidadi  dərs  detnişdir.  Məscid  xüsusi  h ü crəb rd ən ,  dərs 
otaqlarından  ibarət  olmaqla  özünənıəxsus  komplcks  təşkil 
cdirdi.
Cəbrayıl  rayonunda  təbiət  abidəsi  kiuıi  qorunan  800 
yaşı  olan  moşhur  çinar  ağacının  e r m ə n ib r   torofindən  kəsil- 
məsi  noticəsinda  həmin  salıədə  yerləşən  sərin  «Sulu  kəh- 
riz»in  m əhv  olduğu  bildirilir.
Qeyd:  ern ıfln ib rin   işğal  etd ikləri  C əbrayıl  rayonu 
arazisinin  kəndləri  haşdan-başa  vıran  qalıb  Qədim  çinar 
ağacları  iranlı  ış  adam ı  A ğ a   M ehdı  S əlim p u n m   başçıhq 
eldiyı  .şirkəfə  satıhb.  C abrayıl  ra yo nunda  m əlum ata  göra, 
393  hektar  torpaq  sahəsi  «ölii  zo n a »   kim i  q eyd  olunub.  Bıı 
sahnm   həm   ф   iş ğ flç ı  qoşunlar  p o liq o n a   çevirib.  Rayon 
ərazisind'jki  fybii  s ə r v ə th r   e r m m i  Щ  a dam ları  tarafındön 
hölüniib.  M əsəh n ,  iqtisadçı,  iş  adaını  A fta n d il  Petrosyan 
ərazinin  yatcıqlarına  sahib  çıxıb.  D igər  bir  iş  adam ı  Erik 
M elkum yan  q iyn w tli  nıeşə sa rvətini m əniınsəyib.

180
Rövşən Novruzoğlu
Z Ə H Ə R L İ  S U L A R
Qubadlı  rayonu  Azərbaycanm   cənub-qərbində,  Zəngə- 
zur  dağları  ilə  Dağlıq  Qarabağ  silsiləsinin  arasında  35  km 
uzunluğunda  Ermənistanla  sərhəddə  yerləşir.
Ərazisi  dağlıq'  olsa  da,  onun  əlverişli  G əyən,  Yazı 
düzü,  Həkəri,  Bərgüşad  çay  vadiləri  vardır.
M ü xtəlif  m ə n b ə b r ə   görə,  rayon  XVI  əsrdə  həm in 
ərazidə  yaşamış  Q ubad bəyin adını  daşıyır.
D oxsan  üç  kənddən  ibarət  olan  rayonun  ərazisi  dağlıq, 
dağətəyi  və  aran  zonalarmdan  ibarətdir.  Z ən gin   coğrafı 
şəraiti,  m ülayim   iqlimi,  m ünbit torpağı  var.
Bərgiişad  çayı  (Bazarçay)  -   A raz  çaym m   sol  qolu  ol- 
maqla  öz  məmbəyini  Kəlbəcərdən  götürür,  uzunluğu  158 
km,  su  toplayıcı  sahəsi  5600  km 2-dir.  Ona  Qubadlı  ərazi- 
sindən  Ağa,  Bəxtiyarh  və  D avudlu  kiçik  çav  qoiları  axır. 
Çaym  hövzəsindən  azca  aralı  dəfn  olu nm u ş  Ayətulla 
Xankişinin,  Ayətulla  M uradm ,  Ayətulla  Faruzun  ziyarət- 
gaha  çevrilmiş  məzarları  partladılıb.  M əlum ata  görə  bu  üç 
ayətuliah  İrandan  köçüb  gələn  din  xadimlərindən  olub. 
Çayın  hövzəsinin  2020  knı'-i,  çay  yatağının  ısə  93  kilo- 
metri  Ermənistan  ərazisinə  düşür.  En  kəsiyitıdən  az  sulu 
illərdə  respublika  ərazisində  9,3  nvVsan,  çox  sulu  ilb r d ə   isə 
29,9  m ’/san  su  axır.  E r m ə n ib r   sənaye  və  məişət-çirkab 
sularını  bu  çaya yön b n d irib
H ə k ə r i  çayı  -   Araz  çayımn  sol  qolu  olm aqla  uzunluğu 
113  km,  su  toplayıcı  sahəsi  2570  km  -dir.  Ç ay m   en  kəsı- 
yindən  az  sulu  ilb rd ə   6,27  mVsan,  orta  sulu  il b r d ə   15,3

3
m  /san,  çox  sulu  ilbrdə  isə  24,2  m  /san  su  axtr.  Çayın 
suyundan  içmək  və  suvarma  məqsədi  ı b   istifadə  olunurdu.
B u  gün  ond an   -   zəhərli  sudan  istıfadə  edilməsi  m üm kün 
deyil.
Qubadlı  ray o nu n d a  600-dən  çox  mineral  m a d d ə b r b  
zəngin,  soyuq,  şəfalı  suyu  olan  təbii  bulaqlar  var  idi. 
Bunlardan:  A rm udlu,  Həcər,  Şirinpir,  Sobu,  Çayzətni, 
Topağac,  Ü çağac,  Qaraağac,  Kəklik,  Söyüdlü-Əli,  Gölçük, 
Qarıqışlaq,  Fstə,  Narlı,  Turşsu,  Bağırbəyli-çinar,  Dəvədərə, 
İşıqlı-novlu,  Zağlıq,  tm anızadə,  Qoçlar-çinarh,  Səvədərə, 
Ağsu,  Bəylik,  Almalıq,  Qış  bulaq,  Hütməyit  novlu, 
Mustanlı  dağ,  Çilli,  Hacılı  Əli,  Q uyubulaq,  Şorbulaq  və 
başqa  dağ,  meşə  bulaqları:  N ovlu,  Seytas,  Göyərçik, 
Göyarabas,  Xallava,  Aşağı  Çibikli,  Y uxarı  Çibikli,  Əyin, 
Çardaxlı,  Mehrili,  Xocamsaxlı,  Zor,  Poladlı,  D əm irç ib r, 
Hərtiz,  Göyyal,  Fərcan,  Saldaş,  Qiyaslı,  Tatar,  Əliqulu- 
uşağı,  Eyvazlı,  Davudlu,  Qədili,  Qundanlı,  Balahəsənli, 
Müskanlı, 
Məlikəhtnədli, 
Qayalı, 
Xıdırlı, 
M ahmudlu 
Hacılı,  Hat,  Deşdahat,  Başarat,  A rm udluq,  Muradxanlı, 
Xəndək,  İşıqlı  k ə n d b rin in   təbii  bulaqları  daha  ınəhşur  idi. 
Bundan  başqa  46  km   uzunluğunda  içməli  su  k əm ərb ri, 
Hal,  Mahzurlıı,  M ərnər  və  X anlıq  k ə n d b r in i  içməli  su  i b  
təmin  edirdi.
Qubadlının  80250  hektar  torpaq  sahəsi  tşğala  moruz 
qalıb.  Rayonun  «Yazı  diizü»,  «G əyən  düzıi»  və  «Mozrə 
dtizü»  kinıi  m ünbit  torpaqları  m əşhur  idi.  Bu  dt'ızbr  quraq- 
Uğa  davamlı  olduqları  üçün  orada  əsasən  taxıl,  üzüm 
əkilirdi.
Q ubadlınm  meşə  sahəsi  13160  hektardır.  M eşobrin- 
dəki  qırmızı  palıd,  v ə b s ,   qoz,  şam,  ağcaqayın,  göyriiş,  sö- 
yüd,  ardıc,  yem işan,  armud,  zoğal,  qarağat  ağacları  sü ro tb
i,'.‘-ı!.'tnk  daşınır.
Qarabağ:  «Eçmiədzin»in məxfı qrifı altında 
181

182
Rövşən Novruzoğlu
Qubadlı  rayonu  ərazisində ehtiyatlan  624 7   min  in ’  olan 
və  mişar  daşı  istehsalı  üçün  yararlı,  ıstifadəyə  verilmiş 
Hacılı  trovertin  yatağı;  kərpic  istehsalm a  yararlı  Xanlıq- 
kənd  (ehtiyatlan  990  min  m ’)  gil  yatağı;  eh tiy atlan ,  1,1  min 
ton  olan  Eyvazlı  bəzək-əlvan  daşlar yatağı;  istism ar ehtiyat­
lan  84  m in  nrVgiin  olan  Qubadlı  yeralti  su  yatağı  işğal 
altmdadir.
Q ubadh  qəsəbəsinin  ərazisində  diametri  80  sm,  hün- 
dürlüyü  35  m ,  vaşı  160  il  olan  2  ədəd  şərq  ç in a n ,  diametri 
150  sm,  hündiirlüyü  20  m.  Yaşı  3 00  il  olam  1  ədəd  şərq 
çinarı,  diametri  150  sm,  hündürliiyü  20  m,  yaşı  300  i!  olan
2  ədəd  şərq  çin an,  Gödəklər  k ən d ind ə  diam etri  80  sm, 
hündürlüyü  8  m,  yaşı  150  il  olaıı  1  ədəd  saqqız  ağacı, 
Xanlıq  kəndində  diametri  800  sm,  h ü n d ü rlü y ü  40  tn,  yaşı 
1600  olan  3  ədəd  şərq  çinarı,  Zilanlı  k əndində  Daşh 
adlanan  yerdə  diametri  150  sm,  h ün d ü rlü y ü   35  m,  yaşı  300 
il  olan  1  ədəd  şərq  çinarı  dövlət  qeydiyyatına  almnıış  təbiət 
abidəsi  kimi  qorunurdu.  İşğaldan  sonra  bu  yerlər dağıdıldı.
Muradxanlı  kəndində  «Qalalı»  m ağarası  və  Əliqulıı- 
uşağı  kəndində  «Kilsə  kaha»  abidə  kom pleksı  də  ən  qədim 
tabiət  abidələrindən  lıesab  olunurdu.  Q u b ad lı  şəhərində, 
Mahmudlu,  Qayalı,  M əlik  Ə hm ədli,  L əpəxeyranb,  Avda- 
lanlı,  Xıdırlı,  Balahəsənli,  A rm udlu  və  Qədili  kəndləri 
ətrafındakı  təbii  qayalar  haqqm da  fransızlar  və  almanlar 
sənədli  f ılm b r  çəkib.
Poladlı  kəndinin  qarşısmdak»  « K əm ərə  qaya»,  «Ala- 
qaya»  və  onların  ətrafmdakı  əhəng  daşlarmdaıı  düzülmüş 
sədd,  «Pisirin»  bulaq  qaya  kompleksı,  «A vadanlarlı»  dərə- 
sindəki  «Damcı»  bulaq  ən  gözəl  təbiət  y a d ig a ıla n   idi.
Oarahağ:  «Eçm hdzin»in məxfı qrifı altında
183
Başarat  kəndi  ərazisindəld  « T o pağ ac»   mənzərəsı  əfsa- 
nəvi  yurd  yeri  idi.  M əlumata  görə  ray o n u n   təbıi  su  ehti- 
yatlarımn  31% -i  «zəhərli  su  hövzəsi»  kimi  q eyd olunur.
Qeyd:  İşğ a l  olnnımı.y  ərazinin  эп  mi'mbit  to rp a q la n  
xarici  iş  a d a m la rın a   y a   satdıb,  y a   da  icarəyə  verilib. 
M asələn, 
« Yazı  diizıi»  deyüən  ərcızi  İsra il  vətəndaşı 
A m iraın  S o lom on  tə rə fu u h n   icarəyə  götüriiliib.  Burada 
həm çinin  m aldarlıqla  m aşğul  o lu n u r  Ə ldə  olıınan  m ahsul 
bir  qayda  olaraq,  Erm ənistana  daşınır.  Ə ra zkkm   hər  il  600 
kq  dərm an  bitkisi  y ığ d a ra q   İsrailin  d ərm an  fa b riklərin ə 
göndnrilir.  M n lu n a ta  görə,  2004-cii  ildə  ingilis  iş  adam ları 
Başcırat  krmdini  əfsa n əvi  gözəlliyinə  və  təb ii  sərvətlərinə 
yiyələnm ək  m əq səd i  i h   seperatçı  rejimind.au  icarəyə 
götiiriiblər.

184
Rövşən Novruzoğlu
Z Ə N G İL A N :  Ö L Ü   Z O N A
Azərbaycan  Respublikasınm   cən ub-qərbində  Emıənis- 
tan  və  İranla  sərhəddə  B ak ı-C u lfa-N ax çıvan   magistral 
dəmir  və  şosse  yolları  üzərində  strateji  cəh ə td ən  böyük  əhə- 
miyyət  kəsb  edən  bir  m övqedə  yerləşir,  A raşd ırm a  ma- 
teriallarına  görə  bu'ərazidə  ilk  din  xadimi  Hacı  Faiq  Samal 
idi.
Rayonun  ərazisi  orta  və  alçaq  dağlıq  sah əd ə  yerləşərək 
mürəkkəb  və  dərəli-təpəli  səth  q uru lu şu n a  malikdir.  Şimal- 
qərbdən  ərazıyə  daxil  olan  B ərgüşad  silsuləsi  (Süsən  dağı, 
1304  m)  alçalaraq  Bazarçayla  O x çu çay   arasm d a  A ğ   Oyuq 
maili  düzünü (hündürlüyü 400-600  m)  əm ələ  gətirir.  Şimal- 
şərqdə  Qarabağ  silsiləsinin  Araz  və  Həkəri  çaylarına  tərəf 
alçalan  yamacları  təpəli  G əyən  (G eyan)  çöKinə  keçir. 
Qərbdə  Melıri  (M ehri-Güney)  silsiləsinin  şərq  kənarı 
Bartaz  dağı  (2270  m)  yerləşir.  B urada  yura,  tabaşir  və 
neogen  çöküntüləri  yayılmışgır.  Ə razinin  çox  yerində  qışı 
miilayim  keçən  isti  iqlim  hakimdir.  Həkəri,  Oxçu,  Bəsit 
çayları  rayonun  cəııub  sərhədindən  axan  A raz  hövzəsinə 
aiddir.  Düzən  və  dağətəyi  sahədə  dağ-şabahdı,  dağ  boz- 
qəhvəyi,  dağlıq  sahədə  qəhvəyi  dağ-meşə,  çay  d ərəb rin d ə 
çirnli  çəmən  torpaqları  yayılmışdır.  Bitki  örtüyündə  çöl 
formasiyası  geniş  yer  tutıır.  Quru  çöl,  dağ  kserofil  bitkiləri, 
kolluqlar,  dağlıq  hissədə  enliyarpaq  m eşələr (palıd,  vələs  və 
s.)  geniş  yayılmışdır.
Rayoııda  107  hektar sahəsi  olan  Bəsitçay  Dövlət Təbiət 
qoruğu,  2,2  min  hektar  sahəsi  olan  Arazboyu  yasaqhq,  4 
ədəd  təbiət  abidəsi,  10  min  hektar  xüsusi  m ühafızə  olunan 
Araz  pahdı  ıneşəsi,  12864  hektar  d ö v b t   meşə  fondu,  1200- 
dak  büllur  sulu  təbii  bulaqlar,  4  mənbədərı  ibarət  olan, 
tərkibcə  «Yessentuki  4 »   suyunun  tərkibm ə  uyğun  gələn
Qarabağ:  «Eçmiədzin»in məxfı  qrifı  altm da
185
«Qotursu»  mineral  bulaqları,  S e y i d b r   v ə  Gəyəli  k ə n d b - 
rində turşsu mineral  bulağı  işğal  edilib.
Rayonun  ərazisindən  Bakı-Yerevan  d ə m ir yolu  (Minci- 
vandan  Q afana  yol  ayrılır),  İm işli-L açm   və  Bakı-Şərur 
magistral  şosse  yolları  keçirdi.
İslam  m em arh q   ab id əb rin d ən   Hacılı  kəndində  dairəvi 
bürc,  M əm m ədbəyli  kəndində  səkkizguşəli  türbə  (1304- 
130.5),  Şərifan  kəndində  sərdabə  (XIII  əsr),  Y enikənddə 
sərdabə  (X IV   əsr)  nıühafizə  olunurdu.  B u   güıı  həmin  tarixi 
yerlər dağıdılıb.
Araz  çayı  -   ərazinin  ən  irı  çayıdır  -   Respublikanın 
ikinci  əsas  su  mənbəyi  sayılan  A ra z   çayı  öz  başlanğıcını 
Türkiyədən  götürür.  Uzunluğu  1072  k m   (daxildə  77  km), 
su  toplayıcı  sahəsi  102000  km 2  (daxildə  15700  k n r   təşkil 
edir).  Çay  suyundan  suvarmada  istifadə  olunur,  Arazboyu 
tuqay  m e şəb rin in  də  suvarılmasını  təm in  edir.
Ermənistan  ərazisində  yaranan  çirkab  suları  mütəmadi 
olaraq  (2,1  min  kub/gün)  təm izlən ilm əd ən   birbaşa  Araz 
çaym a  axıdıhr.  A razm   çırk b n d irilm ə s i  Naxçivan  və 
Zəngilan  ərazisi  i b   Ennənistandan  a x an   qo llar vasitəsibdir.
Araz  çayım n  sol  qolu  olan  O x çu çay   öz  mənbəyini 
Zəngəzur  dağ  silsiləsindən  (Q apıçıq  dağı)  götürməklə 
uzunluğu  82  km-dir.  Ç ayın  su  toplayıcı  hövzəsi  1140  km 2 
olmaqla  en  kəsiyindən  saniyədə  5,9  m ’ (ən  az  sulu  ilbrda),
10  n r ’  (orta  sulu  ilbrdə),  və  14,6  ııv  (ən  çox  sulu  ilb rd ə)  su 
axır.  Ernıənistan  Respııblikası  ərazisində  y e r b ş ə n   Qaçaran 
mis-molibden,  Qafan  missaflaşdırma  kombinatlarınm  kim- 
yəvi  çirkli  suları  və  Qafan-Q açaran  ş əhərb rin in   (o  ciim- 
b d ə n   k ə n d b rin ,  xəstəxanalarııı,  kənd  təsərriifatı  obyektləri- 
nin)  bioloji  çirkli  suları  tə m izb n m əd ən   (zərərsizbşdiril- 
mədəıı)  birbaşa  Azərbaycan  ərazisində  Şərikan  kəndinin 
qarşısında  O xçuçaya  buraxıhr  ki,  bu  da  çay  hövzəsini  «Ölü

186
Rövşən Novruzoğtu
zona»ya  çevirmişdir,  Çayın  yatağm ın  43  kilometri,  su 
toplayıcı  sahəsiııin  isə  455  k m 2-i  Azərbaycan  ərazisinə 
düşür  ki,  bu  hissə  daim  ç i r k b n m ə y ə   məruz  qalır.  Nəticədə, 
çay  suyunda  əzəldən  formalaşmış  mikroflora  -   fauna  da 
məhv  edilmiş,  öz-özünü təm izləm ə prosesi  dayanmışdır.
Bəsitçay -  Araz  çay m m   sol  qolu  olm aqla  öz  mənbəyini 
Erm ənistandan  götürür.  Çayın  uzunluğu  44  krn  (17  km-i 
Azərbaycan  ərazisinə  düşür),  su  toplayıcı  hövzəsi  isə  354 
km 2-dır  (156  knı'-i  A zərbaycan  ərazisinə  düşür).  Çay, 
Ermənistamn  d ağ   kəndlərindəki  don u z  fermalarınm  tullan- 
tıları  ilə çirkləndirilir,
Zəııgilan rayonunda  D ö v b t  M eşə  Fondıı  və  digər  ərazi- 
lərdə  10  min  hektar  A raz  pahdı  (guerocus  araks)  m e ş ə b r i 
dövlət tərəfındən xususu  olaraq  qorunurdu.
Zəngilan  rayonu  təbii  iqlirn  şoraitinə  və  miinbit 
torpağma  görə  zəngin  meşə  və  hər  rıöv  bitki  örttiyü  ilə 
xarakterikdir,  Ə razınin  daha  çox  hissəsini  əhatə  edən  Araz 
palıdı  fıs tıq k im ib r  fəsiləsindəndir,  Nadir  növdür.  Rayonun 
Bartaz,  Gəyəli,  Ördəkli,  Şayıfh,  Yeməzli,  Keçikli,  Rəzdərə 
və  başqa  kəndlərinin  ətrafında  geniş  yayılmışdır.  Aşağı 
dağlıq  qurşaqda  dəniz  səviyyəsindən  1000-1300  metr  yük- 
səklikdə  bitir.  Kserofit  seyrək  m eşə  əmələ  gətirir,  Zəngilan 
rayonunda  xüsusi qiymətli  meşə  kim i  qorunurdu.
Rayonda  geniş  yayılan  bitkilərdən  biri  də  şərq  çinandır 
(platanus  orientalis).  Şərq  çinarı  ehtiyatı  azalm aqda  olan 
relikt  növdiir,  Zəngilan  rayonunun  Bəsitçay  və  Oxçuçay 
vadilərində  təbii  halda  bitir,  dıgər  sahəiərdə  də  geniş 
yayılmışdır,  çay  sahillərində  dən iz  səviyyəsindən  1000 
metr  yüksəkliyə  kimi  dərələr  boyunca  qrunt  sularının 
kifayət  qədər  rütub ətb nd ird iy i  s a h ə b r d ə   bitir,  Bəsitçay 
Dövlət  Təbiət  Qoruğunda  m ühafızə  olunurdu.  Bıı  qoruqda 
1895-ci  ildən  m övcud  olan  «Babayurd»  islam  /iyarDig?bı
Qarabağ:  «Eçmiəd~m»in məxfi qrifı altmda
187
da  bu  ərazidə  idi.  M əlumata  görə  bu  ziyarətgah  e rm ə n ib r 
tərəfmdən 
dağıdılıb. 
Halbuki 
1979-cu 
ildə  yazıçılar 
qarşısında  çıxış  edən  erməni  yazıçısı  M .Şaqinyan  deyirdi: 
«...«Babayurd»  m üqəddəs  yerdir.  Oranın  ziyarəti  məni  iki 
dəfə  sağaldıb».
Şərq  çinarı  quraq  yamaclarda  çay  vadilərində  bitən, 
ərazidə  geniş  yayılnnş  bitkidir.  Zəngilan  rayonunun  Bartaz, 
Ö rdəkli,  Vejnəli,  Beşdəli,  Geıılik,  Y em əzli  k ən d b rin d ə  
daha çox  yayılmışdır.
Zəngilaıı  rayonunun  Muğanlı  kəndində  diametri  50  sm, 
hündürlüyü  8  m,  yaşı  250  i!  olan  1  ədəd  dağdağan,  Minci- 
van  qəsəbəsində  diametri  60  sm,  hündürlüyü  20  m,  yaşı 
120  il  olan  I  ədəd  şərq  çinarı, h əm in  q əsəb ədə diametri  100 
sm,  luindürlüyü  30  m,  yaşı  300  il  olan  1  ədəd  şərq  çinarı, 
Ördəkli  kaııd  sovetində  Zəmiyeri  adlanan  sahədə  diametri 
60  sm,  hündürlüyü  12  m,  yaşı  160  il  olan  1  ədəd  palıd  ağacı 
təbiətin  nadir  varlığı  kimi  qorunurdu.
Zəngilan  ıayonuyda  Vejnəli  qızıl  yatağı,  ehtiyatlan 
6618  min  m 3  olan  və  iizlük  daşı  istehsalm a  yararlı  Oxçuçay 
mərm ərləşm iş  əhəngdaşı  yatağı,  təsdiq  edilmiş  ehtıyatları 
129  min.  ton  olan  soda  vo  «ohəng  südii»  istehsalma  yararlı 
Zəngilan  (Daşbaşı-Əsgurum )  əhəngdaşı  yatağı,  qırmadaş 
və  əhong  istehsalma  yararlı  Zəngilan  əhəngdaşı  (ehtiyatlan 
6024  min  ton),  Bartaz-I  və  B artaz-II  porllrit  (ünıumi  ehti­
yatlan  28943  miıı  пт3)  yataqlan;  kərpic-kirəmit  istehsalma 
yararlı  Zəngilan  gil  (ehtiyatlan  1102  min  m 3),  ehtiyatlan 
17367  min  n r ’  olan  Zəngilan  qum-çınqıl  qarışığı  yatağı 
işğal  altmda  qalıb.
Zongilan  rayonu  coğrafı  mövqeyiııə,  torpaq  və  iqlim 
x üsu siy y o tb rin ə  görə  füsunkar  gözəlliyə,  zəngin  təbiətə 
ıııalikdir.  Təsadüfı  deyildir  ki,  Avropada  birinci,  dünyada 
ikiııci  təbii  çinar  meşəliyi  məhz  bu  rayona  nəsib  olmuşdur

188
Rövşən Novmzoğlu
və  mühafızə  olunması  məqsədilə  Kiçik  Qafqazın  cənub- 
qərb  hissəsində  Bəsitçay  vadisində  Azərbaycan  hökumə- 
tinin  4  iyul  1974-cü  il  tarixli  qərarı  ilə  Bəsitçay  Dövlət 
Təbiət  Q oruğu yaradılmışdır.
Q oruğun  ərazısi  ilkin  m ə r h ə b d ə   117  hektar  təsdiq 
ohmm uşdu.  Lakin  sonralar,  1980-ci  ildə  heç  bir  əsasiı 
səbəb  olm adan  qoruq  ərazisi  10  hektar  azaldılmış..  107 
hektara  endirilmişdir.  Q oruğa  m əxsus  olaıı  107  hektardan 
100  hektarmı  meşə,  7  hektarım  isə  qıımluqlar,  daş  yığmları 
təşkil  edir,  H azırda  Bəsitçay  D övlət  Təbiət  Q oruğu  ərazi- 
sinə  görə  respublikam ızm   qoruqlarm m   ən  kiçiyidir.  Bəsit- 
çay  Dövlət  Təbiət  Q o rugunun  uzunlıığu  15  kilometrə,  eni 
isə  bəzi  y e r b r d ə   150-200  metrə  çatıt.  Qorııq  Ermənistanın 
Qafan  və  A zərbaycanm   Zəngilan  ray onunun  dövlət  meşə 
fondu tOфaqları  ilə həm sərhəd  idi.
Q oruq  dəniz  səviyyəsindən  6 00-800  metr hündlirlükdə, 
əsasən  dağlıq  ərazidə yerləşir.
Bəsitçay  qoruğunun  və  onun  ətra f  sahələrmin  hidro- 
qrafıyası,  əsasən,  Bəsitçaydan,  onun  Sobuçay,  Topçay, 
Şıxavuzçay  qollanndan  ibarətdir.  Bəsitçayın  uzunluğu  44 
km:,  hövzəsinin  sahəsi  354  k n r - d ir .  D əniz  səviyyəsindən 
2600  m  hündür  olan  Z əngəzur  dağ  silsiləsindən  başlayıb 
Araz  çaym a  tökülür.  Qar,  yağış,  qismən  də  yeraltı  sulardan 
qidalanır,  İllik  axımının  çox  hıssəsi  yazda  və  payızda 
müşahidə  edilir.
Bəsitçay  Dövlət  T əbıət  qoruğuıuın  sahəsinin  93,5%-ni 
çinar  meşələri  tutur.  O nlar  Bəsitçay  və  onun  qolu  Şıxavuz- 
çayın  dərəsində  yerləşir.  Burada  h əm   təmız,  həm  də  qarışıq 
çinar meşəliyi  yayılmışdır.  Q oruqdakı  çinar ağaclarınm   orta 
yaşı  165  il,  orta  hündürlüyü  35  m,  orta  diametri  isə  bir 
metrdir.  Burada  yaşı  1200-1500  ilə,  hündürlüyü  50  nıetrə, 
diametri  4  metro  çatan  çinar nitıminələri  ^ar.
Qarabağ:  «Eçmiədzın»in maxfi qrifı  altında
189
Qorııq  ərazisinin  ətrafmdakı  nıeşələr  gürcü  palıdı, 
qaf'qaz  vələsi,  adi  göyrüş,  söyüd,  ardıc,  dağdağan,  saqqız və 
s.  ağaclardan  ibarət  mezoflt  və  arid  m eşələr  çinarlığın 
m üxtəlif tərəflərində,  sərhəddindədir.  Bu  çinar  meşələrinin 
əmələ  gəlməsi 
haqqm da  m üx təlif  fıkirlər  var. 
Bəzi 
tədqiqatçılar  onlara  qədim  meşələrin  qalıqları  kimi  baxırlar 
(A .A .G rossheym ),  bəziləri  isə  vaxtilə  cənub-qərbi  Zaqafqa- 
ziyanın  çay  dərələrində  geniş  yayılmış  təbii  çinarlıqların 
qalığı  hesab  edirlər (L.Y.Prilipko,  Y.S.Səfərov).
Zəngilan  rayonu  öz  coğrafı  m övqeyinə  görə,  tarixi 
qədim liyinə görə  heyrətamiz adidələr məskənidir.
Zəngilan  şəhərindən  8  km  aralı  Ə sgülüm   dağında  30  m 
hiindürlüyündə,  150  metr  enində  «Q ala»  hörgü  divarları  3- 
5  əsr  bundan  əvvəl  tikilmiş,  m ü d a f b   əhəm iyyəti  kəsb  edən 
tarixi  islam  memarlıq  ab id əb rin d ən   biridir.  Qala  divarla- 
rmın  üstündə  Quran  ayələrindən  yazılm ış  daş  parçalarmın 
bir  qismi  qoparılaraq...  ayaqyoluna  düzüliıb.  B e b   bir 
təhqiredici  i ş b   bağlı  Bakıdan  on  iki  ziyalınm   iınzası  i b  
BM T-yə  1996-cı  ilin  sentyabrında  m ək tu b   göndərildi.  Bu 
etiraz  m əktubuna  h ə b   ki  bir cavab  yoxdur.
I b m i n   «Q ala»dan  2000  m etr  aralıda  olan  və  içərisində 
100-150  no for  g iz b n ə   bilən  «K uful»  d e y i b n   daş  yarığt 
uzaq  tarixi  keçm işim izdən  yadigardır.  Bu  «Kuful»un  hün- 
dürlüyü  15  metrdon  çoxdur.  İşğaldan  qabaq  həmin  tarixi 
s a h ə b r   g o n c b rin   ekskursiya  yerinə  çevrilmişdi.  Rayonun 
M əmm ədbəyli  və  Babaylı  k ə n d b r in d ə   olan  tü rb əb r,  Şori- 
fan  kondində  olan  qədim  a b id ə b r ,  nam əlum  tarixə  malik 
batnnş  yeraltı  qədim  Şəhri-Şərifan  şəhəri  tariximizin 
açılmamtş  sirr  yaddaşıdır.
Zəngilan  rayonunda  olaıı  Bositçay  D ö v b t  Təbiət 
Q oruğu  Ermonistanm  Sav  və  Hənd  k ə n d b ri  i b   sərhəddə 
y erb şir.  Q oruğun  A vropada  analoqu  olm ayan  bu  nəhəng

190
Rövşpn Novnızoğlu
çinar  ağacları  ermənilər  tərəfm dən  qəddarlıqla  m əhv  edilir. 
Ermənistarun  Sav  kəndindən  olan  m ənbədən  əldə  edilən 
məlumata  görə,  Bəsitçay  qoruğu  y e r b ş ə n   Rəzdərə  kəndin- 
də  mebel  material!  hazırlayan  sex  açıb  işlədirlər  və  ətrafda 
olan  çinar,  palıd,  qoz  ağaclarını  tamamilə  qırıb  məhv  edir- 
lər,  Erməninin  dediyinə  görə,  sex  fa s ib s iz   olaraq  işləyir, 
Qırılan  ağaclarm  izini  itirmək  üçün  kökünə  paıtlayıcı  mad- 
də  qoyub  dağıdır,  sonra  isə yandırır və  yerini  də əkirlər.
1996-cı  ildə  «Daş-başı»  və  «Leşkar»  m e şəb rin d ə 
e r m ə n ib r  yanğın  törədiblər,  H əm in  ilin  payızm da  «Leşkar» 
meşə  sahəsində  ısə  yararll  ağacları  tam  qırıb  aparıblar. 
«Leşkar»  meşə  sahəsində  1957-58-ci  ilb r d ə   55  ha  ərazidə 
qoz  meşəsi  salınmışdı.  Orada  olan  40-60  illik  qoz  ağacları 
da ermənilər tərəfmdən qırılaraq  aparıhb.
1996-97-ci  ilb rd ə  Top  və  Şükürataz  m eşə  sahəsində  3 
ədəd  T-130  markalı  traktorla  m e ş ə b r ə   yol  çəkirmişlər.  Bu 
zaman  həmin  meşə  sahələrində  olan  350-400  yaşı  olan  pa- 
lıd  ağacları  da  ermənilər  tərəfindən  qırılıb  aparıhb.  Məlu- 
mata  görə,  «Daş-başı»  meşəsinin  ərazisində  (Cənub  torəf- 
də)  ermənilərin  təsadüfən  tapdıqları  iki  yüz  yaşı  olan  İslam 
dinilə  bağlı  qədiırı  kitabxanam n  sərvəti  talan  edilib  yan- 
dırıldı,  «Ağabazar  ibn  Yəhya»  adı  ilə  tanınan  bu  kitabxana 
haqqında  isə tarix hələlik susur.
İşğal  olunmuş  ərazilərimizin  coğrafıyasmı  tədqiq  edən 
erməni  alimi,  professor  A.A ftandilyan  qədim  Zəngilan 
ərazisini  yaxın  illərədək  sıradan  çıxmaq  ehtimalı  böyük 
olan  «Böyiik  ölü zona»  adlandırıb.
Qarabağ:  «Eçmiədzin»in məxfı qrifi altmda
191


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   ...   23


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə