Ozan dünyasi №2(5), 2011



Yüklə 1.11 Mb.
Pdf просмотр
səhifə3/8
tarix10.06.2017
ölçüsü1.11 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

 
SARI AġIQ 
(XVII əsr) 
 
BAYATILAR 
 
 
Bu dağlar ozan yeri
AĢığın azan yeri. 
Ġlan ollam, öpərəm, 
Ayağın gəzən yeri.  
 
***  
 
Mən aĢıq yüz sənəmi,  
Səfyanın yüz sənəmi.  
YaxĢıynan keçən günə 
Verərəm yüz sənəmi.  
 
***  
AĢığın dağ gücü var, 
Körpünün tağ gücü var. 
YaxĢı dərdi çəkirəm, 
Dizimdə haqq gücü var. 
 
***  
Geyinibdi yar sarı, 
Bayqu meyli yar sarı.  
Kəbədə ölsə aĢıq, 
Yönün qoyun yar sarı.  
 
***  
Bu dağlar qanlı dağlar, 
Sinəmi qanlı dağlar. 
Yığılıb aĢıq üstə, 
El ağlar, qanlı da ağlar.  
 
***  
Qərib el deyib ağlar
Bülbül gül deyib ağlar. 
YaxĢısı ölən aĢıq, 
Hər gün dil deyib ağlar.  
 
***  
AĢığam dərdiməndə,  
Aləmin dərdi məndə.  
Göstərdim eĢq odunu, 
Ağlatdım dərdi mən də.  
 
***  
Buxaq altı qənd ağı, 
Hicran günü qənd ağı.  
Səndən ayrı aĢığa, 
Zəhrimardı qənd axı.  
 
***  
AĢıq deyər yüz yal var, 
Bir gədik var, yüz yal var.  
Fələk bildiyin eylər, 
Yüz ətəklə, yüz yalvar.  
 
***  
Yeri, yeri, nur dağlar
BayquĢ ağlar, qurd ağlar.  
Getdim yarı görməyə, 
Oba köçüb, yurd ağlar.  
 
***  
Gecələr qəm oyanı, 
El yatar, qəm oyanı. 
Dəryalar oya bilməz, 
Bağrımda qəm oyanı.  
 
***  

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
42 
Dərdin məni yandırsın,  
Baxsın rəqib, yan dursun.  
Gəlsin, yanar dağ ilə 
AĢıq yanbayan dursun.  
 
***  
Mən aĢıq Ģirin gələ, 
Yaylaqdan Ģirin gələ.  
Fərhad qayalar çapar, 
Gözləyər ġirin gələ.  
 
***  
Mən aĢıq o da giryan, 
Çöl giryan, oda giryan.  
Dedim qıraqdan isin, 
Demədim oda gir yan.  
 
***  
Mən aĢıq oda para
Ay doğdu, o da para.  
Varmı bir odu sönmüĢ, 
Canımdan od apara.  
 
***  
Mən AĢıq keçdi məndən, 
Ox dəydi, keçdi məndən.  
YaxĢıya körpü oldum,  
Yaman da keçdi məndən.  
 
***  
Mən aĢıq suda yandı, 
Sel gəldi, su dayandı.  
Dərdimi suya dedim, 
AlıĢdı, su da yandı.  
 
***  
Qəm çəkənə qəm aĢıq, 
Gözüm qəmdən qamaĢıq.  
Nə Həkəri tükənər, 
Nə səndəki qəm, aĢıq!  
 
***  
Çay üstə cəm quzular, 
Tükləri nəm quzular. 
Mən aĢıq qəm çobanı,  
Dəyəmdə qəm quzular. 
***  
Mən aĢıq amanatdı, 
Gəlməsin Yaman atdı.  
Keçirt məni bu çaydan, 
Yar gözlər, aman atdı!  
***  
Gəl, aĢığın baxtı gəl, 
Yaman yatan vaxtı gəl. 
Göz yaĢım selə dönüb, 
Aramızdan axdı gəl.  
 
***  
BaĢı bəlgəli dağlar, 
Dibi kölgəli dağlar. 
Yol üstə gözlər aĢıq, 
Nə vaxt el gəli, dağlar?!  
 
***  
Qəriblik yaman olur, 
Sovrulur, saman olur. 
Nə bir haraya çatan
Nə də bir aman olur.  
 
***  
Gün düĢüb dağda qara, 
Ahımdan dağ da qara.  
YaxĢın görünmür, aĢıq, 
Hey axtar, dağ-dağ ara.  
 
***  
Mən aĢığam gülən az,  
Bülbül eylər gülə naz.  
Fələyin çarxı dönsün, 
Ağlayan çox, gülən az.  

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
43 
AYDIN ÇOBANOĞLU – 60 
 
Bu  il,  XX  əsrin  70-90-cı  illə-
rində  Azərbaycan  aĢıq  sənətində 
özünəməxsus dəst-xətti ilə seçilən 
Aydın Çobanoğlunun anadan ol-
masının 60 illik yubileyidir.  
AĢıq  Aydın  Çobanoğlu  (Mu-
sayev)  1951-ci  il  yanvarın  18-də 
saz-söz beĢiyi olan Tovuz rayonu-
nun 
Əlimərdanlı 
kəndində 
anadan olub.  
1972-ci  ildən  böyük  sənət 
dünyasına  qədəm  qoyan  Aydın 
Çobanoğlunun  sənət  uğurları 
1975-ci  ildən  baĢlayıb.  Ümum-
ittifaq  festivalının,  1977-1979-cu 
illərdə  gənc  aĢıqların  respublika 
müsabiqələrinin  qalibi,  1984-cü 
ildə PolĢada keçirilən XI Beynəl-
xalq Folklor festivalının və 1987-ci ildə keçirilən II Ümumittifaq Xalq yara-
dıcılığı festivalının laureatı olub. 1991-ci ildə Türkiyənin Konya Ģəhərində ke-
çirilən aĢıqlar festivalından dörd qızıl medalla qayıdıb. Almaniya, Hindistan, 
Ġsveç,  Türkiyə,  Ġsveçrə,  Orta  Asiya  və  Qafqaz  respublikalarında  keçirilən 
festivallarda və qastrol səfərlərində uğurlu konsert proqramları ilə çıxıĢ edib.   
O, “AbĢeron” və “Günay” ailə ansambllarını, AĢıqlar Birliyinin nəzdində 
qızlardan  ibarət  “Ġncəgülü”  aĢıqlar  ansamblını  yaradıb, Hüseyn  Arifin  vax-
tında AĢıqlar Birliyi sədrinin müavini olub. 
Azərbaycan  Dövlət  Universitetinin  (BDU)  filologiya  fakültəsində  təhsil 
alan  Aydın  Çobanoğlu  dövrünün  ən  tanınmıĢ  aĢıqlarından  biri  olmaqla  ya-
naĢı, həm də bu sənətin tədqiqi və təbliği ilə də məĢğul olur, elmi araĢdırmalar 
aparırdı. O, 1988-ci ildə Leninqradda (Sankt-Peterburq) keçirilən XVI “Folk-
lor və gənclik” Ümumittifaq elmi-təcrübi konfransında məruzə ilə çıxıĢ edib. 
1993-cü ili martın 23-də dünyasını dəyiĢən Aydın Çobanoğlunun anadan 
olmasının 60 illiyi ilə bağlı xatirə kitabı hazırlnır.  Yeri gəlmiĢkən qeyd edək 
ki, bu gün bizə çox qiymətli lent yazıları ilə yanaĢı ondan həm də bir sıra elmi 
məqalələri  yadigar  qalıb.  Dünyasını  vaxtsız  dəyiĢmiĢ  bu  ustadın  ruhuna 
ehtiram  əlaməti  olaraq  onun  xaitrəsinə  tanınmıĢ  telejurnalist  Telli  Pənah-
qızının qələmə aldığı yazını və özünün təxminən 30 il bundan yazdığı, bu gün 
də  aktuallığını  itirməyən  “SAZ,  SÖZ,  ĠFAÇILIQ  VƏ...”  adlı  məqaləsini 
dəyərli oxucularımıza təqdim edirik. 
 
“OZAN DÜNYASI” 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
44 
 
 
 
 
Telli PƏNAHQIZI 
 
 
 
 
 
 
 
AġIQ ELDƏN YUXARI 
 
Olumla ölüm arasındakı ömür adlı nəsnəsəni hərə bir cür yaĢayır. 
Ariflər – dünyanın bir göz qırpımı qədər ani olduğunu bildiklərindən 
onun Ģələsi olmaqdansa, həyatın lələsi olmağa üstünlük verirlər. 
Aqillər  –  bir  keçib  gəldikləri  yola,  bir  də  çənə-cisəyə  bürünən 
gədiklərə, aĢırımlara boylanaraq köks ötürür, eyhamla “ey gidi, dünya”, – 
deyirlər. Bilmirsən, yamanlayırlar dünyanı, yoxsa sevib əzizləyirlər... 
AĢiqlər  –  məhəbbətlə  nifrət  arasındakı  yolda  yorğun  düĢmüĢ 
tənlərinin yox, sevdaya mübtəla ruhlarının niĢan verdikləri yerə tələsirlər. 
AĢıqlarsa – göylərdən yerə enmiĢ söz iĢığında nurlana-nurlana ruh, 
iman, ürfan elçisi olduqlarını bütün dünyaya sübut etmək üçün telli sazı 
sinələrinə basıb əsrlər öncə ellərə, obalara eĢq, sevgi, ədəb-ərkan, nizam-
intizam,  səliqə-səhman,  ləyaqət,  mərifət,  inayət  toxumları  səpməyə 
çalıĢırlar... 
El  Ģənliklərində,  xeyir  məclislərində  yerləri  həmiĢə  yuxarı  baĢda 
olan,  hər  yerdə  çalğıları,  oxumaları  sevgi  ilə  qarĢılanıb,  hörmət-izzətlə 
uğurlanan sənət fədailəri ömürlərini elə bu sevginin içində keçirmələri ilə 
xoĢbəxtdilər...  Mənim  aləmimdə  əsl  istedadlar  bir  pərvanə  ömrü 
yaĢayırlar.  Hər  dəfə  qanadlarını  oda  çırpıb  yansalar  da,  yenə  kökslərini 
bu atəĢə çırpmaqdan çəkinmirlər.  
AĢıq Aydın Çobanoğlu da bu qəbil aĢıqlardan və aĢiqlərdən idi. Sə-
nətinin  aĢiqi,  sazın  və  sözün  aĢiqi.  Min  təəssüf  ki,  həyat  bu  məhəbbəti 
doya-doya  yaĢamaq  səadətini  qıymadı  ona,  bağban  kimi  zəhmətini 
çəkdiyi söz və musiqi gülüstanının barını doyunca dadmadı. Allah mərdi-
məzara  lənət  eləsin,  onu  çox  sevdiyi  bu  həyatda  yaĢamağa  qoymadılar. 
Əgər  yaĢasaydı,  yəqin  ki,  yubiley  günündə  bizim  belə  kövrək  gəziĢmə-
lərimizə  də  ehtiyac  qalmazdı,  əksinə,  hər  birimiz  onun  sənət 
uğurlarından, fərqli insani keyfiyyətlərindən söz açardıq. 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
45 
Aydın  Çobanoğlu  sözünü  və  sazını  həmiĢə  baĢı  üzərində  gəzdirən 
sənətkar  idi.  Ədəbi,  ərkanı,  ləyaqəti,  insanlığı,  saflığı,  sədaqəti,  evinə-
ailəsinə  ehtiramı,  ətrafındakılara  təmənnasız  səmimiyyəti  ilə...  özü  də 
sazı, sözü kimi ucalarda dayanmağa layiq insan idi. 
AĢıq  Aydınla  tanıĢ  olanda  mən  hələ  yenicə  jurnalistika  aləmində 
tanınmağa  baĢlamıĢdım  və  bir  neçə  dəfə  onunla  həmsöhbət  olmuĢduq. 
Hərdən  tədbirlərdə  rastlaĢanda  da  ərklə,  ürəklə  salamlaĢırdıq,  bir-
birimizin iĢi, yaradıcılığı ilə maraqlanırdıq. Bu tədbirlərdə aĢıq heç vaxt 
novbə söhbəti aparmazdı, birinci, beĢinci və ya sonuncu çıxıĢ edəcəyinin 
onun üçün elə bir özəlliyi yox idi. Təki onun çalğısına qulaq asanlar, onu 
dinləyənlər olsun. 
Aydın  Çobanoğlu  çox  abırlı,  həyalı  adam  idi.  Bəlkə  də  kiĢilər 
haqqında  bu  sözləri  söyləmək  bir  az  qeyri-adi  səslənə  bilər.  Çünki  son 
illərin  ölçüləri  ilə  yanaĢsaq  bəzən  qadın  sənətkarlar  haqqında  bu 
kəlmələri  yazmağa  çətinlik  çəkirik.  Ancaq  aĢıq  Aydının  halal  haqqıydı 
dediklərim. 
Bu  ciddi,  gözlərindən  həmiĢə  qayğı,  kədər  oxunan  kiĢinin  öz 
dünyası,  öz  aləmi,  öz  məhəbbət  zirvəsi  varıydı.  Bu,  onun  saza-sözə 
vurğunluğundan qaynaqlanan ilahi bir sevgi idi.  
Qeyd  edim  ki,  Aydın  sənət  aləmində  bir  çoxlarından  fərqli  olaraq 
özünü gözə söxmağı, təriflənməyi,  yeri gəldi-gəlmədi meydana atılmağı 
xoĢlamazdı.  Ġndi  mənə  elə  gəlir  ki,  o,  hətta  sinəsinə  basıb,  tellərinə 
toxunduğu  sazdan  belə  utanır,  həya  edirdi.  Sanki  dədələrindən-
babalarından, həmiĢə müqəddəs saydığı bu el sənətinin - aĢıqlığın xiridarı 
olan, onun beĢiyi baĢında duran, nazını çəkən, qoruyub yaĢadan və təbliğ 
edən  dahilərdən  utanırdı.  Eləcə  içində  oyalana-oyalana,  yana-yana  sazın 
və sözün aĢiqi olduğunu ilk növbədə özünə isbatlamağa çalıĢırdı. 
Onun qəribə ifa manerası vardı. BaĢını sazın çanağına əyib gözlərini 
yumurdu.  Elə  bil  dincəlirdi,  rahatlanırdı  bu  anlarda.  Ürəyindən  keçirib 
dilinə  gətirə  bilmədiklərini  pıçıltı  ilə  sazın  tellərindən  süzülən  sehrli 
səslərin  köməyi  ilə  dinləyicilərinə,  tamaĢaçılarına,  sevdiklərinə  və  onu 
sevənlərə çatdırardı. 
Gözəl, unudulmaz günlərin birində biz Aydın Çobanoğlunun 40 illik 
yubileyinə  yığıĢmıĢdıq.  Gözəl  gecə  oldu.  Onu  sevən  sənət  dostları, 
əzizləri  hamısı  onun  baĢına  toplaĢmıĢdı.  Onun  haqqında  layiq  olduğu 
sözlər söyləndi. Sənəti, gözəl ailəsi, balaları ilə bağlı çox arzular, diləklər 
səsləndi.  Telli  sazı  dilə  gətirib  “Yanıq  Kərəmi”ni,  “Zarıncı  Kərəmi”ni 
yana-yana  çaldı  Aydın  Çobanoğlu.  Mən  bir  mötəbər  tədbirdə  Aydının 
“Yanıq  Kərəmi”sini  dinləyərkən  ona  bir  Ģeir  həsr  etmiĢdim.  Əfsuslar 
olsun  ki,  o  Ģeiri  mən  vərəqə  həkk  etmədim  və  sonra  isə  yaddaĢımdan 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
46 
silinib  getdi.  O  gecədə  ürək  sözlərimi  söyləyəndə  də  mən  bunu  qeyd 
etdim.  Aydın  Çobanoğlu  gül  balaları  ilə  birgə  çalıb  oxuduqca  necə 
xoĢbəxt  görünürdü.  Hətta  əziz  dostlarının  əhatəsində,  sevənlərinin 
dövrəsində həyatında ilk dəfə qol qaldırıb oynadı. 
 
Biz  hamımız  bu  əbədi  dünyanın  müvəqqəti  sakinləriyik. 
Ömrümüzün  olumla  ölüm  adlı  sərhəddində  yaĢadığımız  müddətdə 
qazandıqlarımızın  heç  birini  özümüzlə  apara  bilmədiyimizdən  Tanrı 
yaratdığı  bəndəsini  bir  təsəlli  ilə  ovudur.  Səndən  sonra  bu  dünyada 
yaĢayan  sənin  əməllərindir.  Ġnsanın  yaxĢı  əməlləri  toxunulmaz  bir 
mənəviyyat  xəzinəsidir  ki,  illər  sonra  nəslin  davamçıları  bu  xəzinədən 
bəhrələnə  bilir.  YaxĢılıq  bumeranq  kimi  günlərin  bir  günü  sənin 
övladlarının üstünə qayıda bilir. Necə ki, Aydın Çobanoğlu adlı bir sənət 
və  söz  təəssübkeĢinin  ehtiram  və  hörmətlə  anılan  adı,  əməlləri,  sənət 
sevgisi onun balalarının yoluna iĢıq tutur. 
Sazı  ilə,  ifaçılıq  mədəniyəti  ilə,  ən  baĢlıcası  isə  insanlığı  ilə  onu  
tanıyanların  yaddaĢında  yaĢayan  Aydın  Çobanoğlunun  xatirəsi  bizim 
üçün  həmiĢə  əzizdir.  Mən  bu  qənaətdəyəm  ki,  neçə  ki,  xalqımızın  saz 
adlı  bir  sənət  dünyası  yaĢayır  bu  sənətin  Məcnunu,  Kərəmi  kimi 
xatirimdə qalan aĢıq Aydının da adı yaĢayacaq, tez-tez anılacaq. 
 
 
 
 
 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
47 
AYDIN ÇOBANOĞLU 
 
SAZ, SÖZ, ĠFAÇILIQ VƏ... 
 
AĢıq musiqisinə, aĢıq poeziyasına getdikcə daha çox diqqət yetirilir. 
Əsrlərin sınağından çıxmıĢ əvəzsiz sənət nümunələrinin toplanması, təd-
qiqi, nəĢr olunub oxuculara çatdırılması buna parlaq sübutdur. Sevindirici 
haldır ki, indi də Ģifahi ədəbiyyatımızın bu aparıcı qolu inkiĢaf edir, yeni-
yeni  sənət  nümunələri  ilə  zənginləĢir.  Orta  nəslə  mənsub  olan  ustad 
sənətkarlar, gənc aĢıqlar və həvəskarlar bu iĢdə böyük rol oynayırlar. 
AĢıq sənətinin inkiĢafı, təbliği haqqında ayrı-ayrı vaxtlarda müxtəlif 
sənət adamları öz fikir və mülahizələrini söyləmiĢlər. Biz də aĢıq sənəti, 
onun  inkiĢafı  və  təbliği  haqqında  qeydlərimizi  oxucularla  bölüĢmək 
istərdik.  Ġlk  sözümüz  saz  havalarının  ifası  ilə  əlaqədardır.  ġair  Hüseyn 
Arifin (Hüseynzadənin) “Sazlı-sözlü dünyam” məqaləsilə əlaqədar olaraq 
“Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində dərc edilmiĢ məqalələrdə bəzi müəl-
liflər haqlı olaraq sazda muğam parçalarının, xalq mahnılarının çalınma-
sını düzgün sayırdılar. Saz elə  imkanlı, incə, məlahətli bir musiqi alətidir 
ki,  onda  nəinki  Azərbaycan  muğam  və  xalq  mahnılarını,  hətta  dünya 
xalqlarının musiqisindən bəzi nümunələri çalmaq mümkündür. Lakin saz 
havalarını  çalarkən  onların  əvvəlində  haĢiyələr  çıxmaq  yersiz  görünür. 
Bəzən bir çox sənətkarlar və həvəskarlar saz havalarına o qədər “xal”lar, 
“gül”lər  əlavə  edirlər  ki,    havanın  özü  az  qala  arada  itib-batır.  Əgər 
onların  istedadı  varsa  qoy  YENĠ  SAZ  HAVALARI  qoĢsunlar.  Bu,  aĢıq 
sənətinin  inkiĢafına  təkan  verər.  Ġndi  də  yeni  saz  havaları  yaranır. 
Mikayıl Azaflının bu sahədəki təĢəbbüsləri maraq oyadır. O, klassik saz 
havalarımızla ayaqlaĢa bilən altı hava qoĢmuĢdur. Maraqlıdır ki, “Azaflı 
dübeyti”,  “Azaflı  gəraylı”,  “Azaflı  sarıteli”,  “Mehribani”,  “Sənəti”  və 
“Azaflı dağları” el Ģənliklərində, konsertlərdə aĢıqlarımıza tez-tez sifariĢ 
verilir.  H.Hüseynzadə  “Azaflı  dübeyti”nin  klassik  havalardan  bolluca 
istifadə  olunaraq  “düzəldildiyini”  deyir.  Əvvəla,  eyni  kök  və  pərdələrdə 
çalınan havaların az və ya çox dərəcədə oxĢarlığı var. Hətta “Ağır Ģərili” 
ilə  “Yüngül  Ģərili” və “Göyçə  gözəlləməsi” o qədər  yaxındır ki,  çox sə-
nətkarlar ifa zamanı özləri də hiss etmədən bu havaların birindən digərinə 
keçirlər. Həmçinin çox incə xallarla bir-birindən seçilən bu havaların hər 
biri müstəqil adla həyata vəsiqə almıĢdır. Eləcə də ifa üslubuna görə çox 
az  fərqlənən  “Dübeyti”  havaları  da  (“Mirzə  Dübeyti”,  “Zülfüqar 
dübeyti”,  “Borçalı  dübeyti”)  klassik  musiqi  xəzinəmizə  daxil  olmuĢdur. 
Ġnanırıq  ki,  “Azaflı  dübeyti”yə  Azaflı  Mikayılın  ifasında  qulaq  asanlar 
onun 
baĢqa 
havalardan 
fərqləndiyini 
etiraf 
edərlər. 
Tam 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
48 
mənimsənilmədikdə  isə  bir  neçə  ifaçı  tərəfindən  çalınan  və  ya  oxunan 
yeni musiqi müxtəlif Ģəkil alır... 
Çox  vaxt  aĢıq  musiqisi  həvəskarları  arasında  belə  bir  mübahisə 
yaranır: Görəsən, BALABAN LAZIMDIRMI? 
Bəziləri iddia edirlər ki, əsl aĢıq balabansız oxuyar. Bəziləri isə ək-
sinə, aĢığı balabansız  təsəvvür edə bilmirlər. Birincilər haqlı olaraq qeyd 
edirlər ki, qədim zamanlardan ta yaxın vaxtlaradək aĢıqlar tək sazla çıxıĢ 
etmiĢlər.  Lakin  onu unudurlar ki,  bütün  baĢqa sənətlər kimi,  aĢıq  sənəti 
də  inkiĢaf edir,  yeni  məziyyətlərlə  zənginləĢir. Balabançı aĢığı  müĢayiət 
edərkən onun və sazın səsini üstələməməli, sazla pərdə-pərdə enib qalx-
malıdır.  Belə  olduqda,  o,    sazla  möhkəm  uyuĢur,  artıq  görünmür.  Etiraf 
edək  ki,  balaban  çalanlarımızın  əksəriyyətində  bu  gözəl  keyfiyyət  yox-
dur, onlar sazın səsini balabanın mənasız hay-küyü ilə itirirlər. Öz növ-
bəsində  aĢıq  isə  balabanın  bu  cür  müĢayiətinə  aludəçilik  göstərir,  belə-
liklə,  yaxĢı  saz  çalmaq  bacarığından  məhrum  olur,  bir  çox  hallarda  isə 
saz “aĢığ”ın əlində formal xarakter daĢıyır. 
Bu cür vəziyyətin yaranmasına səbəb aĢıqların tez-tez müxtəlif ba-
labançılarla çıxıĢ etməsidir. Bir aĢığın çalğısına, barmağına öyrənən bala-
bançı  baĢqasının  ifasına  uyuĢmur.  Bu  baxımdan  AĢıq  Əkbər  Cəfərovla 
balabançı  Müseyib  Abbasovun  birgə  çıxıĢları  bütün  sənətkarlara  örnək 
ola  bilər.  Onlar  25  ildir  ki,  el  Ģənliklərində,  konsertlərdə  bərabər  çıxıĢ 
edirlər. 
MELODĠYAYA UYĞUN MƏTN seçmək aĢıq ifaçılığının mühüm 
xüsusiyyətlərindən  biridir.  Bu  zaman  iki  Ģeyi  nəzərə  almaq  vacibdir. 
Birincisi,  məzmununa  görə  mətn  melodiyanı  tamamlamalıdır.  Belə  ki, 
qəmli  melodiya  üzərində  nikbin  ruhlu  və  ya  əksinə,  Ģaqraq,  oynaq  hava 
üstündə sızıltılı, qəmli bir Ģeiri oxumaq əks təsir bağıĢlayır. 
Ġkincisi, Ģeir növlərinə görə hava seçilməlidir. Məlum olduğu kimi, 
divanilər  “BaĢ  divani”  və  “Ayaq  divani”,  müxəmməslər  “BaĢ  müxəm-
məs”  və  “Orta  müxəmməs”,  təcnislər  “Təcnis”  havaları  üstə  oxunur. 
Lakin  qoĢma  və  gəraylılar  çox  hava  üstə  oxuna  bilər.  Sənətkar  burada 
məzmunla  yanaĢı,  Ģeirlərin  misra  qurumlarına  görə  mətn  seçsə  daha 
effektli  olar.  Məsələn,  “Hüseyni”  havasının  motivi  6+5,  “Naxçıvanı” 
havasının motivi isə 4+4+3 bölgüdə yazılmıĢ qoĢmalar tələb edir. 
Bunlardan əlavə, aĢıq ifa zamanı improvizə yolu ilə mətndən əlavə 
AġIQ GÜLLƏRĠ adlanan əlavə beyt və bəndlərdən, bayatılardan istifadə 
edir. Bunlar mahiyyət etibarı ilə mahnının psixoloji təsir gücünü artırmaq 
üçündür.  Həmin  beyt  və  bəndlər,  bayatılar  məzmunca  seçilmiĢ  mətni 
tamamlamalı,  qüvvətləndirməlidir.  Təəssüf  ki,  çox  vaxt  buna  əməl 
edilmir, hətta bəzən beytlərin özü belə məzmunca qüsurlu olur. Məsələn, 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
49 
gəraylılar  “Gəraylı”,  “BaĢ  Sarıtel”,  “Orta  Sarıtel”  və  baĢqa  havalar  üstə 
oxunarkən tez-tez aĢağıdakı əlavə beytləri eĢidirik: 
 
Mələmə, ceyran, mələmə, 
Qaş-gözünü sürmələmə/?!/ 
 
Sual olunur: bu “ceyran” həqiqi ceyrandırmı, yoxsa məcazi mənada 
iĢlənmiĢdir?  Maraqlıdır,  əgər  bu,  həqiqi  ceyrandırsa,  o,  qaĢ-gözünü  nə 
üçün sürmələməlidir? Yox, əgər, məcazi mənada, gözəl mənasında iĢlən-
miĢdirsə, o niyə mələməlidir? 
Mətndən əlavə bayatılarda da qüsurlara yol verilir. Dəfələrlə Ģahidi 
olmuĢuq  ki,  Kərəmin  əzab-əziyyətlərindən,  sızıltılarından  söhbət  açan 
aĢıq  “Yanıq  Kərəmi”  havası  üstə  “göynəyə-görnəyə”  belə  bir  bayatı 
oxuyur: 
 
 
 
 
 
Güləllər, 
biləkli gül əllər
Dəryaca ağlın olsa, 
Yoxsul olsan güləllər. 
 
Görəsən  məhəbbətin  iztirablarına  yoxsulluğun  nə  dəxli?!  Bir  də, 
Kərəm yoxsul idimi? Gəncə xanı Ziyadxanın oğlu deyildimi? 
AġIQ MUSĠQĠSĠNĠN TƏBLĠĞĠ ilə bağlı da bəzi məsələlərə diqqət 
yetirmək lazımdır. 
Məlumdur ki, aĢıq musiqisi toy və Ģənliklərdə, konsert salonlarında, 
radio  dalğalarında  və  televiziya  ekranlarında  təbliğ  olunur.  Bu  sahədə 
ustad aĢıqlarımızın rolu böyükdür. Lakin, bəzən elə hallarla qarĢılaĢırsan 
ki, istər-istəməz təəssüflənirsən. 
El Ģənlikləri aĢıq musiqisinin fəal təbliğ olunduğu yerdir. Ona görə 
də Ģənliyin iĢtirakçısı olan aĢıq özündə məsuliyyət hiss etməli, hər dediyi 
sözü,  oxuduğu  havanı  dönə-dönə  ölçüb-biçməlidir.  Əvvəla,  o,  oxuduğu 
havanın adını, Ģeirin müəllifini dəqiq bilməli və elan etməlidir. Çox vaxt 
bunu  görmürük.  Ġkincisi,  ancaq  tam  mənimsədiyi  Ģeiri  və  havanı  oxusa 
daha yaxĢı olar. Bir də görürsən ki, aĢıq Ģeirin hansı misrasını isə unudur. 
Pərt  olmamaq  üçün  qafiyəsi  təqribən  uyğun  gələn  baĢqa  bir  misranı  ora 
əlavə edir. Beləliklə, Ģeirin ikinci variantı yaranır. Zənnimcə, aĢıq poezi-
yasında çoxvariantlılığın əsas səbəbi budur. Bir də ki, hər Ģənlikdə ifaçı-
nın səsi bir neçə maqnitafon lentinə köçürülür. Ġfaçı aĢığa böyük inamdan 
gələn haldır ki, onun dediyi “qanun” sayılır: demək bu Ģeir və ya hava bu 
cür də olmalıdır. 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
50 
BaĢqa bir hal. Azərbaycan xalqı Ģair xalqdır. YaxĢı qələm sahibləri 
çoxdur.  Əlbəttə,  onların  hamısından  Ģeir  bilməsi  aĢıq  üçün  qeyri-müm-
kündür. Məclis üzvlərindən biri aĢıqdan hər hansı bir Ģairin Ģeirini oxu-
mağı xahiĢ edir. AĢıq həmin müəllifin Ģeirini bilmir; o, bunu etiraf etmək 
əvəzinə, baĢqa bir müəllifin sözlərini Ģeiri sifariĢ olunan qələm sahibinin 
adına  oxuyur.  Beləliklə,  yeni  bir  mübahisə  meydana  çıxır.  Maqnitafon 
lentinə  yazılmıĢ  və  hafizələrə  həkk  olunmuĢ  bu  cür  faktları  sonradan 
təkzib  etmək  də  çətinləĢir.  “Ġnanmırsan,  buyur  qulaq  as.  Filan  aĢıq  belə 
oxuyub”, – deyirlər. 
Belə halların nəticəsidir ki, Ģair Məstan Əliyevin 
 
 
 
Gedirəm, ay ellər, sözüm, söhbətim, 
Neçə şirin-şirin dillərdə qaldı...” 
 
- misraları ilə baĢlayan Ģeiri və H.Arifin “Məni” rədifli qoĢması (Sevirəm 
Tiflisi  gənc  yaĢlarımdan...)  S.Vurğunun,    Rasim  Kərimlinin  “Olmasın” 
rədifli  qoĢması  isə  ġıxəli  Qurbanovun  adına  çıxılır.  Təəssüfləndirici 
haldır ki, indi də M.Əliyevin həmin Ģeirini Rəhilə Həsənovanın ifasında 
efirdə tez-tez eĢidirik. Bu barədə mübahisələrə çoxdan yekun vurulsa da, 
Ģeir  yenə  də  S.Vurğunun  adına  oxunur.  Görəsən  radionun  musiqi 
fondundan bu lent yazısını pozmaq olmazmı?! 
H.Arifin  Ģeirini  bu  gün  də  Ģənliklərdə  “AĢıq  qardaĢ,  S.  Vurğunun 
“Kürün körpüsündən ötürün məni” Ģeirini bizim üçün oxu”, - deyə sifariĢ 
verirlər.  R.Kərimlinin  öz  Ģeirini  1965-1966-cı  illərdə  filarmoniyada 
aĢıqlara Ģəxsən təqdim etdiyinin Ģahidiyəm və qoĢmanı da həmin vaxtdan 
əzbərləmiĢəm. Ġndi də dörd bəndi yadımdadır. Sonralar Ģeri eynilə ġ.Qur-
banovun  kitabında  oxuduqda,  təəccübləndim.  Taleyi  ilə  maraqlandım, 
məlum oldu ki, Ģeirin dörd bəndi müəyyən dəyiĢikliklə R.Kərimlinin ilk 
kitabında  çap  olunmuĢdur.  Sonralar  müəllif  onu  əvvəlki  ilk  orijinal  va-
riantda üçüncü kitabına daxil etmiĢdir. 
Təəssüfləndirici  cəhətlərdən  biri  də  saz  havalarının  oxunan  Ģeirin 
rədifi, qafiyəsi və ya bir misrası ilə adlandırılmasıdır. Məsələn: “Dağlar” 
havası  oxu”  dedikdə  aĢıq  dərhal  baĢa  düĢür  ki,  dinləyici  S.Vurğunun 
“Dağlar”  Ģeirini  istəyir.  Açıq  konsertlərdə,  radio  dalğalarında,  mavi 
ekranda  bu  hal  tez-tez  təkrar  olunur.  Halbuki  aĢıq  musiqisindən  ibarət 
nömrə elan edilərkən aĢağıdakı ardıcıllığa riayət edilməlidir: HAVANIN 
ADI, ġEĠRĠN ADI, ġEĠRĠN MÜƏLLĠFĠ VƏ ĠFAÇININ ADI. 
Sazda  beĢ  kök  var.  Onlardan  biri  də  “BaĢ  kök”  və  ya  “Kərəmi” 
kökü adlanır. Səbəbi  aydındır: kök simlər  BaĢ pərdəyə kökləndiyi  üçün 
və  qədim  “Kərəmi”  havalarının  bir  neçəsi  həmin  kökdə  çalınmadığına 

 OZAN  DÜNYASI                                                                № 2(5), 2011 
 
51 
görə. Bu kökə yenidən “Dilqəm” kökü deyilməsi nə dərəcədə doğrudur? 
Çünki  “Dilqəm”  “Kərəmi”  kökündə  çalınır  və  “Kərəmi”  havalarından 
neçə əsr sonra yaranıb. Buna baxmayaraq ASE-nin III cildində /səh. 453/ 
və  aĢıq  poeziyasının  tədqiqatçılarından  olan  Mürsəl  Həkimovun  “ġifahi 
xalq  ədəbiyyatından  xüsusi  kurs”  adlı  kitabında  “Dilqəmi”  sazın  əsas 
köklərindən biri kimi qeyd olunmuĢdur. 
Sevindirici  haldır  ki,  radio  dalğalarında  aĢıq  musiqisini  tez-tez 
eĢidirik.  Lakin  burada  da  çox  vaxt  elan  olunanla  ifa  edilən  havalar  bir-
birinə uyğun gəlmir. Neçə illərdən bəridir ki, mən konsertlərə qulaq asır, 
qeydlər  götürürəm.  bəzən  görürsən  ki,  aparıcı  bir  hanı  elan  etdi,  amma 
efirdə tamamilə baĢqa hava səsləndi.   
Görəsən buna səbəb nədir? Güman edirik ki, aĢıq musiqisinə yaxĢı 
bələd  olan  yoldaĢlardan  ibarət  komissiya  yaradılıb  fonotekada  olan 
musiqi nömrələri saf-çürük edilsə, havaların adları dəqiqləĢdirilib düĢgün 
yazılsa, gələcəkdə bu cür yanlıĢlıq aradan götürülər. 
Radionun  aĢıq  musiqisi  fondunda  saxlanılan  bir  çox  lent  yazıları 
istər  ifaçılıq  baxımından,  istərsə  də  bədii  cəhətdən  çox  zəifdir.  Bir  çox 
mahnıların  mətni  düzgün  ifa  olunmur.  Bəzən  artıq  söz  və  ifadələr 
iĢlədilir.  Çox  zaman  aĢığın  diksiyası  aydın  olmadığından  nə  oxuduğu  
anlaĢılmır.  Sözün  təmiz  və  aydın  oxunması  ifaçılığın  ən  vacib 
Ģərtlərindəndir.  Zənnimizcə,  fonotekanın  rəflərini  bu  cür  musiqi 
nömrələrindən təmizləmək vaxtı çatmıĢdır. 
Yeri gəlmiĢkən qeyd edək ki, aĢıqları radioda nə qədər tez-tez eĢidi-
riksə, televiziyada bir o  qədər az  görürük.   Zənn edirik  ki,  televiziyanın 
heç olmazsa ayda iki dəfə aĢıq musiqisinə müraciət etməyə imkanı var və 
bu,  vacibdir.  Bu  veriliĢlərə  respublikamızın  müxtəlif  rayonlarında  yaĢa-
yan  ustad  və  istedadlı  gənc  aĢıqların  vaxtaĢırı  dəvət  edilməsi  çox  yaxĢı 
nəticə verərdi. 
 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə