Ozan dünyasi №2(5), 2011


OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011



Yüklə 1.11 Mb.
Pdf просмотр
səhifə7/8
tarix10.06.2017
ölçüsü1.11 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

 
 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
90 
Səfəvi  dünyagörüĢünün  tərkib  hissəsi  olan  türkçülük,  millətçilik 
duyğuları Qurbani yaradıcılığında qabarıq Ģəkildə hiss olunur. 1535-1537-ci 
illərdə  Osmanlı  qoĢunlarının  Azərbaycana  yürüĢü  zamanı  Qurbani  yerli 
hakimin  təhriki  ilə  Türkiyəyə  aparılmıĢ,  Sultan  Səlim  tərəfindən  11  ildən 
artıq  Qars  qalasında  qürbətdə  qalmıĢ,  Vətən  həsrəti  ilə  ağrılı-acılı  günlər 
yaĢamıĢdı: 
 
Ayrı düşdüm vətənimdən, elimdən, 
Başı çənli, qarlı dağlar, qal indi. 
İçən ölməz dərdə dərman suyundan
Axar sular, tər bulaqlar, qal indi. 
 
1548-ci ildə Ģah Təhmasibin ordusu Qarsı ələ keçirərkən, Qurbani azad 
edilir.  Vətənə  dönən  aĢıq  Xətainin  xatirəsinə  böyük  kədər,  qüssə  ilə  dolu 
“Ola” rədifli mərsiyə divanını yazır:  
 
Fələk, sənlə vuruşmağa bir qabil meydan ola, 
Tut əlimi, fürsət sənin, kaş belə ehsan ola.  
Getmiş idim mürşüdimə dərdimə dəva qıla, 
Mən nə bilim, mən gəlincə xak ilə yeksan ola. 
 
Ustad aĢıqlar belə güman edirlər ki, Qurbani ġah Ġsmayıl Xətaiyə  “ġah 
Xətai”,  “ġahsevəni”,  “ġahsarayı”,  “BaĢ  divani”,  “Heydəri”,  “Ġbrahimi”  və 
“Sultanı” kimi yeddi saz havası həsr etmiĢdi. 
 
“QURBANĠ” DASTANI 
 
Qurbani  irsini  nəsillərdən  nəsillərə,  yaddaĢlardan  yaddaĢlara  ötürüb 
yaĢadanlardan biri də AĢıq Qurbaninin həyatından və yaradıcılığından bəhs 
edən  “Qurbani”  dastanıdır.  Görkəmli  folklorĢünas  Məhəmmədhüseyn 
Təhmasib “Qurbani” dastanını Ģərti olaraq Gəncə, Diri, Zəncan versiyalarına 
ayırmıĢdı.  “Qurbani”  dastanı  xalqın  çox  sevdiyi  məhəbbət  dastanlarından 
biridir. 
 
Qurbani der: Diriliyəm mən, diri, 
Yolunda qoymuşam can ilə səri. 
Axtardığım yardı, şikarım Pəri, 
Mətləbimdi, Pəri üçün gəlmişəm. 
 
“Qurbani” dastanında 61 qoĢma ustadnamədən, 8 gəraylıdan, 2 divani, 5 
deyiĢmə və bir müxəmməsdən istifadə olunub. 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
91 
Dirili Qurbani haqqında gəzən rəvayətlər, əfsanələr isə bu gün də bitib-
tükənmir.  Sevgilisi  yolunda  min-bir  əzab-əziyyətə  tuĢ  gələn,  həyatı  qüssə-
kədər  içində  keçən  Qurbanini  ov  zamanı  ilan  çalır,  sevgilisi  Pərinin  qolları 
arasında canını tapĢırır. Ayrılığa dözməyən Pərinin ürəyi partlayır. BaĢqa bir 
rəvayətdə isə Qurbanini ilan çalır, haraya gələn atasının qolları üstündə can 
verən aĢıq belə bir bayatı çağırır: 
 
Vurdu bir talxa məni, 
Şəms etdi xalxa məni. 
Apar, qəbrim gendə qaz, 
Göstərmə xalxa məni. 
 
 
Qurbaninin  günümüzə  gəlib  çatan  Ģeirləri  gəraylı,  qoĢma,  divani, 
deyiĢmə,  bayatı  və  qitələrdən  ibarətdir.  QoĢmalar  içərisində  qıfılbənd-
qoĢmalar, təcnis qoĢmalar və 20 bəndlik cahannamə vardır. 
 
Qurbanidi mənim adım, 
Adəm atadı bünyadım. 
Şeş atdım, çahar oynadım, 
Axır fələk uddu məni.  
 
Qurbaninin ən böyük xidmətlərindən biri isə ilk dəfə aĢıq Ģeirində divani 
yazmasıdır.  O  dövrdə  divani  el  Ģerinin  qəzələ  qarĢı  duran  ən  mükəmməl 
forması  idi  və  bu  janrı  yaratmaqla  Qurbani  köhnə  ənənəni  dağıdaraq,  yeni 
bir cığır açdı. 
Qurbani  zaman-zaman  tarixin  yaddaĢına,  xalqın  ruhuna  hopdu.  Hər  il 
bahar  gəlib  bənövĢələr  torpaqdan  baĢ  qaldıranda,  saz  dil  açıb  danıĢanda, 
“Ustadnamə”lər  oxunub  ustadlar  yada  düĢəndə  Dirili  Qurbaninin  Ģeiriyyatı 
əvvəlcə ruhumuzu, sonra yaddaĢımızı, keçmiĢimizi dirildir. 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
92 
 
 
 
 
 
Valeh HACILAR 
professor 
 
 
 
 
 
 
 
АЩЫСКАЛЫ СЯНЯТКАРЛАР: 
ФЕЙДАЙИ, ШЕЙДАЙИ ВЯ КАЗЫМ 
 
Ашыг  Фейдайи,  ел  шаирляри  Шейдайи  вя  Казым  ХВЫЫЫ-ХЫХ 
йцзиллярдя  Ащыска-Ахалкяляк  бюлэясиндя  йашайыб  йарадан,  фягят 
щяйат  вя  йарадыъылыглары  барядя  чох  аз  билэиляря  сащиб  олдуьумуз 
онларла  адлы-санлы  саз  вя  сюз  усталары  сырасында  дайанырлар.  Онларын 
щяр бири юз бюлэяляринин, еляъя дя гоншу мащалларын мядяни щяйатынын 
бязяйи олмуш, шеир-сянят аляминин инкишафына тющфялярини вермишляр.      
 
Ашыг Фейдайи (Мурад Испяроьлу) 
  
Ащыска-Ахалкяляк  бюлэясинин  саз-сюз  дцнйасында  сайылыб-сечилян 
сяняткарлардан  олан  Ашыг  Фейдайинин  адыны  эцръц  фолклоршцнасы 
М.Чачава ХЫХ йцзилдя бу бюлэядя йашайыб-йаратмыш танынмыш эцръц 
ашыгларынын сырасында чякир вя онун ясл адынын Мурад, сойадынын ися 
Испарашвили  олдуьуну  вурьулайырды.
1
 Яввялки  тядгигатларымызда 
М.Чачаванын Фейдайинин эцръц олмасы барядя фикрини шцбщя алтында 
гойараг, онун яслиндя тцрк ашыьы олмасыны вя  топлайыъынын Испяроьлу 
сойадыны  сонрадан  эцръцляшдирдийини    тяхмин  етмишдик
2
.  Сонракы 
арашдырмаларымыз,  цзя  чыхардыьымыз  архив  материаллары  бу  йюндя 
                                                 
1
 М. Чачава. Месхет-Ъавахетдя ашыг яняняляри, – «Фолклор нязяриййяси вя тарихи», 
Тифлис, 1979, с. 93 (эцръц дилиндя). 
2
 Бах: В. Щаъылар. Эцръцстанда тцрк халг ядябиййаты яняняляри, Бакы, 2005, с. 169. 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
93 
бизим  тяхминляримизи  даща  да  эцъляндирди  вя  щягигятя  даща  йахын 
олдуьуну  эюстярди.  Беля  ки,  Эцръцстан  Мяркязи  Тарих  Архивиндя 
сахланылан  1863-ъц  иля  аид  тящрир  дяфтярляринин  Ахалкяляйин  Бюйцк 
Хосбиййя кяндиня аид щиссясиндя беля бир гейдя раст эялдик: 
 
1 (25). Мурад Испир оьлу (чох эцман ки, Испяр оьлу– В.Щ.)  – 80 
йаш, 
 
          оьуллары: 1) Ящмяд – 40 йаш, 
                                        онун оьлу Дярвиш – 8 йаш; 
 
                         2) Кярим – 26 йаш; 
 
          нявяси: Кемо Сцлейман оьлу – 28 йаш, 
                                        онун оьлу Шамил – 8 йаш
3

 
      Бу гейддян ашаьыдакы нятиъяляри чыхармаг мцмкцндцр: 
 
1)
 
Бюйцк Хосбиййянин 1863-ъц илдя гейдиййата алынмыш сакинляри 
сырасында  Мурад  Испяр  оьлунун  аиляси  биринъидир.  Бу,  щямин 
дюврдя  бу  аилянин  кяндин  сечкин  аиляляриндян  олдуьуну  эюс-
тярир; 
2)
 
Бундан яввялки сийащыйаалынмада (тяхминян ХЫХ ясрин 40-ъы 
илляри)    Мурад  Испяр  оьлунун  аиляси  Бюйцк  Хосбиййядя  25-ъи 
сырада гейдиййата алыныб;   
3)
 
Хосбиййяли  Мурад  Испяр  оьлу  1863-ъц  илдя  80  йашында  олуб, 
йяни о, тягрибян 1783-ъц илдя доьулуб; 
4)
 
Хосбиййяли Мурад Испяр оьлу вя онун Ящмяд вя Кярим адлы 
ювладлары, еляъя дя Кемо адлы нявяси бир аиля щесаб олунублар.  
5)
 
М.Чачава  Фейдайинин  Кунтсалы  (бу  кянд  Аспиндза-
Ахалкяляк  йолунун  саьында  йерляшир  –  В.Щ.)  олдуьуну  гейд 
едирди.  Чох  эцман  ки,  Фейдайи  тяхяллцслц  Мурад  Испяр  оьлу 
Кунтсада анадан олуб щяйатынын мцяййян бир дюврцнц ора-
да  йашадыгдан  сонра  йахынлыгдакы  ян  бюйцк  гарапапаг 
кяндляриндян  олан  Бюйцк  Хосбиййяйя  кючцр.  Фейдайи  йаша-
дыьы дюврдя Бюйцк Хосбиййя бюлэянин сянят мяркязи иди. Мя-
лумдур ки, бу кяндин аьаларындан олан мяшщур Мутубяйза-
дяляр  саз-сюз  вурьуну  олмуш,  ятраф  кяндлярдян  вя  бюлэяляр-
дян танынмыш сяняткарлары дявят едяряк тез-тез ашыг мяълисляри 
тяшкил  етмишляр.  Хатырладаг  ки,  Хястя  Щасан  да  Ярдащанлы 
                                                 
3
 Эуръустан Меркези Тарих Архиви, фонд 254, сийащы 2, иш № 346. 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
94 
Ашыг Црфани иля Хосбиййядя дейишмиш вя бунун тяшяббцскары 
Дядя  бяй  Муту  бяй  оьлу  олмушдур
4
.  Дюврцнцн  танынмыш 
ашыгларындан  олан  Фейдайини  Хосбиййядя  йурд  салмаьа  да  
Мутубяйзадяляр тящрик едя билярди.   
 
Ашыг  Фейдайинин  щяйатына  вя  йарадыъылыьына  даир  мялумат  йох 
дяряъясиндядир.  Онун    шеирлярини  йазыйа  алан  олмамыш,  ясярляринин 
чох  щиссяси  эялиб  бизя  чатмамышдыр.  Э.Леонидзе  адына  Эцръцстан 
Дювлят  Ядябиййат  Музейинин  ялйазмалары  фондунда  Фейдайинин 
ХЫХ  ясрин 50-ъи илляриндя йазыйа алынмыш ики шеири – бир гошма вя бир 
диваниси сахланылыр.
5
 1981-ъи илдя Эцръцстанын ъянуб-гярб бюлэяляриня 
фярди  фолклор  експедисийасы  заманы  Аспиндза  районунда  сяняткарын 
даща  бир  эярайлысыны  ялдя  етдик.  Шеирляр  Ашыг  Фейдайинин  тцрк  дилини 
йахшы билян, устад бир ашыг олдуьуну эюстярир. Шеирлярин дили вя рущу 
сырф тцрк бядии тяфяккцрцнцн мящсулудур. 
Ядябиййат  Музейинин  ялйазмалар  фондунда  мцщафизя  олунан 
«Дюняр»  рядифли  гошмасында  ашыг  зяманядян  шикайятлянир,  инсан 
мянявиййатынын  корлашмасындан,  яхлаги  кейфиййятляринин  итмясиндян 
бящс едир: 
 
Дини аннар, гямзян алар садамы, 
Пир ялиндян ичдим долу бадамы, 
Беля олмуш бу заманын адамы, 
Йахшылыг елясян, йамана дюняр.
6
  
 
Архив сянядляриндя Ашыг Фейдайинин «Мяндядир» рядифли дивани-
синин  йаранма  тарихи  щаггында  мараглы  бир  рявайят  вардыр.  Юзц 
данышырмыш  ки,  «бир  дяфя  Кунтсайа  охуйанлар  (ашыглар  нязярдя 
тутулур)  эялди  вя  мяни  чаьырыб  сорушдулар  ки,  оьлан,  дейирляр  сян 
йахшы мащны охуйурсан, юз сюзляриндян охуйа билярсянми? Охудум, 
эцлдцляр  вя  мян  пярт  олуб  евя  гачдым.  Ахшам  йухуда  эюрдцм  ки, 
Кунтсанын килсясиндян аğсаггаллы бир киши чыхыб мяндян сорушду: 
–  Нийя  йатырсан?  Дедим:  –  Хяъалятимдян.  –  Горхма,  –  деди, 
сяня цч бяндлик бир шеир юйрядяъяйям, амма мяним юйрятдийими щеч 
кяся  демяйясян.  О  бири  эцн  щямин  ашыгларын  йанына  эедиб  бу 
диванини  дедим,  ашыглар  сюз  тапа  билмяди  вя  утандыгларындан  чыхыб 
эетдиляр.  Гоншуларым  щейрятляниб  мяндян  сорушдулар  ки,  бу  шеири 
                                                 
4
 Бах: Хястя Щасан (щазырлайан: В.Щаъылар), Тифлис, 2009, с. 11.  
5
 Э. Леонидзе адына Эцръцстан Дювлят Ядябиййат Музейинин Ялйазмалары Фонду  
(ЯМЯФ), иш № 22298-22301. 
6
 ЯМЯФ, иш № 22298-22301. 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
95 
сяня ким юйрядиб. Мян дя йухуда эюрдцйцмц данышдым. Икинъи эцн 
щямин  киши  йенидян  йухума  эирди  вя  деди  ки,  нийя  мяня  гулаг 
асмадын,  яэяр сян  истедадлы  олмасайдын,  сяни  баьышламаздым,  йахшы 
охудуьуна эюря сяни баьышлайырам».
7
  
М.  Чачава  йуху,  бута  васитясиля  ашыглыг  баъарыьы  верилмяси 
версийасынын  эцръц  ашыглары  арасында  да  эениш  йайылдыьыны  эюстярир
8

Тядгигатчы Мещмет Эюкалпын йаздыьы кими «бу ашыгларын бир  гисми 
щеч тящсил эюрмядян насыл олмуш юнъядян бир щазырлыг олмадан шеир 
сюйлямяйя, гайб елмляриндян бящс етмяйя башламышлардыр, ясил мараг 
едилян хцсус будур».
9
 
«Мяндяди» рядифли щямин диванисиндя дя Фейдайи юзцнцн ашыглыг 
баъарыьындан, истедадындан вя гцдрятиндян бящс едир, пир сайясиндя 
бу ядяб-яркана чатмасындан данышыр: 
 
Бир дярдя эирифтар олдум, 
Сюнмяз кюнлцм аташы, 
Той оламмаз защиримя, 
Щяр ким гурса савашы
Ящли црфан мяълисиндя 
Мян дя дейиляm нашы, 
Ядяб-яркан алдым пирдян, 
Йол мяканы мяндяди.
10
   
 
Ашыг  Фейдайинин  Аспиндза  районуна  сяфяримиз  заманы  йазыйа 
алдыьымыз  «Ешг олсун» рядифли эярайлысында ися дейилир: 
 
Пир ялиндян долу бадя 
Алыб ичяня ешг олсун, 
Дюрд китабын каламыны 
Дуруб сачана ешг олсун. 
 
                                            *   *   * 
Инсан оьлу олмаз гямсиз
Гоч иэидляр дурмаз дямсиз, 
Дярйадан айаьы нямсиз 
Цзцб кечяня ешг олсун.
11
 
                                                 
7
 ЯМЯФ, иш № 22298-22301. 
8
 М. Чачава, Эюстярилян ясяри, с. 97. 
9
 М.  Эюкалп.  Ашыг  ядябиййатында  бадя,  Хызыр  вя  ледцн  елми  –  «Тцрк  фолклору 
арашдырмалары», Анкара, 1989, с. 33. 
10
 ЯМЯФ, иш № 22298-22301. 
11
 Сюйляйяни Ашыг Ето, Толош кянди, 1981-ъи ил. 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
96 
 
Ел шаири Шейдайи (Ариф Тутадзе) 
 
 «Шейдайи»  тяхяллцсц  иля  шеир  гошан  Ариф  Тутадзе  щям  тцрклярин, 
щям  дя  эцръцлярин  йашадыьы  Толош  кяндинин  сакини  олмушдур
12
.  О, 
дюврцнцн  савадлы  адамларындан  олмуш,  бир  нечя  дилдя  йазыб-оху-
маьы  баъармышдыр.  Ясасян  тиъарятля  мяшьул  олан  Ариф  пешякар  ашыг 
олмаса  да,  ашыгларла  дейишмиш,  ел  шаири  кими  шющрят  газанмышдыр.  О, 
«шеирлярин  чохуну  тцркъя  йазырды.  Шеирляриндя  сосиал  ядалятсизликдян, 
йухары  синиф  нцмайяндяляринин  гяддарлыьындан,  амансызлыьындан 
бящс едирди. Онун шеирляри чох сцрятля йайылыр вя щям ашыглар, щям дя 
динляйиъиляр  тяряфиндян  бюйцк  ряьбятля  гаршыланырды»
13
.  Архив  сяняд-
ляриндя  Ашыг  Шейдайинин  ХЫХ  йцзилин  Ы  йарысында  йашамасына  даир 
гейд вардыр
14
. Лакин щямин сянядлярдяки башга бир мялумат бу фик-
рин доьру олмадыьыны эюстярир. Щямин мялуматда дейилир ки, бир эцн 
мяшщур  Ашыг  Шенлик  Чылдырдан  Ащыска-Ахалкяляк  бюлэясиня  бир  ашы-
ьын йанына эялир вя она дейир ки, ешитдийимя эюря устад ашыгсан, сяня 
бир  гыфылбянд  дейяъяйям,  ъавабыны  вер.  Гыфылбяндин  гаршысында  аъиз 
галан  ашыг,  Шенликдян  бир  эцн  мющлят  истяйир.  Еля  щямин  эеъя  ашыг 
юзцнц  Толоша,  Шейдайинин  йанына  йетириб  баьламаны  сюйляйир  вя 
ъавабыны ачмасыны хащиш едир. Шейдайи бир гядяр дцшцндцкдян сонра 
гыфылбянди ачыр. Ашыг севиня-севиня эери гайыдыб гыфылбяндин ъавабыны 
Шенлийя  дейир.  Шенлик  мясялянин  ня  йердя  олдуьуну  дуйур  вя  ашыьа 
дейир  ки,  бу  сюзляр  сянин  дейил,  амма  баьламанын  ъавабы  доь-
рудур
15
. Ашыг Шенлийин ХЫХ йцзилин орталарында анадан олдуьуну вя 
1913-ъц  илдя  дцнйасыны  дяйишдийини  нязяря  алсаг  эюрярик  ки,  Шейдайи 
бу заман йашайырмыш.  
Эцръцстан  Дювлят  Ядябиййат  Музейинин  ялйазмалары  фондунда 
Шейдайинин  ики  шеири  сахланылыр
16
.  Щяр  ики  шеир  натамамдыр  вя  тящриф 
олунмуш,  щятта  анлашылмаз  бир  шякилдя  йазыйа  алынмышдыр.  Ащыска-
Ахалкяляк  бюлэясиндя  щямин  шеирлярин  там  мятнини  мцяййянляш-
дирмяйя вя Шейдайинин даща цч шеирини ялдя етмяйя мцвяффяг олдуг. 
Шеирлярин  беши  дя  сяняткарлыг  бахымындан  диггяти  ъялб  едир,  дили  ря-
                                                 
12
 Эцръцстан  ЕА  К.  Кекелидзе  адына  Ялйазмалар  Институтунда  акад.  Е. 
Таьаишвилинин  архивиндя  мцщавизя  олунан  эцндяликдя  1917-ъи  ил  ингилабындан 
яввялки Толош кяндинин ящалисиня даир беля бир гейд вар: «эцръц халг мащныларыны 
билмирляр,  эцръцляр  щямишя  татаръа  (тцркъя  –  В.  Щ.)  охуйурлар».  Бах:  иш  №  2034, 
вяр. 48. 
13
 М. Чачава. Эюстярилян ясяри, с. 96.  
14
 ЯМЯФ, иш № 22298-22301. Бу барядя бах: М. Чачава. Эюстярилян ясяри, с. 96. 
15
 Йеня орада. 
16
 ЯМЯФ, иш № 22298-22301. 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
97 
ван,  ахыъы  вя  хошаэяляндир.  «Чятин»  рядифли  гошмасында  Шейдайи 
йохсул кцтлялярин аьыр щяйат шяраитиндян шикайятлянир: 
 
Яввялки дцзяни даща буламмаз, 
Галар хяъалятдя, намаз гыламмаз. 
Доланар ъащаны бир шей аламмаз, 
Яэяр аларса да сатмасы чятин.
17
  
 
Шеирдя  мцяллифин  щарын,  инсанлыг  сималарыны  итирмиш  дювлятлиляря 
нифряти,  йохсуллара,  фаьырлара ряьбяти  ачыг-ашкар  дуйулур.  Гошманын 
бешинъи бяндиндя сяняткар: 
 
Киминин дювляти алмыш арайы, 
Кимиси нцфузнан булмуш сарайы. 
Кимиси путинян йыьмыш парайы. 
Арада бир фаьыр батмасы чятин,   
 
–  дейяряк  йохсулларын  ганыны  соранлара,  онлары  амансызъасына 
истисмар едянляря кяскин нифрятини билдирирди. Гошманын сонунда шаир, 
«Шейдайи, бир кяся етмя минняти, малынан дювлятми дцнйа зийняти?» 
–  сюзлярийля  щалал  зящмятля  йашамаьы,  вар-дювлят  щяриси  олмамаьы 
башуъалыьы сайырды. 
Шейдайинин дидактик «Дцшярми» рядифли гошмасынын щяр бяндинин 
3-4-ъц мисралары ибрятамиз ифадялярдян йаранмышдыр: 
 
... Пярванянин мейли шамда олмаса 
Дюня-дюня нар ичиня дцшярми?  
 
Сяняткарын шеирдя «хана», «тякдир», «вябал», «янкяр» кими яряб, 
«баб»,  «мум»  кими  фарс  сюзляриндян  истифадя  етмяси  онун  савадлы 
бир шяхс олдуьуну эюстярир. 
Дини  мювзуда  йазылмыш  бир  диванисиндян  ещтимал  олунур  ки, 
Шейдайи  баьлама  йазаркян  ян  чох  дини  рявайятлярдян  истифадя  едир, 
онлардан файдаланырмыш: 
 
Йедди гат йер, йедди гат эюй, 
Ямриндядир мялякляр, 
Язямятиндян хялг етди 
Дюняр чярхи-фялякляр, 
Щяр ня сидгинян дилясян 
                                                 
17
 Сюйляйяни Е. Давлашеридзе, Толош кянди, 1981. 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
98 
Гябул олур дилякляр, 
Кянди ядил падишащдыр, 
Одур ъцмля сащавы.
18
 
 
 
Мцхтялиф диллярдя йазыб-охумасы бу бахымдан онун имканларыны 
эенишляндирмиш  вя  Ащыска-Ахалкяляйин  диэяр  сюз  устадларындан 
фяргляндирмишдир. 
Шейдайинин  он  дюрд  щеъалы  бир  шеириндяки  никбин  рущ,  фяляйин 
чярхинин  дюнцб  айры  бир  дювран  йаранаъаьына  цмид  истяр-истямяз 
Молла    Вяли  Видадинин  зяманядян  шикайят  рущлу  «Беля  галмаз» 
рядифли мцсяддясини хатырладыр: 
 
Шейдайи
 
Дюняр фяляйин чархы ки, дцнйа беля галмаз, 
Бир эцн йыхылар бцръ иля бядян, беля галмаз. 
Аьлама саги-щязряти, севда беля галмаз, 
Ялбят говушар Мяънуна Лейла, беля галмаз.
19
  
 
 Видади
 
Эял чякмя ъащан гейдини сян, ъан беля галмаз, 
Ган аьлама чох, дедийи-эирйан беля галмаз, 
Эцл вахты кечяр, сейри-эцлцстан беля галмаз, 
Щяр лящзя, кюнцл, хцррямц хяндан, беля галмаз, 
Тян бир эцн олар хак иля йексан, беля галмаз.
20
 
 
Араз  Дадашзадянин  фикринъя  «щямин  шеир  Видади  поезийасыны  вя 
фялсяфясини  чох  айдын  сяъиййяляндирир.  Бурада  шаирин  щяйатын  ябяди 
проблемляри  щаггында  тясяввцрляри  юз  классик  яксини  тапмышдыр. 
Видади сызылдамыр. О, тамамиля тяркидцнйалыьа гапылмышдыр. Шаир щяр 
шейин сона йетяъяйиня ямин олдуьу цчцн дцнйа щявясини бир гуру сяс 
сайыр»
21
.  Доьрудур,  Шейдайинин  шеири  Видадинин  «лирика  тарихимизин 
ян  гиймятли  нцмуняляриндян»  (А.Дадашзадя)  олан  ясяри  иля  мцга-
йисядя зяифдир. Лакин бу шеирлярдя идейаъа йахын сясляшмя дя эюз га-
баьындадыр.  Чох  эцман  ки,  охуйуб-йазмаьы  баъаран  Шейдайи  СА-
вадлы бир адам кими ХВЫЫЫ йцзилдя йашамыш Азярбайъан ашыгларынын 
                                                 
18
 Сюйляйяни Е. Давлашеридзе, Толош кянди, 1981. 
19
 ЯМЯФ, иш № 22298-22301. 
20
 Видади. Ясярляри, тяртиб едяни Щямид Араслы, Бакы, 1977, с. 62.  
21
 А. Дадашзадя. ХВЫЫЫ яср Азярбайъан лирикасы, Бакы, 1980, с. 127. 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
99 
вя  шаирляринин ясярляриня, о ъцмлядян Видадинин халг арасында эениш 
йайылмыш бязи шеирляриня мцяййян дяряъядя бяляд иди. 
 
Ел шаири Казым 
 
Ащыскада йашайыб эюзял шеир нцмуняляри йаратмыш шаирлярдян бири 
дя Казым олмушдур. Казымын щяйаты вя йарадыъылыьы барядя щеч бир 
мялумат йохдур. Ялимиздя йалнызъа шаирин Ащыска бюлэясиндян ялдя 
етдийимиз «Ачылмыш» рядифли бир гошмасы вар. Сизя тягдим етдийимиз вя 
илк  дяфя  чап  олунан  бу  тяк  гошмадан  Казымын  шаирлик  сявиййяси 
ачыгъа сезилир: 
 
Йеня зинятлянмиш щцснцн баьлары, 
Лала сцнбцл эцлц шанын ачылмыш. 
Сящяр ювэащында дцрлц сядяляр, 
Мурьу дилин, хош лисанын ачылмыш. 
 
Доймаг олмур бащарындан, йазындан, 
Сюйлцйяндя шякяр ахар сюзцндян. 
Сящяр ювэащында нур вар цзцндя
Аь цзцндян эцлцстанын ачылмыш. 
 
Казымын дярдини йетирдин миня, 
Ешги-дящринунда гурдун бир биня. 
Ясмийер ол рцзэар, тярлямиш синя, 
Назик бядян, эцл йорьанын ачылмыш. 
 
 
 
 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
100 
 
 
 
 
Mahmud ALLAHMANLI 
                            professor 
 
 
 
 
QAÇAQ ĠSMAYIL DASTANI 
 
Qaçaq  hərəkatı  Azərbaycan  xalqının  qəhrəmanlıq  tarixinin  bir 
hissəsidir.  Özü  də  kifayət  qədər  Ģərəfli  və  ləyaqətlə  yaĢanmıĢ  tarixidir. 
Məhz bu səbəbdən də xalqın yaddaĢında ən çox yaĢayan, söylənən həmin 
dövrlə  bağlı  əhvalatlardır.  Ucqar  dağ  kəndlərində  elə  bir  məclis,  yığın-
caq,  Ģənlik  olmaz  ki,  orada  qaçaqların  göstərdiyi  qəhrəmanlıqla  bağlı 
əhvalatlar söylənməsin. Bu, özlüyündə qaçaqlara, qaçaq hərəkatına xalq 
sevgisinin  ifadəsidir.  Xalq  heç  zaman  yad,  ürəyincə  olmayan  Ģeylərin 
yaĢamasına  rəvac  verə  bilməz  və  verməmiĢdir.  Yaranan  dastanlar, 
danıĢılan əhvalatlar, hadisələr, qoĢulan mahnılar bunu aydınlıqla göstərir. 
Qaçaq  hərəkatına  sonsuz  məhəbbəti  ifadə  edir.  “Qaçaq  Nəbi”,  “Qaçaq 
Kərəm”, “Qandal Nağı”, “Qaçaq Tanrıverdi”, “Səməd bəy”, elə haqqında 
danıĢmaq  istədiyim  “Qaçaq  Ġsmayıl”  və  s.  kimi  onlarca  dastanlarımız 
xalq sevgisinin nümunəsidir, o böyük sevgidən yoğrulub. Zəminə Xınalı 
uzun illər xalq  arasında əhvalat, hekayə  kimi  yaĢayan, məclislərin bəzə-
yinə  çevrilən  Qaçaq  Ġsmayılla  bağlı  yaranan  “Qaçaq  Ġsmayıl”  dastanını 
(Bakı, Adiloğlu, 2008) toplayıb çap etdirmiĢdir. Belə bir addımın atılma-
sını qəhrəmanlıq,  xeyirxahlıq və savab iĢ  hesab  edirəm.  Bu dastan çox-
dan toplanıb bütünlükdə Azərbaycan oxucusuna, yazı faktı kimi gələcək 
nəsillərə  ötürülməli  idi.  Çox  xoĢ  ki,  bunu  Zəminə  Xınalı  etdi.  Zəminə 
Xınalı və onun toplayıb çap etdirdiyi dastanla bağlı qənaətlərimə keçmə-
miĢdən əvvəl ilk öncə bir sıra məsələləri qeyd etmək fikrindəyəm.  
Ən birincisi, bu, dastan ənənəsi ilə bağlı məsələdir. Qaçaq dastanla-
rı bizə yaxın olan zamanın hadisəsidir. Türk dastan yaradıcılığının spesi-
fikasını, inkiĢaf istiqamətlərini, tarixin çox dərin qatlarından gələn ənənə-
ni, mübahisəni, qaranlıqları aydınlaĢdırmaq üçün əvəzsiz faktlarla səciy-
yələnir. Məlum olduğu kimi, türk xalqları düĢüncə etibarilə Ģifahi ənənə-
yə, tarix yazmadan çox dastan yaratmaya meyllidi. Bunu türk xalqlarının 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
101 
dünyanın o baĢından bu baĢına keçib gələn Ģərəfli yolu da göstərir. “Ya-
radılıĢ”dan  “Qaçaq  Ġsmayıl”a  qədər  olan  dastan  ənənəsi  tarixin  bütün 
mərhələlərinə  iĢıq  tutur.  Orada  türkün  ağrılarını,  yaratdığı  böyük  mədə-
niyyəti,  dövlətçilik  ənənələrini,  savaĢ  sənətini,  vətən,  ailə,  torpaq  sevgi-
sini,  qonaqpərvərliyini,  böyüklüyünü  və  s.,  və  s.  görürük.  Bu  nümunə-
lərlə  türk  xalqları  bəĢər  sivilizasiyasına  ucu-bucağı  olmayan  böyük  mə-
dəniyyəti, dünyanı bu gün də qibtədə saxlayan ali, bəĢəri dəyərləri tarixin 
gömülməz yaddaĢına yazıb. “Manas”, “AlpamıĢ”, “Canqar”, “Kitabi-Də-
də  Qorqud”,  “Uralbatır”,  “Boqlandıbatır”,  “Corabatır”,  “Koroğlu”,  “Qa-
çaq Nəbi”, “Qaçaq Kərəm” və s. dastanlar bu mənada çox mətləblərdən 
xəbər  verir.  Onu  da  əlavə  edək  ki,  bu  dastanlar  təkcə  keçmiĢi  qoruyub 
saxlamaqla  bitmir,  bədii  faktları,  tarixi  bu  və  ya  digər  Ģəkildə  gələcəyə 
ötürməklə yekunlaĢmır. Burada keçmiĢdən gələcəyə olan bir yaddaĢ, nü-
munə olma, qoruyuculuq yolu var. Bir növ bu dastanlar türkün anayasa-
sıdır.  Gələcəyə  güzgü  tutur.  Yolun  hayana  olmasını  bəlgələyir. 
N.A.Dobrolyubov  yazılarında  xüsusi  olaraq  vurğulayırdı  ki,  xalq 
tarixinin ən ağır məqamlarında həmin qəhrəmanlığa müraciət edir, ondan 
bir  növ  güc  alır  və  ayağa  qalxaraq  problemlərini  həll  edir.  XIX  əsr  rus 
ədəbi-nəzəri fikrinin görkəmli simasının gəldiyi bu qənaətlər bütünlükdə 
türk düĢüncə tərzinin ifadə faktıdır.  
Biz  qəhrəmanlıq  dastanları,  qaçaq  hərəkatı  dövründə  yarananlarla 
bağlı düĢüncələrimizi  qeyd edirik. Məsələ təkcə bunlarla bitmir. Bütün-
lükdə böyük sevgini, məhəbbəti və bu sevgiyə bükülü ağrıları daĢıyacaq 
məhəbbət dastanları var. “Əsli və Kərəm”ə, “Abbas və Gülgəz”ə, “AĢıq 
Qərib”  və  “ġahsənəm”ə,  bu  silsilədən  olan  dastanlara  təkcə  məhəbbət 
dastanı kimi  baxmaq çox azdır. Bunlara kompleks  Ģəkildə  yanaĢmaq la-
zımdır. Burada türkün davranıĢı, məiĢəti, adət-ənənəsi, nəyi varsa hamısı 
məhəbbət qarıĢıq ifadə olunur. Bu nümunələrdə biz özümüzü, tariximizi, 
məiĢətimizi görürük və ona belə də baxmalıyıq.  
“Qaçaq Ġsmayıl” dastanına gəlincə, bu dastanın çapına görə ilk öncə 
Zəminə  Xınalıya  minnətdarlığımı  bildirirəm.  Buradakı  əhvalatlar,  hadi-
sələr uĢaq yaddaĢımın xatirələridir. Daha doğrusu, evimizdə, kəndimizdə 
böyüklərdən, ağsaqqallardan buradakı əhvalatların əksəriyyətini dəfələrlə 
eĢitmiĢəm. Bir növ onların təsirində günlərimi, aylarımı keçirib böyümü-
Ģəm.  Bəlkə  də  tale  elə  bu  söyləmələrdən  məni  yazıya,  folklorĢünaslığa 
gətirib.  Ora  gedən  yolumu  açıb.  Yadıma  “Koroğlu”  dastanı  ilə  bağlı  bir 
xatırlama  gəldi.  O  vaxtlar  uĢaqdım,  orta  məktəbin  üçüncü-dördüncü 
siniflərində oxuyardım. QonĢu evlərdən birinə “Koroğlu” dastanını gətir-
miĢdilər. Böyük kitab idi. Bu, mənə belə gəlir, dastanın 1946-cı il nəĢri 
olardı.  Müxtəlif  evlərə  böyükdən-kiçiyə  hamı  yığılardı.  Evdə  durmağa 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
102 
yer olmazdı. Hətta iynə atsan belə yerə düĢməzdi. Bir nəfər dastanın ayrı-
ayrı qollarını oxuyardı. Biz isə ona sakit-səssiz qulaq asardıq. Sonra isə 
qocaların  qaçaqlar  haqqında  söhbətini,  dediklərini  eĢidərdik.  Mənim 
anadan  olduğum  Kəmərli  kəndi  böyük  meĢələrlə  əhatə  olunmuĢdu.  O 
meĢələrin, dağların hər biri bir səngər yeri idi. Çox təəssüflər, indi o yer-
lər yağı düĢmənin əlindədi. Sovetlər zamanında və ondan sonrakı dövrdə 
rəhbərlərin yerində olmaması, səriĢtəsizliyi, vəzifə və pul düĢkünü olması 
ucbatından  bu  torpaqlar  müəmmalı  olaraq  düĢmən  əlinə  keçdi.  Zaman-
zaman qəhrəmanlığa, qəhrəmanlara səngər olan həmin yerlər indi ağrılara 
yüklüdü.  Ancaq  əminəm  ki,  biz  o  yerlərə,  türkün  itirilmiĢ  torpaqlarına 
qayıdacağıq. Bu, mənə gün kimi aydındır.  
Kitaba folklorĢünas alim Elxan Məmmədli “Xalq ruhundan pərvaz-
lanan Ģairə” baĢlığı ilə ön söz yazıb. Burada həm dastan, həm də onu top-
layıb çap etdirən Zəminə Xınalı ilə bağlı fikirlərini bölüĢüb. Ġki səhifəlik 
bir yazıda kifayət qədər maraqlı mətləblərə toxunub. Bu isə Elxan Məm-
mədlinin  bir  folklorĢünas  kimi  ilk  öncə  faktlara  bələdliyindən,  böyük 
xalq sevgisi ilə yaĢamasından xəbər verir. Daha sonra “Tərtibçidən” baĢ-
lığı altında bir yazı verilir. Bu, bir növ tərtibçinin oxuculara müraciətidir, 
tanıtmadır. Ġncə dərəsi, onun təbiəti, insanları və özünün ora ilə bağlılıq-
ları haqqında danıĢır.  
Dastan  dastançılığa  məxsus  təhkiyə  ilə  baĢlayır.  Qazax  mahalı, 
onun  bir  parçası  olan    Ġncə  dərəsi  haqqında  məlumat  verir.    Aslanbəyli 
kəndindən, onun əsrarəngiz təbiətindən, Hacı Əfəndi ocağından və s.-dən 
danıĢır.  “Qeyrət  dərəsidi  Ġncə  dərəsi”,  “Bu,  Ġncə  dərəsi,  bu,  incəlidir” 
misralı Ģeirlərini verir. Bu Ģeirlər ifadəliliyi, xalq düĢüncəsinin bir parçası 
olması baxımından diqqəti cəlb edir. Burada Qaçaq Ġsmayılın bütünlükdə 
həyatı dastan ənənəsinə məxsusluqla davamlı Ģəkildə əksini tapır. Onu da 
qeyd  edək  ki,  xalq  arasında  Qaçaq  Ġsmayılla  bağlı  dastana  düĢməmiĢ 
çoxlu hekayətlər yaĢayır. Dastan həmin qəhrəmanlığın bir hissəsidir. Da-
ha  doğrusu,  ümumiləĢdirilərək  dastana  düĢmüĢ  epizodlarıdır.  Qaçaq  Ġs-
mayıl  və  onunla  bağlı  söylənənlər,  təkrar  qeyd  edək  ki,  bizə  yaxın 
zamanın faktlarıdır. Lakin bu tip qəhrəmanlar xalq sevgisində əfsanələĢir. 
Real  Ģəxsiyyət  olmadan  tarixin  yaddaĢına  əfsanələrlə,  dastanlaĢma  ilə 
gedir. Qaçaq Nəbi, Qaçaq Kərəm, Qandal Nağı, Qaçaq Tanrıverdi kimi el 
qəhrəmanları məhz bu qəhrəmanlıqları ilə dastan tipinə çevrilir, bir baĢqa 
formada yaĢam qazanır. Biz bu tarixi Ģəxsiyyətlər haqqında olanlara diq-
qət  yetirməklə  bir  çox  mübahisələrə,  fikir  aydınlıqlarına  səbəb  olmuĢ 
qəhrəmanlıq dastanlarımız haqqında təsəvvürlərimizə, dastanların yaran-
ma yollarına, dastan qəhrəmanlarının real Ģəxsiyyət olub-olmaması məsə-
lələrinə aydınlıq gətirə bilirik. 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
103 
Dastanda Qaçaq Ġsmayılın kimliyi, nəsli haqqında təfsilatlı məlumat 
var.  “Bəli,  əzizlərim!  Sözümün  canı  tarixlərin  daĢ  yaddaĢında  əbədi  iz 
qoyan Qaçaq Ġsmayıl haqqında danıĢmaqdır. Qaçaq Ġsmayıl Ġncə dərəsin-
də,  Aslanbəyli  obasında  Cəlil  öylərinin  oğlu  Omar  kiĢinin  övladı  olub. 
Deyilənlərə  görə, sakit təbiətli,  heç kimlə iĢi olmayan, alın təri ilə  bala-
larını dolandıran, sadə kəndli ömrü yaĢayan Omar kiĢinin amalı düzlük, 
halal  ömür  yaĢamaq  olub.  Onun  arvadı  Xədicə  qarı  ġədillilər  nəslindən 
olub. Omar kiĢinin və Xədicə qarının iki övladı var imiĢ. Oğlunun adı Ġs-
mayıl, qızının adı Sayalı olub” (s.12). Dastanda Ġsmayılın qaçaq düĢməsi-
nin  səbəbi,  qaçaqlığa qədərki ağır həyatı, qaçaqlıq etdiyi  vaxtlarda igid-
liyi maraqlı  Ģəkildə, Ģirin xalq  ləhcəsi  ilə  təfsilatını tapır. Xalq arasında 
yaĢayan,  romanların,  povestlərin,  dastanların  qəhrəmanına  çevrilən,  za-
manında qəhrəmanlığı ilə rus ədiblərinin də marağına səbəb olan bir ob-
raz, Qaçaq Kərəm obrazı da bu dastanda özünə geniĢ  yer tapır. Ən ma-
raqlı  məqam  iki  qaçağın,  Qaçaq  Kərəmlə  Qaçaq  Ġsmayılın  yaxınlığı, 
dostluğudur.  Qazax  rayonunda,  onun  bir  parçası  olan  Ġncə  dərəsində, 
Borçalı bölgəsində bu yaxınlıqla bağlı kifayət qədər əhvalatlar dolaĢmaq-
dadır.  Bu  iki  el  qəhrəmanı  təkcə  qəhrəmanlığı  ilə  xalqın  yaddaĢında  öl-
məzlik  qazanmayıb,  eyni  zamanda  dostluğun,  sədaqətin  timsalına  çevri-
liblər.  
Xalq arasında “qaçağı el saxlar” deyirlər. Bu, doğurdan da belədir. 
“Qaçaq Ġsmayıl” dastanında bir epizod var. Orada deyilir: “Ġncə dərəsin-
də  toy  ola,  bu  toya  qaçaqlar  gəlməyə.  Onda  bu  toyun  nə  dadı  olar,  nə 
duzu. Qaçaq Ġsmayılla Qaçaq Kərəm məclisə girəndə kar Abdulla bir az 
da ürəkdən çaldı sazını... Güllə səs eĢitcək Kərəm Ġsmayıla dedi:  
- Ayə Ġsmayıl, sənin ata yurdunda bizə gülləmi atırlar?  
Ġsmayıl  gülə-gülə  dedi,  düz  deyirsən,  güllə  atıldı,  qardaĢ,  bu,  düĢ-
mən gülləsi ha deyil, bu, dost gülləsidir. Özü də bunu atan da Uzun Al-
lahverəndir,  görmürsənmi,  a  Kərəm,  gülləni  bizdən  5-10  addım  qabağa 
atıb, atası cənnətlik.  
Ġsmayıl  atının  yəhərini  çəkərək  dayandı  və  Kərəmə  baĢa  saldı  ki, 
Uzun  Allahverən  öz  gülləsiylə  demək  istəyir  ki,  ehtiyatlı  olun  qabaqda 
düĢmən  var”  (s.  60-61).  Bütün  bunlar  el  qəhrəmanına,  Qaçaq  Kərəmə, 
Qaçaq  Ġsmayıla xalq  sevgisidir. Burada digər məqam  Ġncə dərəsi  cama-
atının  xarakterik  xüsusiyyətləri ilə bağlı məsələdir. Mərdanəliyi,  qonaq-
pərvərliyi,  qonağa arxa  olması  və  s. var. Dastanda maraqlı epizodlardan 
biri Qaçaq Ġsmayılın ömür-gün yoldaĢı Ġncəli qızı Tükəzbanla bağlı epi-
zodlardır.  “...Tükəzban  yatağında  rahat  uzana  bilməzdi.  BeĢaçılanı  çiy-
ninə aĢırıb, atı çaparaq əri Ġsmayılın izinə düĢdü. Qaranlıqda kazak əsgər-
lərinin  və  rus  pristavlarının  canavar  gözü  kimi  iĢıldayan  gözlərinə  lənət 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
104 
yağdıra-yağdıra dağlara qalxdı. Ġsmayılın izinə düĢənləri azdırmaq üçün 
atəĢ  açmağa  baĢladı”  (s.  69).  Budur  azərbaycanlı  qızı.  Budur  azərbay-
canlı  qızının  qəhrəmanlığı,  ailəsinə  sədaqəti.  Bunlar  özlüyündə  tarixdir. 
Zaman-zaman  yaĢayacaq,  nəsillərə  örnək  olacaq  tarix.  Burla  Xatundan, 
Banuçiçəkdən,    Koroğlunun  Nigarından,  Nəbinin  Həcərindən  Qaçaq  Ġs-
mayılın Tükəzbanına daĢınan və onda təkrarlanan, gələcək nəsillərə ötü-
rülən mənlik, əxlaq kodeksidir. Dastanlarımız bu mənada çox mətləbləri 
deyir.  Biz  onu  zamanında  yazıya  ala  bilməmiĢik.  Ona  görə  də  həmin 
qəhrəmanlıqların böyük hissəsi tarixin dərin qatlarında torpağa gömülüb. 
Bütün itkilərə baxmayaraq yenə də danıĢıb, özünün izlərini qoruyub sax-
layıb. “Qaçaq Ġsmayıl” dastan nümunəsi kimi formalaĢmadadı. Hələ for-
malaĢma  dövrünü  baĢa  vurmayıb.  Lakin  bütün  müstəvilərdə  dastan  nü-
munəsi kimi uğurludu, təkrar variantları, araĢdırmaları zəruri edir. Onun 
ilk addımını Zəminə Xınalı atıb. Əminik ki, toplamalarla, araĢdırmalarla 
sonrası uğurlu davamı olacaq.  
 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə