Ozan dünyasi №2(5), 2011



Yüklə 1.11 Mb.
Pdf просмотр
səhifə5/8
tarix10.06.2017
ölçüsü1.11 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

 
Xalq  Ģairi,  AAB-nin  sədri  Zəlimxan  Yaqub  baĢda  olmaqla 
Azərbaycan AĢıqlar Birliyinin Ġdarə Heyətinin üzvləri  aĢıq  
 
VƏKĠL ƏLĠYEVĠN 
 
vəfatından  kədərləndiklərini  bildirir  və  mərhumun  ailəsinə  dərin 
hüznlə baĢsağlığı verirlər. 
 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
64 
 
 
 
 
Bəhlul ABDULLA,  
Filologiya elmlər doktoru
Əməkdar elm xadimi 
 
 
 
 
 
BAYRAMLAR BAYRAMI NOVRUZ 
 
Bəlli  olduğu  üzrə,  hər  bir  xalqın  həyatında,  məiĢətində  çoxlu  bay-
ramlar vardır. Amma bunların  sırasında, sözsüz ki,  biri öz mərasimləri-
nin, ayinlərinin, oyun-əyləncə, tamaĢalarının zənginliyi ilə seçilir. Xalqı-
mızın  da  ellikcə  qeyd  etdiyi,  son  zamanlarda  Dövlət  sərəncamı  ilə  zən-
ginləĢdirdiyi  belə  bir  bayram  Novruz  bayramıdır.  Bilavasitə  baharın, 
yazın,  bununla  həm  də  yeni  təsərrüfat  ilinin  baĢlanması  Ģərəfinə  böyük 
təntənə  ilə  hər  il  qıĢın  qurtardığı,  yazın  gəldiyi  gündə  keçirilən  Novruz 
bayramı  çox-çox  əski  çağlarda,  elə  nisbətən  sonrakı  zamanlarda  da 
“Novruz”  olaraq  adlanmamıĢdır.  Bunun  belə  olmasını  ötən  çağların  xə-
bərlərini  bizə  çatdıran  qaynaqlar  da  sübut  etməkdədir.  Novruz  bayramı 
ayrı-ayrı  vaxtlarda  “Xızır  günü”,  “Azər  bayramı”,  “Hörmüzd  bayramı”, 
“Fərvərdin  bayramı”,  “Bahar  çəĢn”,  “Yeni  gün  bayramı”,  “Ərkənoqon 
bayramı”, “QurtuluĢ bayramı” və s. adlarla adlanmıĢdır.  
Düzdür,  bu  adların  bəziləri  elə  bizim  bu  gün  qıĢın  qurtarıb  yazın 
gəlməsi  ilə  bağlı  təbiətin  oyanması,  canlanması  mənasındadır.  Amma 
bunların  elələri  də  var  ki,  onlar  mütləq  bir  istəkdən,  məqsəddən  irəli 
gələn  təsadüf  ilgili  adlardır.  Fikrimizin  təsdiqi  üçün  misallara  müraciət 
edək.  Çox-çox  qaynaqlarda  bahar,  yaz  bayramı  RiĢdadilər  sülaləsinin 
dördüncü hökmdarı əfsanəvi CəmĢidin adı ilə bağlı olaraq izah edilir. Ġbn 
Əl-Bəlx “Farsnamə” əsərində bildirir ki, CəmĢid yeni tikdirdiyi sarayda 
taxta  çıxan  gün  günəĢ  ilinin  baĢlanması  günü  imiĢ.  CəmĢid  baĢına  tac 
qoyaraq  qarĢısındakı  əyanlara  müraciətlə  deyir:  “Allahın  bizə  verdiyi 
nemətlərə  Ģükür  edək  və  rəiyyətlə  ədalətli  rəftar  edək”.  Bu  sözlərdən 
sonra hamı dua edir. Onlar bu günü bayram edərək Novruz adlandırırlar. 
Həmin gün Fərvərdin ayının Hörmüzd günü imiĢ.  

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
65 
Ö.Xəyyam  isə  “Novruznamə”sində  deyir.  “Novruzun  yaranmasının 
birinci  səbəbi  budur  ki,  həmin  gündə  günəĢ  dövrə  vurub  365  gün  6 
saatdan  sonra  öz  yerinə  qayıdır.  CəmĢid  bu  günü  müəyyənləĢdirmiĢ, 
Novruz adlandırmıĢ və bayram etmiĢdir”.  
Təbərinin “Tarix”ində isə bu xəbərlə belə tanıĢ oluruq: “CəmĢid əmr 
edir  ki,  ona  ĢüĢədən  gərdunə  düzəltsinlər.  O,  gərdunəyə  divlər  qoĢub 
mindi  və  göyə  qalxdı.  Həmin  gün  Fərvərdin  ayının  Hörmüzd  günü  idi. 
Adamlar bu xariqəni gördükdə o günü və sonrakı daha beĢ günü bayram 
edib Novruz adlandırdılar”.  
Ə.Biruninin “Asar Əl-Baqiyyə”sində və “Bürhane-Qate”də olan fikir-
lər, azacıq fərqlə üst-üstə düĢür. Bu qaynaqlarda deyilir ki, CəmĢid bütün 
dünyanı  gəzdikdən  sonra,  nəhayət  qızıl  taxtına  oturaraq  adamların  çiy-
nində Azərbaycana gəlir. Onun taxtı bir təpənin üstündə üzü gündoğana 
sarı qoyulur. CəmĢid burada qiymətli daĢ-qaĢla bəzədilmiĢ tacını da baĢı-
na  qoyur.  GünəĢ  doğub  öz  parlaq  Ģüalarını  CəmĢidin  tax-tacı  üstünə 
saldıqda hər  yan nura qərq olur.  Bu mənzərəni  görənlər  çox həyəcanla-
nırlar.  Onlar  bu  günü  uğurun  baĢlanğıcı  bilib  sevinirlər  və  bu  günü 
bayram sayaraq Novruz – Yeni gün adlandırmıĢlar.  
Beləliklə,  öyrənirik  ki,  CəmĢid  gah  yeni  tikdirdiyi  sarayında  taxta 
çıxdığı günü, gah gərdunəyə minib göyə qalxdığı günü, gah da Azərbay-
cana  gəlib  yetiĢdiyi  günü  Yeni  gün  –  Novruz  adlandırır.  Sözsüz  ki,  bu 
yön deyilənlərin əfsanədən baĢqa nəsnə olmadığını sübut eləyir.  
Axır zamanlarda Novruz bayramını türklərin Sərt keçid anlamına gə-
lən  Ərkənəkondan  xilas  olması  gününə  calamaq  cəhdi  dəb  halını  alıb. 
F.RəĢidəddinin “Cameət-təvarix” əsərində özünə qorunaq tapan “Ərkənə-
kan” dastan-mifdən bəlli olur ki, iki göytürk kiĢisi xanımları ilə düĢmən 
basqınından  qurtarıb  dar  bir  keçiddən  keçərək  hər  tərəfi  dağlarla  çevrə-
lənmiĢ  məkanda  yaĢamağa  baĢlayırlar.  Burada  onlar  artıb  çoxalırlar. 
Olduqları məkana sığmırlar. Bir dəmirçi həmin dar keçidin, ümumilikdə 
dağın  dəmirdən  olduğunu  aĢkarlayır.  Türklər  həmin  dar  keçid  dəmirini 
əritməklə  Ərkənəkondan  çıxırlar  və  bu  günü  “QurtuluĢ  günü”  adıyla 
bayram  edirlər.  Məsələ  belədir  ki,  bəzi  yazmalarda  həmin  günün  elə 
Novruz  günü,  hətta  Novruz  bayramının  bu  gün  Ģərəfinə  qeyd  olunması 
söylənilir. Bir anlığa fərz edək ki, bu, elə belədir. Bəs onda o Ərkənəkon 
deyilən  məkana  daha  yaxın  olan  Sibir,  Altay  türkləri,  yaxud  Uzaq  ġərq 
türkləri  nə  üçün  “QurtuluĢ”,  “Yeni  gün”,  “Novruz”  adıyla  bayram 
keçirmirlər,  yaxud  türkə,  türkçülüyə  yad  olanlara  nə  düĢüb  ki,  türklərin 
Ərkənəkondan çıxdıqları günü özlərinin ümumxalq, hətta dövlət bayramı 
səviyyəsinə ucaldıb Novruz adıyla qeyd etsinlər?  

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
66 
Kimliyi barədə hələ də mübahisələr səngiməyən ġumerlər haradan bi-
liblər  ki,  bir  vaxt  gələcək  türklər  Ərkənəkondan  xilas  olduqları  günü 
Novruz  bayramı  olaraq  qeyd  edəcəklər?  Yoxsa buna  görə  özləri  qabağa 
düĢüb Sərt keçiddən çıxanların Ģərəfinə onların özlərindən də çox-çox əv-
vəl  Novruz  bayramını  “Yeni  gün”,  “Yazın  ilk  günü”  adlarıyla  qeyd  et-
miĢlər.  Hətta  unudulmasın  deyə  bunu  özlərinin  “BilqamıĢ”  dastanında 
xatırlatmıĢlar?  
Bəli, ola bilsin  ki,  türklər məhz həmin gün  çətin  dağ keçidindən ke-
çiblər. Ġstənilən qədər, bəlkə Ərkənəkon əhvalatından çox hadisələr Nov-
ruz bayramı gününə təsadüf oluna bilər. Bu o demək deyil ki, həmin gün 
Novruz adlansın. Eyni fikri CəmĢid, yaxud bu kimi baĢqa adlarla bağlı da 
demək olar.  
Sözsüz ki, Novruz, eləcə də digər bayramların xüsusilə hökmdarlara, 
misal  üçün  Kəyumərsə,  CəmĢidə  aid  edilməsi  cəhdi  bilavasitə  “ədalətli 
Ģah”, “ədalətli hökmdar” istəyi problemindən irəli gələn məsələdir. Qay-
naqlardan öyrənirik ki, dünyada ilk hökmdar sayılan Kəyumərs insanlara 
nemət paylayan, CəmĢid isə mədəniyyət gətirməklə bərabər, xəstəliklərin 
qarĢısını almağa çalıĢan hökmdar olaraq tanınmıĢlar. Çox güman ki, bu-
nun özü də bir əfsanədir. Ġnsanların arzu, ümidlərini həmin hökmdarların 
Ģəxsində ifadə etməkdən baĢqa bir Ģey deyil. Olsun ki, bu adlar heç tarixi 
adlar  da  deyil.  Belə  ki,  “ZərdüĢtiliyin  dini  kitabı  sayılan  “Avesta”da 
Kəyumərsin qədim Ġran adı “Qayəmərdan”, yəni “ölümə məhkum canlı”, 
baĢqa  sözlə,  “insan”  idi.  Sonralar  bu  ad  “Qayəmərd”,  “Kəyumərs” 
Ģəklinə düĢmüĢdür”. 
Novruz bayramı barədə ġərq müəlliflərinin fikirləri də az deyil. Am-
ma olanların çoxluğunda məsələyə sami etiqadları baxımından yanaĢıldı-
ğı  üçün  tarixi  həqiqət  ortada  qalmamıĢdır.  Misal  üçün,  “Bürhane-Qa-
te”nin “cənab həqq aləmi və Adəmi ol gündə (Novruz günündə) xəlq elə-
di” deməsi “Tövrat”ı andırır. Halbuki, qədim Azərbaycan “Tövrat” fəlsə-
fəsinə tamamilə yabançıdır”. 
Novruz bayramına dini don geyindirməyə, onu gah ZərdüĢtiliklə, gah 
da islamiyyətlə əlaqələndirməyə cəhdlər də az olmayıb.  
Düzdür,  Novruz  bayramının  məntiqi  fəlsəfəsində  ZərdüĢtiliklə  üst-
üstə  düĢən  məqamlar  var.  Belə  ki,  ZərdüĢt  fəlsəfəsi,  əsasən  xeyir-Ģər, 
iĢıq-qaranlıq,  isti-soyuq,  təbiətin  ölüb-dirilməsi  düĢüncəsini  özündə 
ehtiva  edir.  Və  bu  deyilənlər  elə  Novruz  bayramına  da  doğmadır. 
Bütövlükdə xeyirxahlıq fəlsəfəsi üzərində köklənən Novruz bayramında 
da isti-soyuq, təbiətin ölüb-dirilməsi motivi aparıcı mövqedə durur.  
Bəs fərq nədədir? Biz bilirik ki, Novruz bayramının özündə və onun 
çərĢənbələrində ən geniĢ yayılmıĢ mərasimlərdən biri tonqal qalamaqdır. 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
67 
Bu  vaxt  odun  üstündən  hoppananlar  “ağırlığım-uğurluğum”,  “azarım-
bezarım  tökül”  deyirlər.  ZərdüĢt  dininə  görə  isə  od  müqəddəs  hesab 
olunmuĢ, ona sitayiĢ edilmiĢ, odu üfürməklə söndürmək (atəĢpərəstlikdə 
insan  nəfəsi  pak  sayılmamıĢdır.  Hətta  kahinlər  də  od  qarĢısında  üzü  ör-
tüklü durarmıĢlar ki, nəfəsləri oda toxunmasın) bağıĢlanmaz günahlardan 
sayılmıĢdır. Belə olduqda atəĢpərəst dinində olan kəslər heç vəchlə mü-
qəddəs odun üstünə “azar-bezar”larını tökməyə cəsarət etməzlər. Deməli, 
buradan  belə  bir  həqiqət  ortaya  çıxır  ki.  “...mərasimdə  odun  müqəddəs-
liyinə  yox,  azar-bezarı  yandırıb  məhv  etmək  qüdrətinə  malik  əlamətlər 
yaĢamaqdadır. BaĢqa sözlə deyilsə, bu mərasim atəĢpərəstlikdən çox-çox 
qədimdir.  O  dövrdə  od  müqəddəsləĢdirilib  məbud  dərəcəsinə  qaldırıl-
mamıĢdı”.   
Bundan  savayı,  bəlli  olduğu  üzrə,  odla  yanaĢı,  mövcudiyyət  üçün 
baĢlıca  atributlardan  olan  suyu  da  atəĢpərəstlər  müqəddəs  bilmiĢ,  onu 
murdarlamağı günah saymıĢlar. Amma, bir qayda olaraq, həm ilaxır çər-
Ģənbədə,  həm  də  Novruz  bayramında  adamlar  sübh  tezdən  axar  su  üs-
tündən atlanmaqla “azar-bezarı”, “ağırlıq-uğurluğu” tökürlər. Göründüyü 
kimi, biz burada da elə oda olan münasibətin təzahürünü görürük.  
Novruz  bayramını  islam  dini,  islam  aləmi  ilə  əlaqələndirməyə  də 
cəhd  olunub.  Belələrinə  cavab  olaraq  Y.V.Çəmənzəminli  yazıb:  “Xalq 
özü yaratdığı bir adəti xaricdən gələn və qılınc zoru ilə tələqqi olunan bir 
etiqada  tərcih  edir.  “Biz  qılınc  müsəlmanıq”  deyən  bir  millətin  islamiy-
yətə  nə  qədər  yabançı  olduğunu  izah  etməyə  lüzum  görülmür  və  əsrlər-
dən bəri bütün  hücumlara rəğmən təntənə ilə keçirdiyi  adət  və  ayinlərin 
də nədən irəli gəldiyi aydın məsələdir”.  
Sözügedən  məsələ  ilə  bağlı  professor  M.H.Təhmasibin  dedikləri  də 
dəyərlidir:  “Ġslamiyyət  uzun  müddət  bu  bayramı  (Novruz  bayramını  – 
B.A.)  unutdurmağa  çalıĢmıĢ,  müvəffəq  ola  bilməyəcəyini  baĢa  düĢ-
dükdən sonra onu öz tarixi ilə əlaqələndirməyə, hətta dördüncü xəlifənin 
(Əlinin  –  B.A.)  xilafətə  keçməsi  ilə  bağlamağa  cəhd  etmiĢlər.  Lakin 
bunun sonradan qondarıldığı Ģübhəsizdir. Əvvələn, müsəlman bayramları 
qəməri  təqvimə  əsaslandıqları  üçün  ilbəil  öz  yerlərini  dəyiĢdirdikləri, 
yəni baĢqa-baĢqa vaxtlarda, baĢqa-baĢqa fəsillərdə icra edildikləri halda, 
Novruz sabit bir Ģəkildə ancaq və ancaq yazın birinci günü qarĢılanır. Elə 
buna  görə  də  islam  ruhaniləri  güzəĢtə  getməyə  məcbur  olduqdan  sonra 
belə,  bu  bayramı  özlərinin  əsl  bayramlarından  fərqləndirməyə  çalıĢmıĢ-
lar.  Hətta  məsxərəyə  qoyaraq  hörmətdən  salmaq,  təhqir  etmək  məqsədi 
ilə  onu  topal  bayram,  Ģikəst  bayram,  yəni  hərəkət  edə  bilməyən  bayram 
adlandırmıĢlar”.  

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
68 
Bəli,  əgər  doğrudan  da  Novruz  bayramı  dördüncü  xəlifənin  adı  ilə 
bağlı olsaydı, müsəlman ruhaniləri bu bayrama qarĢı belə təhqiramiz söz-
lər  deməyə  cürət  edə  bilməzdilər.  Ġkincisi,  dördüncü  xəlifənin  adı  ilə  il-
gili  ən  əlamətdar,  yadda qalan günlər  sözsüz ki, onun anadan olduğu və 
taxta,  yəni  xilafətə  yiyələndiyi  günlər  ola  bilər.  Qəmi  təqviminə  əsasla-
nan  bu  günlər  hər  il  öz  yerlərini  dəyiĢdiyindən  burada  konkret  gündən 
söz gedə bilməz. Miladi tarixi ilə müəyyən edilmiĢdir ki, dördüncü xəli-
fənin anadan olduğu vaxt oktyabr, taxta çıxması isə dekabrdadır. Novruz 
bayramı isə, bildiyimiz kimi yalnız və yalnız mart ayının sonuncu ongün-
lüyünün ilk günlərində - yəni, yaz fəslinin baĢladığı vaxtda qeyd olunur. 
Deməli,  Novruz  bayramı  baharın  gəliĢi,  bununla  torpağın,  təbiətin  can-
lanması,  yazın  ilk  gününün  qarĢılanması  bayramıdır.  Yazın  ilk  günü  isə 
günəĢin zahiri hərəkəti əsasında yaradılmıĢ təqvimə əsaslanır. Bu da bəl-
lidir ki, Ay-Qəməri təqvimi ilə GünəĢ təqvim ili arasında vaxt fərqi on-on 
iki  gün  təlatümlü  olur.  Dini  bayram  və  mərasimlər  (Qurban,  orucluq, 
məhərrəmlik) Qəməri təqviminə  əsasən keçirildiyindən hər il 10-12  gün 
arasında geri çəkilir və beləliklə, bütün fəsilləri, ayları gəzirlər.  
GünəĢ  təqvim  ilinin  isə,  bir  qayda  olaraq,  mart  ayının  20-22-sindən 
(fevral  ayı  ilə  bağlı  ilin  uzun-qısalığından  asılı  olaraq)  baĢlamasının  isə 
elmi əsası vardır. Bu, bilavasitə “... dəqiq astronomik hadisəyə - GünəĢin 
dünyanın  cənub  yarımkürəsindən Ģimal  yarımkürəsinə keçməsinə,  gecə-
gündüzün  bərabərləĢməsinə  və  yerin  Ģimal  yarımkürəsində  astronomik 
baharın girməsinə uyğun gəlir”.  
Bu  yön Ģairlərimizin əsərlərində də öz əksini tapmıĢdır. Misal üçün, 
M.Füzuli  gecə-gündüz  bərabərliyi  ilə  yazın  baĢlanmasını,  bununla  da 
Novruz bayramının yetiĢdiyini poetik Ģəkildə belə ifadə etmiĢdir:     
 
Vəslin mənə Novruz gecəsi oldu müyəssər,  
Sanki o gecə gündüz ilə oldu bərabər.  
 
Bu məsələ A.Səhhətin dediklərində daha dəqiqdir:  
 
O gün ki, fəsli yaz olur,  
Gecə-gündüz taraz olur.  
 
Qədim  türk-monqol  təqviminə  əsasən  GünəĢin  zahiri  illik  hərəkəti 
hər  on  iki  ildən  bir  təkrar  eyni  nöqtəyə  düĢür.  Bu  zaman  ildəyiĢmə  baĢ 
verir. ĠldəyiĢmənin isə mütləq bir heyvanın üstünə düĢməsi ilə yozulub. 
Təqvimdə  bu  heyvanların  sayı  da  on  ikidir  və  onların  düzümü  belədir: 
siçan, öküz, pələng, dovĢan, balıq, ilan, at,  qoyun, meymun,  toyuq  (xo-

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
69 
ruz),  donuz.  Bu  təqvim  sonralar  xüsusən  Yaxın  ġərq  ölkələrində  geniĢ 
yayılmıĢ və buralarda ilin necə -  yaxĢımı, pismi olacağını adlandırıldığı 
heyvanın məxsusi xüsusiyyətləri ilə əlaqələndirməyə cəhd göstərilmiĢdir. 
Misal üçün, siçan gəmiricilər fəslinə daxil olduğundan elə zənn edilir ki, 
bu  ildə  adamlarda  soyuqqanlılıq,  talançılıq  hissləri  güclənəcək.  Öküz 
iĢlək heyvan olduğundan onun üstündə təhvil olunan ildə insanlar əməyə, 
zəhmətə,  qurub-yaratmağa  meylli  olacaqlar.  DovĢan  qorxaq  sayıldığın-
dan  bu  ildə  insanlar  da  bir-birindən  hüĢənər,  ehtiyatlı  olmağa  çalıĢarlar. 
Pələng  yırtıcı  olduğundan  həmin  ildə  insanlarda  da  bu  cəhət  özünü  bü-
ruzə verər. Ġlan ilində insanlar diliacı olarlar və s.  
Əlbəttə, illərin heyvanlar üstündə təhvil olması bir çox baxımdan ma-
raqlı görünə bilər. Amma bütün  bunlar sözsüz ki, mifoloji təsəvvürlərlə 
bağlı  çağların  məhsuludur.  Əslində  isə  bu  deyilənlərin  elmi  həqiqətlə 
uyğunluğu azdır. Belə ki, bu adlar təsadüfi səciyyə daĢımaqdan özlərini 
qoruya  bilməmiĢlər.  Misal  üçün,  monqolların  təqvimindəki  “əjdaha” 
sonralar “balıq”la əvəz olunub.  
Elə  zənn  olunmasın  ki,  Novruz  bayramı  elə  yazın  ilk  günündə  baĢ-
lanır və sona yetir. Qətiyyən yox. Danılmaz doğruluqdur ki, Azərbaycan 
kəndlisinin  həyatı,  məiĢəti  bilavasitə  əkinçiliklə,  sözün  geniĢ  anlamında 
təsərrüfatla  bağlı  olmuĢdur.  Bu  üzdən  də  onlar  təsərrüfat  üçün  münasib 
bilinməyən “yağı” demonoloji qüvvələrin əməli saydıqları qıĢa qarĢı mü-
barizə  aparmaqdan  çəkinməmiĢlər.  Hələ  qıĢ  fəslinin  baĢlamasına  bir  ay 
qalmıĢ – noyabrda -  qırovdüĢən ayda “Kövsər” mərasimi icra etmiĢlər. 
“Kövsər”  çox-çox  qədimlərdə    “Azər”  adlanan  və  indi  unudulan  bayra-
mın  mərasimlərindəndir.  Bu  mərasimdə  adətən,  görkəmi  gülməli  kökə 
salınmıĢ, paltarının cındırı tökülən bir kimsəni  qatıra mindirib meydana 
çıxarar,  əlinə  də  tükü  tökülmüĢ  qarğa  müqəvvası  verilərmiĢ.  ĠĢtirakçılar 
onun  üstünə  soyuq  su  səpmələrinə  baxmayaraq,  o,  saymazyana  “istidir! 
istidir!” deyər, məzəli hərəkətləri ilə orada olanları güldürərmiĢ.  
Bu mərasimin qıĢla bağlılığı ayindəki vasitələrdən də bəlli olur. Belə 
ki, el arasında qarğa qıĢla əlaqəli sayılır və onun “qarr-qorr” oxuması qar 
çağırmaq  kimi  yozulur.  QıĢ  ilin  barsız-bəhrəsiz  fəsli  sayıldığından 
doğub-törəməyən, nəsl artırmayan qatır da onun simvolu sayılır.  
Elə çox qədim zamanlarda keçirilmiĢ “Səddə” bayramı da insanların 
qıĢdan  qorxmadıqlarını,  ona  qarĢı  keçirdikləri  bir  bayram  olmuĢdur. 
Novruza nə az, nə çox düz əlli gün qaldığını bildirmək üçün icra olunan 
“Səddə”  bayramında  insanlar  meydanın  ortasında  yandırdıqları  tonqalın 
çevrəsinə  dolanır,  rəqs  edir,  tamaĢalar  göstərirmiĢlər.  Dahi  Azərbaycan 
Ģairi  N.Gəncəvi  “Ġsgəndərnamə”  poemasında  Novruzla  bərabər  Səddə 
bayramından da söz açmıĢdır:  

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
70 
 
Novruz ilə Səddə bayramlarında,  
Ayinlər yenə də olurdu bərpa. 
Əl üzü görməmiş növrəstə qızlar,  
Evindən sevincə dışarı çıxar.  
Əllər al xınalı, üzlər bəzəkli,   
Hər yandan gəlirdi coşqun ürəkli. 
Hər bir qıvrım saçlı, gəlişi gözəl
Ayaq yerə döyər, şappıldayar əl.  
Hərə bir sərv idi, əldə güldəstə,  
Sərv əndamlı bənzər çiçəkpərəstə.  
Hər qızlar axır bu gün hər yandan,  
Ürək arzusuna açılır meydan.  
 
QıĢ fəslinə belə bir münasibət yalnız “Kövsər”, “Səddə” ilə məhdud-
laĢmır. Bu baxımdan qıĢ və yaz fəsillərinin qarĢılaĢmasının, mübarizəsi-
nin rəmzi təsvirini nümayiĢ etdirən və tədricən xalq tamaĢası Ģəkli almıĢ 
mifoloji məzmunlu “kosa-kosa” mərasimi də maraqlı və düĢündürücüdür. 
Ġlin axır çərĢənbələrində, eləcə də Novruz bayramı günündə Azərbayca-
nın demək olar ki, bütün bölgələrində keçirilən bu mərasim – tamaĢanın 
ayin və nəğmələri çoxçeĢidlidir.    
Novruz bayramına sarı gedən yol öz baĢlanğıcını daha əsaslı Ģəkildə 
qıĢın  çillələrindən  götürür.  Dekabr  ayının  22-də  qıĢın  girməsi  ilə  baĢ-
layan qırx günlük  Böyük Çillədə ən məĢhur ayin bahar simvolu sayılan 
səməni  göyərtmək  və  ondan  halva  biĢirməkdir.  YaĢayıĢını,  dolanacağını 
təsərrüfat  ilinin  –  baharın,  yazın  baĢlanmasında  görən  ulu  əcdadlarımız 
taxılı  süni  Ģəkildə,  yəni  ev  Ģəraitdə  göyərtməklə  yazın  tez  gəlməsini, 
bununla  torpağın  oyanmasını,  əkilmiĢ  məhsulun  cücərib  böyüməsi 
arzusunu ifadə etmiĢdir.  
GöyərdilmiĢ  səməni  suyunda  halva  biĢirilərkən  iĢtirakçıların  elliklə 
oxuduqları:  
 
Səməni, ay səməni, 
Göyərdərəm mən səni.  
Sən gələndə yaz olur,  
Yaz olur, avaz olur.  
 
–  nəğmədə  də  səməninin  bilavasitə  yazla,  baharla  əlaqəsi  açıq-aydın 
deyilir.  

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
71 
Fevral  ayının  əvvəlindən  baĢlayaraq  iyirmi  gün  davam  edən  Kiçik 
Çillə qıĢın “oğlan çağı” sayılır. Bu çillənin “Xıdır Nəbi” adlanan birinci 
ongünlüyü  isə,  ümumiyyətlə  ilin  ən  sərt,  çovğunlu,  dondurucu  vaxtı 
sayılır və buna hətta bu xüsusiyyətinə görə “yalquzaq zamanı” da deyilir. 
Əbəs yerə deyil ki, bir Azərbaycan atalar sözündə də qıĢ  fəslinin məhz 
bu  zamanda  daha  soyuq  olduğunu  bildirmək  üçün  “Xıdır  girdi,  Xıdır 
çıxdı, qıĢ çıxdı” deyilir.  
“Xıdır Nəbi” mərasimi ongünlüyün sonuncu günü xüsusi Ģəkildə icra 
olunur.  Buğda  qovrulub  əldaĢında  (kirkirə)  üyüdülərək  qovut  çəkilir. 
QaynadılmıĢ yumurtalar daha çox günəĢin və yazın simvolu sayılan sarı, 
qırmızı, yaĢıl rənglərlə boyanılır. Bədənə istilik gətirən xörəklər biĢirmək 
üçün  tədarük  görülür.  ÇəkilmiĢ  qovutdan  bir  qab  “Xıdır  Nəbi”nin  so-
nuncu  gecəsi,  adətən,  yük  dolabının    altına,  divar  taxçalarının  əl  dəyil-
məmiĢ künclərinə qoyulur. Etiqada görə, həmin gecə Xıdır gəlib qovutun 
üstünə əl basır və bununla evdə bolluq, bərəkət yaranır. Xıdır Nəbi Ģərəfi-
nə aĢılmıĢ süfrəyə qoyulmuĢ qovutun üstünə bağ-bağatdan kəsilib gətiril-
miĢ,  alma  çubuqlarına  sarılmıĢ  və  yağ  sürtülərək  yandırılmıĢ  Ģamlar  da 
sancılır.  Süfrədəki  qovutdan  ailə  üzvləri  lap  sonra  yeyirlər.  Ġnanırlar  ki, 
Ģamlar yanan vaxtda ata-baba ruhları kimi, Xıdır Nəbi də gəlib bu qovut-
dan  dadır.  Elə  Ģər  qovuĢandan  sonra  pay  yığmaq  üçün  qapı-qapı  gəzən 
uĢaqlar da:  
Xanım, ayağa dursana,  
Yük dibinə varsana, 
Boşqabı doldursana,  
Xıdırı yola salsana.  
 
– nəğməsini oxumaqla ilk növbədə elə həmin qovutdan pay istəmiĢlər.  
Kiçik  Çillənin  qurtardığı  vaxtdan  yazın  ilk  gününə,  yəni  Novruz 
bayramına  qədər  olan  çağ  “Alaçalpo”,  “Ağlargülər”,  “Boz  ay”  və  s. 
adlanır. Ayın belə-belə adlarla adlanması onun buludlu,  yağıĢlı, küləkli, 
isti,  soyuq  –  bir  sözlə,  dəyiĢkən  olması  ilə  bağlıdır.  Əbəs  yerə  deyil  ki, 
xalq bu adlardan “Boz ay”a münasibətini “Boz ay bozara-bozara keçər” 
Ģəklində bildirmiĢdir.  
Boz ay hər biri yeddi gündən ibarət cəmlələr də adlanan dörd həftəyə 
- çilləbeçəyə bölünür. Etiqada görə, bu həftənin dördündə, eləcə də Kiçik 
Çillənin üç çərĢənbəsində təbiət və cəmiyyətdə canlanma, oyanma, diril-
mə  prosesi  gedir.  Dediyimiz  yeddi  çərĢənbədən  üçü  “oğru  çərĢənbə”, 
“oğru buğ”, “oğru üskü”, dördü isə “doğru çərĢənbə”, “doğru buğ”, “doğ-
ru üskü”, “cəmlələr” adlanır.  

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
72 
ÇərĢənbənin hər birinin məxsusi cizgiləri, ayinləri vardır. Doğrudur, 
“oğru çərĢənbə”, “oğru buğ”, “oğru üskü” adlana ilk üç çərĢənbənin dörd 
ilaxır  çərĢənbələr  qədər  rolu  böyük  deyil.  Amma  inama  görə,  həmin 
çərĢənbələrdə də torpağa az-çox istilik gəlir.  
Sözsüz  ki,  Novruz  qabağı  qeyd  olunan  dörd  ilaxır  çərĢənbələr  mə-
rasimlərinin,  ayinlərinin  zənginliyi  ilə  seçilir.  Eldə-obada,  kənddə-
kəsəkdə  hamının,  hər  evin,  hər  ailənin  təntənə  ilə  qeyd  etdiyi  bu 
çərĢənbələrin  hər  birinin  ayrı-ayrılıqda  müxtəlif  adları  da  vardır.  Misal 
üçün,  ilaxır  çərĢənbələrin  birincisi  bölgələrimizdə  əsasən  bu  adlarla 
tanınır:  “Əzəl  çərĢənbə”,  “Müjdəçi  çərĢənbə”,  “”Toz  çərĢənbə”,  “Yel 
çərĢənbə”, “Xəbərçi çərĢənbə” və s.  
Ġlk çərĢənbəyə belə adların verilməsi elə onun öz məzmunu ilə bağ-
lıdır.  Yazın  yaxınlaĢmasını  müjdələyən,  xəbər  verən  bu  çərĢənbədə  ev-
eĢik his-tozdan təmizlənir. Pal-paltarın, xalça-palazın tozu tökülür. Elə bu 
üzdən də ona  çox vaxt  “Toz çərĢənbə” deyilir. Sözü gedən çərĢənbənin 
“Yel  çərĢənbə”  adlanması  da  səbəbsiz  deyil  və  bu,  çərĢənbəyə  verilmiĢ 
ən  düzgün  addır.  Çünki  ilaxır  çərĢənbənin  birincisi  bilavasitə  kainatın 
astronomik  durumu,  təbiətĢünaslıq  və  fizika  qanunlarına  uyğun  bir 
hadisədir.  Bu  deyilənlərə  əsasən  istilik  olaraq  havaya  gəlir.  Sözsüz  ki, 
əgər  hava  (yel)  qızmayıbsa,  onda  suların  donu  açılmaz.  Havaya  istilik 
gəlməlidir ki, torpağın donundakı buz (su) donu ərisin, torpaq yumĢalsın 
və  təsərrüfatçı  -  əkinçi  bu  torpağı  Ģumlaya  bilsin,  bağban  bağındakı 
ağacların diblərini belləyib yumĢalda bilsin.  
Novruz  bayramlarının  il  sonu  çərĢənbələrinin  ikincisi  yenə  də  ayrı-
ayrı  bölgələrimizdə  “kül  çərĢənbə”,  “külə  çərĢənbə”,  “Su  çərĢənbə”, 
“sular Novruzu” adlarıyla tanınır.  
Birinci  çərĢənbədə  havaya  buğun,  istiliyin  gəldiyini  bilən  təsərrüfat-
çını  indi  daha  çox  bağ-bostanı,  əkin-biçini  düĢündürür.  Bunların  da  qıĢ 
yuxusundan ayılmasını, oyanmasını istəyir. Bunun üçün o, axĢam yandı-
rılmıĢ  çərĢənbə  tonqalının  külünü  isti-isti  bağ-bostana,  əkin-əkincəyə, 
ağac  budaqlarının  üstünə  səpir.  Ġstiliyin  süni  simvolunu  yaratmaqla 
üstlərinə  kül  səpələdiklərinin  də  tezliklə  oyanması,  canlanması  istəyini 
ifadə  edir.  Deməli,  çərĢənbənin  “kül  çərĢənbə”,  “külə  çərĢənbə” 
adlanması bu görüĢlə ilgilidir.   
Novruz  çərĢənbələrinin  üçüncüsünün  “Gül  çərĢənbə”,  “Torpaq  çər-
Ģənbə”, “Yer çərĢənbə”, “Ölü çərĢənbə”, “Ata-baba günü çərĢənbəsi” və 
s. adları vardır. Bu çərĢənbədə torpağın, yerin canına tamam-kamal istilik 
gəlir. MeĢələrdə, dağ  ətəklərinin güneyində  Novruzgülü baĢ qaldırır. Bu 
yaxınlıqlarda  yaĢayanlar,  xüsusən  oğlan-qız  uĢaqları,  cavanlar  gedib 
həmin Novruzgüllərindən toplayıb çərĢənbə süfrəsinə qoyurlar.  

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
73 
Nəhayət,  ilin  sonuncu  çərĢənbəsi  Azərbaycanımızın  hər  yerində  heç 
bir  digər  adla  yox,  “Ġlaxır  çərĢənbə”  adıyla  deyilir,  qeyd  olunur.  Bu 
çərĢənbə  təbiətdə  və  cəmiyyətdə  nə  varsa  hamısının  canında  oyanma, 
canlanma baĢlayır.  
Ġlaxır  çərĢənbə  təmtərağı  ilə  özündən  əvvəlki  çərĢənbələrdən  fərqlə-
nir.  düzdür,  bu  çərĢənbədə  olduğu  kimi,  əvvəlki  çərĢənbələrdə  də  “çər-
Ģənbə  xonçası”  tutulur,  tonqal  yandırılır  və  s.  Amma  Ġlaxır  çərĢənbənin 
növrağı zəngindən də zəngindir. Burada, ötəri də olsa bir məsləyə toxun-
maq istəyirik. Bildiyimiz kimi çərĢənbələrin hamısında od-tonqal  yandı-
rılır. Bir halda belədir, onda Ġlaxır çərĢənbəyə ayrıca bir “Od çərĢənbəsi” 
adı vermək də absurd deyilmi?  
Ġlaxır çərĢənbənin mərasim və ayinlər ilə zəngin olduğunu demiĢdik. 
Bu  mərasimlərdən  ən  məĢhur  və  yayğın  olanı  “Vəsfi-hal”dır.  Qadınlar, 
gəlinlər,  ərgən  qızlar  çərĢənbə  axĢamında  təyin  olunmuĢ  bir  evə  cəm 
olurlar. Aralığa su ilə dolu “dilək tası” adlanan badya, kasa və s. qoyulur, 
üstünə ağ örtük örtülür. ĠĢtirakçıların hər biri “dilək tası”na öz üzük, sır-
ğa, oymaq, iynə, sancağının və s. salır, niyyət tutur. Mərasimin seçilmiĢ 
baĢçısı bayatı deyə-deyə suya salınmıĢ niĢanlardan birini çıxarır. NiĢanın 
sahibi  tutduğu  niyyətlə  bayatının  sözlərindəki  məzmunu  tutuĢdurur. 
Bununla niyyətindəki istəyinin həyata keçib-keçməyəcəyinə inanır.  
Ġlaxır  çərĢənbənin  maraqlı,  məzmunlu  ayinlərindən  biri  də  qulaq 
falıdır.  Hava  qaralanandan  sonra  niyyət  tutan  kimsə  özü  ilə  bir  qab  su, 
güzgü, açar götürüb qonĢu qapılarına gedir. Ġçəridə danıĢılan söz-söhbətə 
xəlvətcə  qulaq  asır.  EĢitdiyi  ilk  sözləri  ürəyində  tutduğu  niyyətlə  yozur. 
Əgər niyyətlə eĢitdiyi sözlər arasında uyğunluq varsa, deməli, arzu, istəyi 
də həyata keçəcək. Odur ki, ilaxır çərĢənbə axĢamında həmiĢə xoĢ, könül 
açan,  sevinc  bəxĢ  eləyən  sözlər  danıĢılmalıdır  ki,  qulaq  falına  gələn 
qapıdan ümidsiz qayıtmasın.  
Qulaq  falına  gedənin  özü  ilə  apardığı  su  –  iĢıqlı  yol,  güzgü  –  iĢıqlı 
həyat, açar – niyyət açan deməkdir.  
Ġlaxır çərĢənbənin diqqəti çəkən mərasimlərindən biri də “Danatma” 
mərasimidir.  Əski  təsəvvürlərə  görə,  əski  –  Ģər,  gündüz  isə  xeyirxah 
qüvvələrin  əməlidir.  Bunların  arasında  qurtarmaz  vuruĢ  gedir.  Sübhün 
açılmasına  az  qalmıĢ  Dan  ulduzu  görünəndə  gecə  bütün  qüvvəsini  – 
zülmət qaranlığını cəmləyib açılan səhərin qarĢısını kəsmək istəyir. “Dan 
qaranlığı”  adlanan  bu  vaxtla  GünəĢönü  gələn  Dan  ulduzu  iĢığında  sübh 
qalib gəlir.  
“Danatma” mərasimində əsasən, cavan oğlanlar, qızlar iĢtirak edirlər. 
Ġlaxır çərĢənbə gecəsində onlar bir evə yığıĢırlar. Bütün gecəni yatmayıb 
Ģənlik  keçirir,  cürbəcür  əhvalat,  əfsanə,  rəvayət,  lətifələr  danıĢır,  nəğ-

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
74 
mələr  oxuyub  əylənirlər.  Mərasimdə  iĢtirak  edənlərdən  kimsə  yatma-
malıdır.  ĠĢdir,  bir  kəsi  yuxu  aparsa,  onun  paltarını  xalça-palaza  tikir, 
sonra oyadıb oxumaq, oynamaq və s. tələblə cərimə edirlər.  
Dan ulduzu görününcə, etiqada görə bu ulduzu ilk görən kəsin iĢləri 
uğurlu  olur,  mərasim  iĢtirakçıları  axar  su  üstünə  gəlirlər.  Danın  ağar-
masını – sübhün açılmasını burada qarĢılayırlar. Əl-üzlərini yuyub suyun 
üstündən hoppana-hoppana “ağırlığım-uğurluğum daĢlara” deyirlər. 
Ġlaxır  çərĢənbənin  maraqlı  ayinlərindən  biri  də  “Ağacqorxutma”dır. 
Bar  verən  ağac  bardan  qaldıqda  deyirlər  ki,  çilləyə  düĢüb.  ÇərĢənbənin 
günü ağac sahibi əlinə baltanı alıb onun üstünə gəlir və: - Ey barsız ağac, 
nəyimə lazımsan, kəsəcəyəm səni! – deyərək, baltanın ağzıyla, arxasıyla 
ağacın gövdəsinə vurur. Ağac bununla guya ki, səksənir və bu səksənmə 
ilə çillədən çıxır.  
Bəzən  də  baĢqa  bir  kimsə  -  daha  çox  ağsaqqal  balta  vuranı  tutub 
saxlayır və deyir: A kiĢi, kəsmə ağacı. Mən ona zamin dururam. Ġnanıram 
ki,  bu il o, bar verəcək.  Bu zaman evdəkilərdən ayağısayalı,  əlibərəkətli 
sayılan  ağacın  dibinə Ģərbət  səpir, buraya noğul-nabat, qovurğa, səməni 
qoyur.  
Sözsüz ki, ilaxır çərĢənbə inamları çoxdur. Və onlardan bir neçəsini 
də  burada  yada  salmağı  gərəkli  sayırıq.  Misal  üçün,  çərĢənbə  gecəsində 
buğda, un çuvallarının, digər azuqə qablarının ağzı açıq saxlanılmalıdır. 
Ġnama  görə,  bu  gecə  bərəkət  paylanılan  gecədir.  Belə  edilməzsə,  guya 
evin bərəkət payı kəsilər.  
Ġlaxır çərĢənbədə su ilə dolu kasaya uclarına pambıq sarılmıĢ iki iynə 
buraxılır.  Suda  üzən  iynələr  ulduz  tərəfdən  bir-birinə  yaxınlaĢsa,  niyyət 
tutan kəs istəyinə çatacağını yəqinləĢdirir.  
Ġlaxır çərĢənbədə iki almadan birinə niĢan qoyulur. Sonra niyyət tutu-
lub evdəkilərdən kimdənsə almalardan birini götürmək istənilir. Əgər ni-
ĢanlanmıĢ alma götürülərsə, niyyət sahibi istəyinin hasil olacağına inanar.  
Ġlaxır çərĢənbə gecəsində ərgən, yetiĢmiĢ qızlar evin kandarında arxa-
sı  həyətə  sarı  durub  sağayaq  baĢmaqlarını  sağ  əli  ilə  sağ  çiyinlərindən 
arxaya  atarlar.  Sübh  tezdən  oyanıb  baĢmağa  baxarlar.  Əgər  baĢmağın 
burun tərəfi yola, daban tərəfi evə sarıdırsa, sahibi yaxın vaxtlarda xeyir 
xəbər eĢidəcəyinə, ərə gedəcəyinə inanar.  
Ġlaxır çərĢənbədə, eləcə də Novruz bayramı axĢamı bəzədilmiĢ xonça-
da evdə olanların hər birinin adına yandırılmıĢ Ģam da olur. Evdəkilərdən 
hər  kəs  özünün,  ya  da  baĢqasının  Ģamını  gözaltı  eləyib  ürəyində  niyyət 
tutur.  Gözaltı  olunmuĢ  Ģam  o  birilərindən  çox  yanarsa,  niyyət  sahibi 
istəyinin baĢa gələcəyinə inanar.  

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
75 
Ġlaxır çərĢənbədə sübh tezdən evin damına bir ovuc buğda atılar. Belə 
etdikdə, inama görə il bolluq olar, evin bərəkəti artar.  
Ġlaxır çərĢənbədə ov tüfəngindən havaya güllə atarlar ki, tüfəng çillə-
dən çıxsın. Belə etməsən tüfəng çillədə qalar, il boyu onunla ov ovlamaq 
olmaz. Güllə həmiĢə ovdan yan keçər.  
Ġlaxır  çərĢənbədə  biĢirilib  boyanılmamıĢ  yumurtanı  yük  dolabının 
altına,  taxça-rəfəyə  qoyarlar.  Yumurtanın  yanına  qırmızı,  qara  rəngli 
boyalar da qoyulub niyyət tutular. Həm də deyərlər:  
 
Xıdır Nəbi, Xıdır İlyas,  
Yumurtanın üstünü yaz.  
Ürəyimdə diləyim var,  
Nə yazırsan qırmızı yaz.  
 
Sabahısı durub baxarmıĢlar. Əgər yumurtada təsadüfən qırmızı boyalı 
xətlər, iĢarələr varsa, deməli iĢlər uğurlu olacaq.  
Sözsüz ki, ilaxır çərĢənbə ilə bağlı mərasim ayinlərinin, xalq inamla-
rının sayını çoxaltmaq çətin deyil. Amma həqiqət olan budur ki, bu deyi-
lənlərin  hamısı  bilavasitə  təbiətin  bütövlükdə  oyanması,  canlanması 
bayramı  olan  Novruzla  bağlıdır.  Xalqımız  bütün  zamanlarda,  sosializm 
yasaq  istisnasını  nəzərə  almasaq,  bu  bayramı  təntənəli  mərasimləri  ilə 
birlikdə qeyd etmiĢdir. Ġlsonu çərĢənbələrdə olduğu kimi, Novruz bayra-
mı axĢamında da tonqal yandırılır, ailə üzvləri tonqalın üstündən hoppan-
maqla köhnə ilin ağırlığından çıxırlar.  
Novruz  bayramı  tonqalı  qonĢular  tərəfindən  yaslı,  təziyəli  olanların 
da  həyətlərində  yandırılır.  Çünki  bu  bayram  onlar  üçün  “qara  bayram” 
sayılır.  Buna  görə  də  qonĢular  belə  həyətlərdə  Novruz  tonqalı  yandır-
maqla təziyəli adamları yasdan çıxarırlar. Yeni ilə qəmli, kədərli getmək 
olmaz.  
Novruz bayramı tonqalında üzərlik yandırmaq adəti də vardır. Tonqal 
sönənə  yaxın  odun  içinə  üzərlik  atıb  deyirlər:  “Ocağıma  əyri  baxarın 
gözləri partlasın, özü yanıb çatlasın”.  
Novruz  bayramının  sayılan  adətlərindən  biri  də  qurĢaqsallama,  pa-
paqatmadır.  QurĢaqsallamada,  papaqatmada  “Xıdır  Nəbi”  mərasimində 
olduğu kimi, daha çox uĢaqlar, yeniyetmələr, cavanlar iĢtirak edirlər. On-
lar  qaranlıq  düĢəndə  evlərin  bacasından  (əski  çağlarda  evlərin  damı  tor-
paqla örtülür və evin içinə baca qoyulurdu) qurĢaq – Ģal sallayır, qapıdan 
evin içinə papaq, dəsmal atırlar. Evdə olanlar da gələnləri qovuğa, bay-
ram  Ģərəfinə  qırmızı,  yaĢıl  rənglərlə  boyanılmıĢ  yumurta,  alma,  armud, 
ərik, gavalı qurusu, qoz, fındıq, Ģabalıd, cürbəcür biĢmiĢ və Ģirniyyat payı 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
76 
ilə  yola salırlar. QurĢaqsallama adətinin  bir xüsusiyyəti ən  yaxĢı  Ģəkildə 
M.ġəhriyarın “Heydər babaya salam” poemasında təsvir olunub:  
 
Bayram idi gecəquşu oxurdu, 
Adaxlı qız bəy corabın toxurdu.  
Hər kəs şalın bir bacadan soxurdu
Ay nə gözəl qaydaydı şal sallamaq,  
Bəy şalına bayramlığın bağlamaq.  
Şal istədim mən də, evdə ağladım, 
Bir şal alıb tez belimə bağladım.  
Qulamgilə qaçdım, şalı salladım,  
Fatma xala mənə corab bağladı,  
Xan nənəmi yada salıb ağladı.  
 
Novruz bayramı gecəsində qurĢaqsallamanın bir maraqlı məqamı da 
vardı. Ġstək, sevgi gecəsi də adlanan bu gecədə cavan oğlanlar sevdikləri 
qızlar olan evlərin bacalarından salladıqları qurĢağın ucuna öz cib yaylıq-
larını da bağlayırlar. Qız və qızın valideynləri o saat mətləbi baĢa düĢür-
lər. Əgər bu iĢə razılıq varsa, yaylığı qurĢaqdan açıb qızın qoluna bağla-
yırlar.  Yox,  əgər  razı  deyillərsə,  yaylığı  bayram  nemətləriylə  bərabər 
qurĢağa bənd edib geri qaytarırlar.  
NiĢanlı qızlara bayrampayı  aparmaq da Novruzun tanınan adətlərin-
dəndir. Düzdür, digər bayramlarda da oğlan evindən niĢanlı qız üçün sov-
qat aparırlar. Amma, bu, Novruz bayramında daha təmtəraqlı, sovqatların 
sayı  da  çox  olur.  Həm  də  cəhd  edilir  ki,  bu  sovqatların  arasında  acılıq 
gətirən  nəsnələr  olmasın.  Belə  etməsən  deyərlər  ki,  qız  gəlin  gələndən 
sonra acıdil olar.  
Novruz  bayramı  axĢamlarında  köhnə  ilin  tamam  olması  və  təzə  ilin 
baĢlamasına bir neçə saat  qalmıĢ  bayram  süfrəsi  açılır. Bu süfrə, uyğun 
olaraq, həm “təhvil süfrəsi”, həm də “yeni il süfrəsi” adlanır. Ġstər ilaxır 
çərĢənbə,  istərsə  də  Novruz  süfrəyə  “löyün”,  “ləvin”,  “yeddilöyün”, 
“yeddiləvin”,  hətta  “yeddisin”  də  deyilir.  Süfrənin  belə  adlanması  da 
səbəbsiz deyil. Bu süfrəyə adətən yeddi adda yer-yemiĢ, nemətlə düzülür. 
Həm  də  bunların  adı  “s”  hərifi  ilə  baĢlanmalıdır.  Su,  səməni,  sünbül, 
sumaq, suluq, soğan, sarımsaq. Əlbəttə, adları göstərilənlər Azərbaycanın 
hər yerində eyni cür olmur. Elə Ġranda da bu adlar fərqli Ģəkildədir və on-
ların “Yedisin” adlandırdıqları bunlardır: “səbas” (sünbül), “sib” (alma), 
“sancəd” (çaytikanı), “sif” (sarımsaq), “sirke” (sirkə), “sumaq” (sumaq), 
“səmənu” (səməni).  

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
77 
Bəzi  qaynaqların  verdiyi  xəbərə  görə,  ərəb  xilafətinin  yurdumuza 
basqınlarından qabaq Ġlaxır çərĢənbə və Novruz süfrəsinə düzülənlər “s” 
yox, “Ģ” ilə baĢlayırmıĢ və “yeddiĢin” adlanırmıĢ. Bu nemətlərdən biri də 
”Ģ”  hərfi  ilə  baĢlanan  “Ģərab”  imiĢ.  Ġslam  dini  Ģərabı  haram  buyurdu-
ğundan “YeddiĢin” “Yeddisin” olmuĢdur.  
Novruz bayramı süfrəsində səməninin çevrəsinə ailə üzvlərinin adına 
düzülmüĢ Ģamlar yandırılır. Cəhd olunur ki, süfrənin künc tərəfində kim-
sə oturmasın. Etiqada görə, evin, ocağın ölənlərinin ruhları da bu axĢam 
gəlib küncdən yaxınlaĢaraq süfrədəki nemətlərdən dadırlar.  
Novruz bayramı gecəsinin sabahısı da axar su üstünə gedilir, ayinlər 
icra edilməklə köhnə ilin ağırlığından xilas olurlar. AxĢamdan boĢ saxla-
dıqları qabları da yeni il suyu ilə doldurub gətirirlər. Bu sudan evdə qa-
lanların, pal-paltarın, yorğan-döĢəyin, həmçinin  mal-qaranın, bağ-bağça-
nın,  əkinəcək  yerlərin  üstünə  də  səpirlər.  Bununla  da,  il  boyu  özlərinin 
sağlam-salamat  olacaqlarına,  bağ-bağatın,  mal-qaranın  məhsuldarlığına  ina-
nırlar. Ġnanırlar ki, oğul-uĢaq böyütmüĢ qadın hamıdan tez gedib yeni il suyu 
gətirsə, bu sudan uĢağı olmayanlara içirsə onlar da övlad anası olarlar.  
Novruz bayramı günündən baĢlamıĢ on-on iki gün müddətində dost-
tanıĢ, qohum-əqrəba bir-birinin evinə bayramlaĢmağa, təbrikə gedər, bay-
ram sovqatı apararlar. Əvvəllər küsülü olanlar bu günlərdə mütləq barıĢ-
malıdır. Yeni ildə kin-küdurət aradan götürülməlidir.  
Novruz bayramı günlərində Novruz Ģərəfinə açılmıĢ süfrə də həmiĢə 
açıq  qalmalıdır.  Süfrə  yığıĢılanda  saralmıĢ  səməni  tullanmaz.  O,  axar 
suda axıdılar və arxasınca Ģirni-nabat atılar. Belə etdikdə, deyərlər ki, il 
bolluq olar, evin bərəkəti artar.  
Beləliklə,  Novruz  bayramı  yazın,  yeni  təsərrüfat  ilinin  baĢlanmasını 
bildirməklə bərabər, həm də ümummilli, ümumxalq, ümumdövlət sevinc, 
Ģadlıq,  əmin-amanlıq,  bərəkət  bayramına  çevrilir.  Məsələnin  məhz  bu 
mahiyyətini  dəyərləndirən,  Novruz  bayramının  xalqımızın  mənəvi  var-
lığında  böyük  rolunu  yüksək  qiymətləndirən  Heydər  Əliyev  demiĢdir: 
“Böyük mənəvi gücə malik olan Novruz bayramı ulu əcdadlarımızın bizə 
verdiyi ən gözəl yadigar olub,  Azərbaycan xalqının milli ruhunu, yadda-
Ģını, onun daxili aləmini bütün zənginliyi ilə yaĢadır. Təbiətin oyanıĢının, 
varlığın yenidən canlanmasının müjdəsini verən Novruz bayramı, ən qə-
dim zamanlardan bəri həyat və məiĢətimizə daxil olmuĢ, insanlara aydın 
və iĢıqlı sabaha, xoĢbəxt gələcəyə inam duyğusunu bəxĢ etmiĢdir...  
Novruz bizim ümummilli bayramımızdır. Mən hesab edirəm ki, indi 
artıq  müstəqil  Azərbaycan  üçün  bu  bayramdan  əziz  bayram  ola  bilməz. 
Ona  görə  də  bu,  bizim  xalqımızın  hamısını  eyni  dərəcədə  həm 
sevindirməlidir, həm həvəsləndirməlidir, həm də birləĢdirməlidir”.       
1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə