OrtaçAĞ b L m dünyasindan b r portre sab b lg n sab t b. Kurra



Yüklə 122.51 Kb.
Pdf просмотр
tarix13.06.2017
ölçüsü122.51 Kb.

 

 

 



Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 

Fırat University Journal of Social Science  

Cilt: 18, Sayı: 1 Sayfa: 279-289, ELAZIĞ-2008

 

 

 

ORTAÇAĞ B L M DÜNYASINDAN B R PORTRE 

SAB  B LG N SAB T B. KURRA (H. 211-285/M. 826-901) 

 

A Portrait From the Scientific World of the Middle Ages Sabi Scientist Sabit 

B. Kurra (A.H. 211-285/D.C. 826-901) 

 

 

Mehmet ÇEL K 

 

 

 

Ş

ükran YAŞAR 



Celal Bayar Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi,         Celal Bayar Üniversitesi, Fen-Edebiyat 

             Tarih Bölümü

Manisa.    

 

 

Fakültesi, Tarih Bölümü, Manisa



 

 



 

ÖZET 

Sabit b. Kurra, M.826 yılında Harran’da doğmuştur. Ortaçağın en büyük bilginlerindendir. 

Batı’da  “Arapların  Öklidi”  diye  şöhret  bulmuştur.  Başta  Matematik,  Astronomi,  Tıp  ve  Felsefe 

olmak üzere, hemen hemen her bilim dalında çok kıymetli eserler vermiştir. Bu eserlerin önemli 

bir kısmı günümüze kadar gelmiştir. 

Anahtar Kelimeler: Sabit, Öklid, Matematik, Astronomi,Tıp. 

ABSTRACT 

Sabit b.Kurra was born in 826 AD. in Harran. He was amongst the most important savants 

of the Middle Ages. He had been named as the “ Euclid of the Arabs” in the west. He had written 

in  nearly  every  field  of  science,  but  especially  in  Mathematics,  Astronomy,  Medicine  and 

Philosophy. These valuable works survived through the ages all the way down to our time. 

Key Words: Sabit, Euclid, Mathematics, Astronomy, Medicine. 

 

 



 

 


F.Ü.Sosyal Bilimler Dergisi 2008 18 (1)  

  280


Tam künyesi Sabit b. Kurra b. Mervan

1

 b. Sabit b. Kereyan b.  brahim b. Kereyan 



b. Marinus b. Salamuyos

2

 b. Malagrius el-Harranî, es-Sabiî, Ebu’l-Hasan, el-Feylesof, et-



Tabib’dir. 826’da Harran’da doğmuştur

3

. Bu  şehrin çok sayıda bilgin yetiştiren seçkin bir 



ailesine  mensuptur.  Ancak  soy  kütüğü  içerisinde  yer  alan  “Marinus,  Malagrius..”  gibi 

isimlere bakarsak, eski Grek kültürünün şehir hayatı üzerindeki etkisini açıkça görmekle 

beraber;  bu,  Sabit’in  Grek  göçmenleri  neslinden  olma  ihtimali  gibi  bir  yanılgıya  bizi 

götürmemelidir.

4

  Kendisi  Sabiî  bir  aileye  mensuptur.  Bazı  araştırmacılar  hayatının 



sonlarına doğru müslüman olduğunu ileri sürerlerse de

5

 bu konuda açık bir delil yoktur. 



Aksine yazdığı eserlerle ve Halife’den Sabiîler lehine kopardığı imtiyazlarla, Sabiî olarak 

yaşadığı ve öldüğü kuvvetle muhtemeldir.

6

 

Sabit’in  çocukluğu  ve  gençliği  Harran’da  geçmiştir.  Onun  biyografisini  yazanlar, 



önceleri Harran çarşısında kuyumculuk yaptığını, Grekçe, Süryanice ve Arapça’ya derin 

vukufiyeti

7

 nedeniyle felsefeye merak sardığını; bu konudaki serbest ve parlak görüşleri 



nedeniyle  dindaşları  ile  ihtilafa  düştüğünü  kaydederler.  Sabit,  farklı  düşüncelerinden 

dolayı  Sabiî  kâhinlerden  oluşan  dini  mahkemede  yargılanır.  Bir  şekilde  mahkum 

olmaktan kurtulur; ancak artık Harran’da barınamayacağının da farkındadır. Bu nedenle 

Dârâ  yakınlarında  Kafartusa  Kasabası’na  gider  ve  burada  ikamet  etmeye  başlar. 

Kaynakların  belirttiğine  göre,  Benî  Musa’dan

8

  Ebu  Cafer    Muhammed,  Halife  adına 



çeşitli ülkeleri gezer; bulduğu önemli eserleri satın alarak Bağdat Kütüphanesine getirir; 

bu arada karşılaştığı bilginleri de ikna edip, getirerek Halife’ye takdim ederdi. Ebu Cafer 

Muhammed bu amaçla gittiği Bizans’tan dönerken Kafartusa Kasabası’nda Sabit b. Kurra 

                                                      

*CBÜ  Fen-Edebiyat  Fakültesi.  Bu  makalemizin  Matematik  yönünden  kontrolünü  yapan  ve  değerli  katkılar 

sağlayan Prof.Dr. Necdet Bildik’e teşekkür ederiz. 

1

 Harun veya Zehrun 



2

 Salamans veya Salayunus 

3

  Sabit  b.  Kurra’nın  doğum  tarihi  ihtilaflıdır.  Araştırmacılar,  kaynaklardaki  farklılıklar  nedeniyle,  farklı 



tarihler vermektedirler. Bkz. J. Ruska, “Sabit b. Kurra”,  slam Ansiklopedisi X.,  stanbul 1966.14; R. Şeşen, 

Harran Tarihi, Ankara 1996. 59. 

4

 J. Ruska, "Sabit b. Kurra",  .A. X., 14. 



5

 Bkz. Mehmet Bayraktar,  slam Bilim ve Teknoloji Tarihi, T.D.V. yay., Ankara 1989, 2. baskı,  208. 

6

 

Sabit b. Kurra’nın Sabiilikle ilgili yazdığı eserler için bkz. Ali Rıza Karabulut, “Sabit b. Kurra’nın Eserleri”, 



HBAKT,  Kayseri  1995,    152-163;  Krş.  Ebu’l-Ferec  Abdurrahman  b.  Ali  bn  el-Cezvî;  el-Muntazam  ve 

Mültekatü’l-Multazam  fî  Târihi’l-Mülûk  ve’l-Ümem

,  (nşr.  F.  Krenkow),  Haydarâbâd  1357-59/1938-40.  I

244-245.  

7

  bn el-Cezvî, Târihi’l-Mülûk ve’l-Ümem I, 244. 



8

  Benî  Musa:  Abbasiler  döneminde  siyasî  rolleri  kadar  devletin  bilim  politikasına  yön  veren  Ebu  Cafer 

Muhammed,  Ebu’l-Kasım  Ahmed  ve  Hasan  b.  Musa  adlı  üç  kardeşe  verilen  lakaptır.  Bkz.  Ebu'l-Abbas 

Şemseddin  Ahmed  b.  Muhammed  bn  Hallikan,  Vefeyâtü'l-A'yân  ve  Enbâ'u  Ebnâi'z-Zamân  I  (Yay.  M. 

Muhyiddin Abdülhamid), Kahire 1948. , 199. 


Ortaçağ Bilim Dünyasından Bir Portre... 

 281


ile karşılaşır ve O’nu Bağdat’a götürmeye ikna eder. Bağdat’a getirilen Sabit, Halife el- 

Mutezid (H.279-289)’e takdim edilir. Halife, Sabit b. Kurra’yı sarayın rasathâne bilginleri 

arasına  alır.  Daha  sonra  da  Reisü’l-Etibba

9

  yapar.  Sabit,  artık  aradığı  yeri  bulmuştur. 



Bilim  ve  düşünce  hürriyetinin  o  dönemde  dünyanın    hiçbir  yeriyle  mukayese  dahi 

edilmeyecek kadar serbest oluşu ve sarayın bu konuda tüm maddi ve manevi imkanlarını 

seferber  etmesi,  Sabit’in  dünyasını tamamen  değiştirdi.  Kendini tam  anlamıyla  bilimsel 

çalışmalara verdi. Bir yandan Matematik, Tıp, Astronomi, Felsefe, Mantık vb. alanlarda 

eserler yazıyor

10

, bir yandan da Grekçe ve Süryancaya hakimiyeti nedeniyle bu konularda  



yazılmış eserleri, Arapça’ya tercüme ediyordu.

11

 



Sabit  b.  Kurra’nın  ilmi  dirayetinin  yanında  şahsiyet  ve  karakteri  de  Halife 

Mutezid’in  takdirlerine  mazhar  olmuştu.  Bu  nedenle  Halife  zamanının  bir  bölümünü 

Sabit b. Kurra ile sohbet ederek geçirir; çeşitli konularda fikirlerini alırdı. Bu yakınlaşma, 

Sabit b. Kurra’nın Halife’den Sabiîler için önemli  imtiyazlar elde etmesinde önemli rol 

oynamıştır. 

Tüm  ömrünü  bilime  adayan  bu  büyük  alim,  67  yaşında  18  Şubat  901  tarihinde 

Bağdat’ta vefat etmiştir. 

Bilimsel Çalışmaları 

Anadolu’da  bir  söz  vardır:  “Allah  kimine  at  verir,  meydan  vermez.  Kimine  de 

meydan verir, at vermez!” 

Sabit b. Kurra, bilim aleminde bu ikisine birden sahip olan ender şanslı insanlardan 

biridir.  Allah  vergisi  keskin  bir    zeka  ve  muhakeme  kabiliyeti,  Benî  Musa  gibi  kendini 

bilime adamış bir ailenin katkıları, bilimsel çalışmaya her türlü maddi ve manevi desteği 

                                                      

9

 Baştabib 



10

  bn Ebi Usaybia, Sabit b. Kurra’nın 100’ün üzerinde eserini kaydetmiştir.  bn el-Cezvî ise 150 civarında 

Arapça, 16 adet de Süryani dili ile eser yazdığını kaydeder. Bkz.  bn el-Cezvî, Târihi’l-Mülûk ve’l-Ümem I

244. 


11

 Muhammed b.  shak   bnü’n-Nedim; Kitâbu’l-Fihrist I (nşr. Flügel), Leipzig 1871-1872, Kahire 1348.,272; 

Şemsüddin Muhammed b. Ahmed ez-Zehebî, Siyer E'lâm en-Nübelâ IX, Beyrut 1981, 115; Muvaffakuddin 

Ahmed b.Kâsım  bn Ebî Usaybia; Uyûnü’l-Enbâ fî Tabakâti’l-Etıbbâ I, (nşr. A. Müller), Königsberg-Kahire 

1299/1882,  215-220 ;  bn Hallikan, Vefayât I, 124-126 ;  mâdeddin Ebu’l-Fidâ  smail b. Ömer  bn Kesîr, el-

Bidâye  ve’n-Nihâye  fi’t-Târih,  XI,

    Kahire  1351.85  ;  Ebu’l-Fazl  Muhammed  b.Hüseyin  el-Beyhakî;  Tarih 



Hukemâ  el- slâm,  (yay.  M.  Kurd  Ali),  Dımışk  1946,  20-21;  Ebu  Muhammed  Abdullah  b.  Esad  el-Yafi'î; 

Mi'ratü'l-Cenan  ve  bretü'l  Yakzan  fî  Marifet-i  Havadisî'z-Zaman  II,

  Nuruosmaniye  Kütüphanesi  nr  3416;  

Haydarabad  1339,  215-217  ;  Ebu'l-Fellah  Abdulhay  b.  Ahmed  el-Hanbelî  bn  mâd  ;  Şezerât  ez-Zeheb  fî 

Ahbari  men  Zeheb  II, 

Kahire  1350.,  196-198;  Ebu  Davut  el-Endulûsî  bn  Cülcül  ;  Tabakât  el-Atıbbâ  ve'l-



Hükemâ,

 (thk. Fuad es-Seyyid) Beyrut 1955., s. 75;  bn el- barî, Tarih Muhtasar ed-Düvel, s. 265-266; Hacı 

Halife,  Keşf  ez-Zünûn  an  Esâmi'il-Kütûbi  ve'l-Fünûn  I,  stanbul  1941.,  218,  290;  Keşf  ez-Zünûn  II,  1461, 

1465, 1531;  smail Paşa Bağdadî;  zah el-Meknûn fî Zeyl alâ Keşfü'z-Zünûn I, (Yay. Haz. Ş. Yaltkaya-Rıfat 

Bilge), M.E.Basımevi.  stanbul 1945, s.91;O.R. Kehhale, Mu'cemü'l-Müellifîn III, Beyrut 1957, 101-102. 


F.Ü.Sosyal Bilimler Dergisi 2008 18 (1)  

  282


veren  bir  Halife’nin  sarayı  ve  özel  ilgisi...  Bunlara ilaveten  devrin  üç  önemli  bilim  dili 

olan Grekçe, Süryanca ve Arapça’ya en üst düzeyde hakimiyeti...

12

 

160’ın üzerinde eseri tespit edilen bu büyük bilgin, bir yandan telif ettiği eserlerle, 



bir  yandan  da  eski  Helenistik  kültürün  ürünlerini  tercüme  yoluyla  slam  kültürüne 

kazandırmakla,  nesiller  ve  medeniyetler  arasında  adeta  tek  başına  bir  nakledici  köprü 

işlevi  görmüştür.

13

  Özetle  her  sahada  telif  ve  tercüme  eserlere  imza  atan    Sabit  b. 



Kurra’nın  bilimsel  yönünü  bir  makalenin  sınırları  içerisine  sığdırmak  imkansızdır.  Bu 

nedenle  Sabit  b.  Kurra’nın  Tıp,  Astronomi,  Felsefe,  Matematik…  başta  olmak  üzere, 

eserler  verdiği  her  bilim  dalındaki  çalışmalarını  müstakil  bir  makale  konusu  yapmayı 

planlıyoruz.  Bu  makalemiz  Sabit’in  Matematik  sahasındaki  çalışmalarını  konu 

edinecektir. 

Çağının  en  büyük  matematikçisidir.    Bu  nedenle  batılı  bilginlerin  bir  kısmı  O’na 

“Arapların Öklid’i” derler.

14

 Bağdat Darü’l- Hikme’sinde göreve başlar başlamaz, başta 



Lemmata,  Temas  Eden  Çemberler  Üzerine,  Üçgenler  Üzerine,  Apollonius  Konikleri, 

Nikomachos’un Aritmetiğe Girişi

 olmak üzere Matematikle ilgili bu çok kıymetli eserleri 

Gerekçeden  Arapça’ya  çevirdi.  O    olmasaydı,  bugün  orijinal  dillerde  bulunmayan 

Arşimet’in  çalışmalarından  bilim  âlemi  haberdar olmayacaktı.  Sabit’in  diğer  önemli  bir 

yönü  de  bazı  eserlere  şerhler  ve  yorumlar  yazmasıydı.  O’nun  şerhleri  olmasaydı, 

Eucklides’in Elementer Geometrisi ve Batlamyus’un Almagest’si anlaşılamayacaktı.

15

  

Sabit b. Kurra’nın Mefrûdat adlı eseri  Ortaçağda bu alanın en meşhur kitabıdır. Bu 



eserin en önemli özelliği, inşaatla ilgili 20 problem ve (a+X) X=b kuadratik denkleminin 

çözümüyle  bağlantılı  bir  geometrik    problem  de  dahil  olmak  üzere,  Geometri  ve 

Geometrik Cebir hakkında 36 öneriyi ihtiva etmesidir.

16

 



Sabit,  Nikomachos’un  matematikle  ilgili  eserini  tercüme  etmekle,  aynı  zamanda 

slam dünyasına Pythagorascı sayı ve aritmetik anlayışını da getirmiştir.

17

 Ayrıca  slam 



                                                      

12

  Sabit  b.  Kurra’nın  bu  üç  dile  hakimiyeti,  Süryani  bilgin  ve  edip  Bar  Hebraeus’u  da  kendine  hayran 



bırakmıştır.  Bar  Hebraeus,  bu  büyük  pagan  bilgininin  Hıristiyan  itikadınca  küfür  kokan  bir  parçasını,  sırf  

Süryani diline olan hakimiyetini göstermek için eserine aldığını itiraf etmekten kendini alamamıştır.  bn el-

Cezvî, Târihi’l-Mülûk ve’l-Ümem I, 245. 

13

 Sigrid Hunke,  slamın Güneşi Avrupa’nın Üzerinde,  stanbul 1975, 94; J. Rusko, "Sabit b. Kurra",  .A. X. 



14; Aydın Sayılı, Abdülhamid  bn Türk’ün Katışık Denklemlerinde Mantıkî Zaruretler Adlı Yazısı ve Zamanın 

Cebri

, TTK, Ankara 1962, 74 ; Hilmi Ziya Ülken, Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü,  stanbul 1997, 297. 

14

S, Hunke;  slamın Güneşi Avrupa’nın Üzerinde, 126. 



15

 A. H. Köker, “Sabit b. Kurra’nın Hayatı ve Tıbbî Eserleri", HBAKT, Kayseri 1995, 37; ayrıca krş. Carl B. 

Boyer, A History of Mathematics, John Wiley&sons, Inc New York, London, Sydney, 1968, s.258-59. 

16

 R. Şeşen, Harran Tarihi, 61. 



17

 Sabit b. Kurra, Nikomachos’un konu ile ilgili eserini “Kitab el-Medhal ilâ  lm el-Aded” adıyla Arapça’ya 

tercüme etmiştir. 


Ortaçağ Bilim Dünyasından Bir Portre... 

 283


Matematiğinde sayı mistisizminin yerleşmesine ilk katkıyı  yapmıştır

18

. Sabit’in Sayılar 



Teorisi’ne  ikinci  önemli  katkısı  ise,  bununla  ilgili  10  teoremdir.

19

  Bunlara,  Öklid’in 



Elementler’indeki  36  ile  uyuşan  tam  sayıların  bulunması(bölenlerin  toplamına  eşit 

sayılar),  kalanların  hesabı,  hatalı  sayılar  (bölenlerin  toplamından  büyük  ve  küçük  olan 

sayılar)  ve  ilk  olarak  Sabit’in  çözdüğü  “dost  sayılar  problemi”nin  (birinin  bölenlerinin 

toplamı  diğerine  eşit  olan  sayı  çiftleri)  çözümü  teoremleri  de  dahildi.  Sabit  b.  Kurra 

metodunu şöyle formüle etmişti. Eğer, p=3.2

n

 –1,  q=3.2



n-1

 –1 ve r=9.2

2n-1

-1

 



 asal sayılar 

ise m=2


n

.pq ve N=2

n

.r dost sayılardır.



20  

Sabit, Kitap fî Te’lif en-Nisab, adlı eserinde Grek bilginlerinin

21

 aksine  Elementler 



VI, 5’i eleştirir ve Öklid düşüncesine uygun bir tanım getirir: A, B, C, D, E, F değerleri 

ve A/B=L/B, C/D=L/N, E/F=N/M, eşitlikleri sağlayan L, M, N değerleri varsa, A, B, C, 

D, E, F değerleri için A/B oranı, A/C ve C/B oranlarından, A, B, C, D, E, F değerleri için 

A/B oranı, C/D ve E/F oranlarından meydana gelir. Sabit, daha sonra çarpımları tanımladı 

ve sistematik bir metotla aritmetik değerleri, geometrik değerler için kullandı. Oranlarla 

ilgili teoremleri de ispatlayarak, bunlarla ilgili bir çok problemi de çözdü.

22

 

Sabit’in  yine  matematikle  ilgili  Risale  fî  Şekl  el-Kettâ  adlı  eseri



23

  Batlamyus’un 

küresel astronomi problemlerini çözmek için kullandığı Manelaus’un tam küresel dörtgen 

teoreminin  yeni  bir  ispatını  sunması  açısından son derece  önemlidir.  Sabit  b. Kurra,  bu 

eserinde,  bu  teorinin  değişik  şekillerini  elde etmek  için  karma  oranlar  kullandı.

24

  Sabit, 



daha  sonra Kitap fî Misahat Kat’el-Mahrut ellezî Yüsemma el-Mükafî

25

 adlı eserinde, bir 



parabolik  düzlem  parçasının  alanını  hesapladı.  Önce  aşağıda  verilen  sayı  serilerinin 

                                                      

18

  slam dünyasında matematikte sayı mistisizmini daha sonra  hvanü’s-Safa geliştirecektir.  



19

 Makâle fî istihrâc el-A’dâd el-Mütehâbba bî-Sühûlet el-Maslak ilâ Zâlike. 

20

  R.  Şeşen,  Harran  Tarihi,  62;  Sabit’in  bu  çalışmalarını  bazı  slam  matematikçilerinin  yanısıra,  özellikle 



Tezkiret  el-Abbas  fî  Beyan  et-Tehâb

  adlı  eserin  yazarı  Kemaleddin  el-Farisî  (ölm.  Yaklaşık  1320’li  yıllar) 

tarafından geliştirilmiştir. Kemaleddin, adı geçen çalışmasında “tam bölen parçalar” teorisini, yeni bir metotla 

ele almış, sayı analizinde asal sayıları temele koyarak, Aritmetiğin temel teoremini formüle etmiştir. 

21

  Grek  bilginleri,  sadece  doğal  sayıları  gözönüne  alarak  aritmetik  unsurları,  geometrik  değerleri  ifade 



etmekten  kaçınmışlar;  oranların  çarpımını  kompozisyon  olarak  isimlendirmişlerdir.  Onların  kompozisyonu, 

Elementler’de (VI, 23) kullanılmasına rağmen, orijinal metinde yer almayıp karma oranlar sadece bazı özel 

durumlar  için  tanımlandı  (Tanımlar  V,  9-10).  Daha  sonraları,  muhtemelen  skenderiyeli  Theon  (VI,  5’te) 

tamamıyla Oklid dışı bazı ilaveler yapmıştır. Bkz. R. Şeşen, Harran Tarihi,  62. 

22

 Sabit’in bu eseri sayılar  kavramının, pozitif reel sayıları kapsayacak şekilde genişletilmesi  açısından son 



derece  önemli  olup,  konu  Reyhan  el-Birunî’nin,  el-Kanun  el-Mesûdî  adlı  eserinde  ve  yine  meşhur 

matematikçi Ömer Hayyam, Şerh mâ Eşkele min Müsâdarat Kitab Uklidis, adlı eserinde daha açık bir şekilde 

ortaya konulmuştur. Bkz. R. Şeşen, Harran Tarihi, 63. 

23

 Sekant Şekli Hakkında Risâle. 



24

 Sabit’in bu çalışmasını daha sonraları N. Tusî (Ö. 1273) Keşf el-Kinâ an Esrar el-Kattâ adlı eserinde daha 

da geliştirdi. Böylece Düzlemsel ve Küresel Trigonometri ayrı bir bilim haline eldi.  

25

 Parabol isimli Koni kesitinin Ölçümleri Hakkında Kitap. 



F.Ü.Sosyal Bilimler Dergisi 2008 18 (1)  

  284


toplamları üzerine çok sayıda teorem ispatladı. 

 

n



(2k-1)=n

2

ye göre, 



n

(2k-1)


2

=n/3=2/3.2n  

n

(2k-1)e 


    k=1                        k=1                               k=1

 

Sabit, daha sonra elde ettiği bu sonuçları a



k

=(2k-1)a, b

k

=2k-b parçalarına aktararak, 



ne kadar küçük olursa olsun bütün a/b oranları için her zaman lim n→001=0 olan bir n 

doğal sayısı, eşitsizliği için hesaplanabilirliğini göstermiş oldu. 

                  n 

2n, b= 


             Σ (2k-1eşitsizliği için hesaplanabilir. Sabit b. Kurra, bu sonucu parçalara da uygulayarak, 

parabolün  eksenini  tek  sayılarla  orantılı  parçalara  böldü.  Daha  sonra  bölen  noktalar 

doğrultusunda  kirişler aldı ve parabol parçalarının içine, köşeleri de bu kirişlerin uçları  

olacak şekilde çokgenler yerleştirdi. Bu çokgenlerin alanı, alt ve üst limitleriyle belirlendi 

ve buna dayanarak,  parabol parçasının alanının, yükseklik ve taban çarpımının 2/3’üne 

eşit  olduğunu  gösterdi.  A.P.Youschkevitch,  Sabit  b.  Kurra’nın  hesaplarının  Arşimet’in 

parabolün dörtgenleşmesinde  verilen ζ

b

0

 V



2

 dv alanına değil,. ζ

b

i  a


√v da integraline eşit 

olduğunu  gösterdi.  Hesaplama  temelde  alt  ve  üst  integral  toplamlarının  uygulaması 

üzerine  kurulmuş  olup,  ispat  tümevarım  yöntemiyle  yapılmıştır;  burada  ilk  defa  bir 

integrasyon segmanı eşit olmayan parçalara bölünmüştür.

26

 

Sabit,  Makale  fî  Misahât  el-Mukassamet  el-Mukâfiye  adlı  eserinde



27

    bir  parabol 

parçasını  ekseni  etrafında  döndürerek  elde  edilen  düzgün,  çıkıntılı  ve  ezilmiş  tepeli 

parabolik  kubbeler  ve  tabanı  etrafında  döndürerek  elde  edilen  kubbe  ve  küreleri  ortaya 

attı.  Sayı  dizelerinin  toplamı  üzerine  ispatladığı  teorem  gibi,  her  ∞  değeri    için  0<∞<1 

olmak üzere lim ∞

n

=0’a tekabül eden bir teorem  ve  parabolik kubbenin hacminin, aynı 



tabanlı  ve  yüksekliği  kubbenin  nÆ∞  ekseni  olan  silindirin  hacminin  yanı  sıra  eşit 

olduğunu gösteren bir teorem de ispatlamıştır. Sonuç ise b ζ

a

0

 vdx integralinin sonucuna 



eşittir

28



Sabit’in, Matematik sahasında kaleme aldığı diğer bir eser de Kitap fî Misâhat el-

Eşkâl el-Musattaha ve’l-Mücesseme’

dir. Sabit’in bu eseri, Uzay Geometrisinde cisimlerin 

hacimlerinin  gerek  yüzey,  gerekse  uzay  şekillerinin  alanlarının  hesaplanması  üzerine 

metotlar  içerir.  Sabit  tarafından  ispatlanmış  ancak  daha  sonra  kullanılmamış  olan,  çok 

                                                      

26

 R. Şeşen, Harran Tarihi, 63-64. 



27

 Parabolik Cisimlerin Ölçülmesi Üzerine. 

28

 R. Şeşen, Harran Tarihi, 64. 



Ortaçağ Bilim Dünyasından Bir Portre... 

 285


tabanlı (kesik piramit ve koniler) cisimlerin hacimlerinin hesaplanmasıyla ilgili bir kural 

da vardır. Şayet S

1

 ve S


2

 tabanlarının alanları ve h yükseklik ise hacim 

V=1/3 h (S

1

+√S



1

S

2



+S

3

)e eşittir.



29

 

Sabit’in  Kitap  fî’l-Te’etti  li  stihrac  Amel  el-Mesâil  el-Hendesiyye  adlı  eseri



30

 

Geometri problemlerinin üç merhalesinde işlemlerin ard arda  gelişini inceler: Oluşturma, 



ölçüm ve ispat

31



Sabit  b.  Kurra,  Risâle  fî’l-Hüccet  el-Mensûbe  ilâ  Sokrat  fî’l-Murabbâ  ve  Kutrihî 

adlı  Geometri  ile  ilgili  eserinde,  Pisagor’un  “ikiz  kenar  dik  üçgenle  ilgili  teoreminin” 

ispatını inceler ve bu teoremin genel hali için üç yeni ispat verir: Birincisinde; hipotenüs 

üzerine kurulan kare, verilen üçgene eşit ve karenin iki komşu kenarı üzerine kurulan iki 

üçgen  çıkartılmakta  ve  karenin  diğer  kenarlarına  eklenmektedir.  Böylece  elde  edilen 

şekil, dik üçgenin dik kenarları üzerinde kurulmuş karelerden oluşur.  kinci ispatta; dik 

üçgenin  dik  kenarları  üzerine  kurulan  karelerin,  hipotenüs  üzerine  kurulan  kareden 

ayrılarak  parçalara  bölünmesi  söz  konusudur.  Üçüncü  teorem;  Öklid’in  Elementler 

VI,31’nin  geliştirilmesidir.  Burada  Pisagor  Teoremi’nin  geliştirilmesi  de  vardır.  Buna 

göre  eğer  ABC  üçgeninde  B  tepesinden  iki  doğru,  ABE  ve  BCD  benzer  üçgenlerini 

kesecek şekilde çizilirse; [AB]

2

+[BC]



=AC( [AE]+[CD] )dir.

32

 

Sabit,  Kitap  fî  Amel  Şekl  Mücessem  zî    Erba‘  Aşere  Kaide  Tuhitu  Bihî  Küre 



Malu‘me

33

 adlı eserinde, verilen bir kürenin içine 14 yüzlü, bir çok yüzlü cisim yerleştirir. 



Ardından Öklid’in beşinci postulasını ispatlamak için iki deneme yapar.

34

  lk deneme, iki 



doğru bir üçüncüsü ile, kesenin bir tarafından birbirlerine yaklaşarak, diğer tarafında ise 

uzaklaşarak  devam  ettikleri  şeklindeki  pek  açık  olmayan  varsayımına  dayanmaktadır. 

spat, en önemlisi üçüncüsü olmak üzere beş önermeden oluşur. Sabit b. Kurra, beşinci 

önermede,  Öklid’in  beşinci  postülasının  ispatına  yarayan  paraleloğramın  varlığını 

ispatlar.  kinci  deneme,  kinematik  düşüncelere  dayanır.  Eserin  girişinde,  kullanımın 

gerekliliğini  öne  sürerek,  hareketi  geometride  son  derece  az  kullanan  Öklid’in 

yaklaşımını tenkit eder. Daha sonra, bir cismin basit hareketinde (paralel kayma) bütün 

                                                      

29

 R. Şeşen, Harran Tarihi, 64. 



30

 Geometri Problemlerinin Çözüm Metodu Hakkında Kitap. 

31

 Öklid ise problemleri, sadece “oluşum-problemler” ve “ispat teoremler” olarak ele almıştır.  



32

 R. Şeşen, Harran Tarihi, 65. 

33

 Cisimlerin Oluşturulması Üzerine Kitap. 



34

 Bu denemeleri Makâle fî Bûrhan el-Müsaderet el-Meşhura Min Uklidis (Öklid’in  yi Bilinen Postulasının 

spatı Üzerine Kitap), Makâle fî Enne’l-Hatteyn izâ Uhirica alâ Zaviyateyn akall Min Kâ‘imeteyn  ltekayyâ 

( ki  Dikaçıdan  Daha  Küçük  Açılardan  Çaprazlama  Çizilerek  ki  Doğrunun  Kesişeceği  Gerçeği  Üzerine 

Kitap) adlı eserlerinde yapar.  


F.Ü.Sosyal Bilimler Dergisi 2008 18 (1)  

  286


noktalarının  birer  doğru  çizeceğini  kabul  eder.  spat  yedi  önermeden  oluşur:  Birincide, 

hareketin  kullanılması  zorunluluğundan  dolayı,  birbirinden  eşit  uzaklıktaki  doğruların 

varlığına  kanaat  getirir...  Dördüncüde  Öklid’in  beşinci  postülasının  ispatında  kullanılan 

yedinci önermedeki dikdörtgenin varlığını ispatlar. Sabit’in bu tür denemeleri, Öklid dışı 

Geometrik metotların yaşatılmasına öncülük etmiştir.

35

 



Sabit, Kitap fî Kutû’l-Ustûvane ve Basîtihâ

36

 adlı eserinde, dairesel eğik silindirin 



düzlem  kesitlerini  inceler.  Bu  silindirlerin  iki  kesen  düzlem  arasında  kalan  yanal 

alanlarını  hesaplar.  Sabit,  13.  önermede,  bir  elipsin,  çemberin  dik  açı  ile  sıkıştırılması 

sonucu  elde  edildiğini  gösterir,  daha    sonra  yarıçapları  a  ve  b  olan  elipsin  alanının, 

yarıçap √ab  çemberin alanına eşit olduğunu ispatlar. XV. ve XVII. önermelerde, elipsi 

ona eşit olan çembere dönüştüren eşit afin dönüşümü (açıları koruyan dönüşüm) inceler.

37

 



Sabit,  bu  durumda,  elips  parçalarının  alanlarının  kendilerine  karşılık  gelen  daire 

parçalarının  alanlarına  eşit  olduğunu  ispatlar.  XXXVII.  önermede,  kesişen  iki  düzlem 

arasında  kalan  silindir  parçasının  yan  yüzeyinin,  silindirin  küçük  kesiti  olan  elipsin 

çevresi ile silindirin aksının iki düzlem arasında kalan parçasının uzunluğu ile çarpımına 

eşit olduğunu ispatlar. Bu önerme, elipsin çevre uzunluğunu veren genel eliptik entegrali, 

daha basit şekilde ifade eden formüle tekabül eder.

38

 

Sabit  b.  Kurra,  Kavl  fî  Tashih  Mesâ’il-el-Cebr  bi’l-Barahin  el-Hendesiyye



39

  adlı 


cebir ile ilgili eserinde Elementler II. 5-6’yı kullanarak 2

2

+a=b, 2



2

+b=a, 2


2

=a+b kuadratik 

denklemlerinin  çözümü  üzerine  metotlar  vermiştir.

40

  Ayrıca  O,  Mes’ele  fî-Amel  el-



Mütevassiteyn  ve  Kısmet  Zâviye  Ma’lume  bi-selâs  Aksm  Mütesâviye

41

  adlı  eserinde,  bir 



açının üçe bölünmesi klasik problemleri ile, kübik denklemlere tekabül eden iki ortalama 

oranın bulunması problemini çözmüştür. Burada problemler Arşimet’in, hiperbol ve daire 

çevresinin kesişim noktalarını bulmaya dayanan “insertion metodu”na

42

 tekabül eden bir 



yöntemle çözülmüştür.

43

 



                                                      

35

  R.  Şeşen,  Harran  Tarihi,  65-66.  Sabit’in  Makâle  fî  Bürhan  el-Müsaderet  el-Meşhura  min  Uklidis  ve 



Makâle  fî  enne’l-hatteyn  za  Uhrica  alâ  Zaviyeteyn  akall  min  Kâimeteyn  ttekayâ  adlı  eserleri,  beşinci 

postülasının  ispatı  hakkında  yapılan  daha  sonraki  çalışmalar  üzerinde  son  derece  önemli  etkiler  yapmıştır. 

Özellikle  bn el-Heysem, Öklid üzerine yorumlarına bunu eklemiştir.  

36

 Silindir Kesitleri ve Yüzeyleri Üzerine Kitap 



37

 R. Şeşen, Harran Tarihi, 66. 

38

 R. Şeşen, Harran Tarihi, 66. 



39

 Cebir Problemlerinin Geometrik Delillerle Doğruluğunun Gösterilmesi Üzerine Düşünceler. 

40

 Harezmî, bu metotların daha önceki geometrik ispatlarını verirken, Öklid’e başvurmamıştı. 



41

  ki Ortalamanın Oluşturulması ve Verilen Açının Üçe Bölünmesi Problemi. 

42

 “Araya Sokma” metodu. 



43

 R. Şeşen, Harran Tarihi, 66-67. 



Ortaçağ Bilim Dünyasından Bir Portre... 

 287


Sabit, Kitap fî  btâ el-Hareke  fî Felek el-Haric el-Merkez

44

 adlı eserinde, görünen 



hareketin  minimum  ve  maksimum  hız  noktalarını  ve  görünen  hareketin  gerçek  hızının, 

hareketin  ortalama  hızına  eşit  olduğu  noktalarını  ele  alır.  Batlamyus’un  dış  merkezlik 

hipotezine  göre  güneşin  bariz  olmayan  hareketini  inceler.  Bu  noktalarda  güneşin  eşit 

olmayan görünüş hareketlerinde anlık hızlar

45

 vardır.


46

 

Sabit,  Matematik  Tarihi  açısından  son  derece  ilginç  olan  Kitab  fî  Âlât  es-Sa’at 



Elletî  Tüsemmâ  Ruhâmât 

adlı  eserinde  güneşin  yüksekliğii  h,  eğimi    Ó’ya  göre  azimut 

(güneş  açısı)  A,  şehrin  enlemi    ve  saat  açısı  t’nin  tanımları  sin  h=dos( -6)-

(sint.cos6.cos )

-1 

ve sin A=sint.cos.Ó/Cos h’

ye dönüşür. Bunlar da tepeleri güneş, zühre 

ve  evrenin  kutbu  olan  küresel  üçgenin  genel  hali  için  küresel  kosinüs  ve  sinüs 

teoremlerine  eşittir.  Metotlar,  Sabit  tarafından  genel  Triginometri  Teoremi  gibi  gerçek 

küresel astronomi problemleri çözülerek formülleştirildi. Kosinüs Teoremi, XV. yüzyıla 

kadar  ortaya  çıkmazken  (Regiomontanus),  Sinüs  Teoremi  X.yüzyılın  sonunda  ortaya 

atıldı.

47

 



Sabit,  aynı  eserinde  Gnomon’un  güneş  takvimi  düzlemi  üzerindeki  gölgesinin 

uzunluğu  1’in  değişimi  ve  esas  olarak  noktanın  boylam  parçası  J  ve  enlem  parçası  Y 

olarak polar koordinatlarını, ya da aynı noktanın kartezyen koordinatlarını J=1 sin A, y=1 

cos A’ya göre gösteren gölgenin azimutu A’yı inceledi.

48

 Sabit, güneş takvimi ile ilgili bir 



diğer eserinde,

49

 Gnomonun yatay düzlemdeki gölgesinin ucu ile ortaya çıkan konik kesiti 



inceler  ve  güneşin  değişik  yerlerine  bu  kesitlerin  merkez  ve  çaplarını  belirler.

50

  Sabit, 



kendisine sorulan sorular ve onlara verdiği cevapların yer aldığı felsefî ağırlıklı eserinde

51

 



de matematikle ilgili çok önemli şeylere parmak basar. Somut sayılan şeylerden (ma‘dud) 

farklı  olarak,  sayıların  (‘adad)  soyut  karakteri  üzerinde  durur  ve  sadece  potansiyel 

sonsuzluğu kabul etmiş olan Aristo’nun aksine, gerçekten sonsuz olan şeylerin varlığını 

kabul eder. Gerçek sonsuzluk Sabit tarafından Kitap fî’l-Karastun’da

52

 kullanıldı



53



 

                                                      

44

 Ekliptik Üzerinde Hareketin Hızlanması ve Yavaşlaması Üzerine Kitap. 



45

 Velosite. 

46

 R. Şeşen, Harran Tarihi, 67. 



47

 R. Şeşen, Harran Tarihi, 67. 

48

 R. Şeşen, Harran Tarihi, 68. 



49

 Makâle fî Sıfat el-Eşkâl Elleti Tahdüsü bî-Memarr taraf zill el-Mikyâs fî Sath el-Ufuk fî Küllî Yevm ve fî 

Küllî Beled. 

50

 R. Şeşen, Harran Tarihi, 68. 



51

 Mesâ’il sü’ile anha Sabit  bn Kurre el-Harranî. 

52

 Kirişlerin Dengesi Hakkında Kitab. 



53

 R. Şeşen, Harran Tarihi, 68. 



F.Ü.Sosyal Bilimler Dergisi 2008 18 (1)  

  288


KAYNAKLAR 

Bağdadî,  smail Paşa;  zah el-Meknûn fî Zeyl alâ Keşfü'z-Zünûn I, (Yay. Haz. Ş. Yaltkaya-

Rıfat Bilge), M.E.Basımevi.  stanbul 1945. 

Bayraktar, Mehmet,  slam Bilim ve Teknoloji Tarihi, T.D.V. yay., Ankara 1989. 

el-Beyhakî, Ebu’l-Fazl Muhammed b.Hüseyin; Tarih Hukemâ el- slâm, (yay. M. Kurd Ali), 

Dımışk 1946.  

Boyer,  Carl  B.;  A  History  of  Mathematics,  John  Wiley&sons,  Inc  New  York,  London, 

Sydney, 1968 

Hacı Halife, Keşf ez-Zünûn an Esâmi'il-Kütûbi ve'l-Fünûn I-II,  stanbul 1941. 

Hunke, Sigrid,  slamın Güneşi Avrupa’nın Üzerinde,  stanbul 1975. 

bn  Ebî  Usaybia,  Muvaffakuddin  Ahmed  b.Kâsım;  Uyûnü’l-Enbâ  fî  Tabakâti’l-Etıbbâ  I

(nşr. A. Müller), Königsberg-Kahire 1299/1882. 

bn  el-Cezvî,  Ebu’l-Ferec  Abdurrahman  b.  Ali;  el-Muntazam  ve  Mültekatü’l-Multazam  fî 

Târihi’l-Mülûk ve’l-Ümem

, (nşr. F. Krenkow), Haydarâbâd 1357-59/1938-40.  

bn Cülcül, Ebu Davut el-Endulûsî; Tabakât el-Atıbbâ ve'l-Hükemâ, (thk. Fuad es-Seyyid) 

Beyrut 1955. 

bn  Hallikan,  Ebu'l-Abbas  Şemseddin  Ahmed  b.  Muhammed,  Vefeyâtü'l-A'yân  ve  Enbâ'u 

Ebnâi'z-Zamân I, 

(Yay. M. Muhyiddin Abdülhamid), Kahire 1948. 

  bn  mâd,  Ebu'l-Fellah  Abdulhay  b.  Ahmed  el-Hanbelî;  Şezerât  ez-Zeheb  fî  Ahbari  men 

Zeheb II

, Kahire 1350. 

bn  Kesîr,  mâdeddin  Ebu’l-Fidâ  smail  b.  Ömer;  el-Bidâye  ve’n-Nihâye  fi’t-Târih  XI,  

Kahire 1351.85. 

bnü’n-Nedim,  Muhammed  b.  shak;  Kitâbu’l-Fihrist  I,  (nşr.  Flügel),  Leipzig  1871-1872, 

Kahire 1348. 

Karabulut, Ali Rıza, “Sabit b. Kurra’nın Eserleri”, HBAKT, Kayseri 1995. 

Kehhale, Ömer Rıza, Mu'cemü'l-Müellifîn III, Beyrut 1957. 

Köker, A.H.,Sabit b. Kurra’nın Hayatı ve Tıbbî Eserleri”, HBAKT, Kayseri 1995. 

Ruska, J., “Sabit b. Kurra”,  slam Ansiklopedisi X.,  stanbul 1966. 

Sayılı,  Aydın,  Abdülhamid  bn  Türk’ün  Katışık  Denklemlerinde  Mantıkî  Zaruretler  Adlı 

Yazısı ve Zamanın Cebri

, TTK, Ankara 1962.  

Soyuer,A.-Arslan,S.,  “Sabit  b.  Kurra’nın  Ez-Zahire  fi’t-Tıb  adlı  Kitabında  Sinir 

Hastalıkları”, HBAKT, Kayseri 1995. 

Şeşen, R., Harran Tarihi, Ankara 1996.  

Ülken, Hilmi Ziya, Uyanış Devirlerinde Tercümenin Rolü,  stanbul 1997. 



Ortaçağ Bilim Dünyasından Bir Portre... 

 289


el-Yafi'î, Ebu Muhammed Abdullah b. Esad; Mi'ratü'l-Cenan ve  bretü'l Yakzan fî Marifet-i 

Havadisî'z-Zaman II,

 Nuruosmaniye kütüphanesi nr 3416;  Haydarabad 1339. 

Zehebî, Şemsüddin Muhammed b.Ahmed, Siyer E'lâm en-Nübelâ IX, Beyrut 1981. 

 

 


F.Ü.Sosyal Bilimler Dergisi 2008 18 (1)  

  290


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Каталог: sosyalbil


Поделитесь с Вашими друзьями:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə