Nİzami GƏNCƏVİ İSKƏNDƏrnamə



Yüklə 1.75 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/15
tarix18.05.2017
ölçüsü1.75 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

                                                                                                                                                    
1
  

                                                                                                                                                    
2
NİZAMİ GƏNCƏVİ 
İSKƏNDƏRNAMƏ 
İqbalnamə 
"LİDER NƏŞRİYYAT"  
BAKI - 2004 
  

                                                                                                                                                    
3
Bu  əsər  "Nizami  Gəncəvi.  İskəndərnamə  "  (Bakı,  Yazıçı,  1982)  kitabı   
əsasında təkrar nəşrə hazırlanmışdır 
Tərcümə edəni: 
Mikayıl Rzaquluzadə 
İzahların müəllifı: 
Əkrəm Cəfər 
Ön sözün müəllifı: 
Zümrüd Quluzadə 
Elmi redaktor: 
Xəlil Yusifli 
894.36F1 - dc 21 AZE 
Nizami Gəncəvi. İskəndərnamə. İqbalnamə. Bakı, "Lider nəşriyyat", 2004, 
256 səh. 
"İqbalnamə"  əsəri  Nizami  Gəncəvi  yaradıcılığının  ən  yüksək  zirvəsi  və  Şərq 
poeziyasının ən parlaq incisi hesab olunan "İskəndərnamə"nin ikinci hissəsidir. İskəndərin 
kamil  insan,  alim  və  ağıllı,  müdrik  bir  filosof  kimi  təsvir  olunduğu  bu  hissədə  Nizami 
ictimai, fəlsəfi düşüncələrə üstünlük vermiş, insan ağlının təntənəsindən bəhs etmiş, elecə
də insan və təbiət, yaradılış və dünya, həyat və ölüm, elm və din kimi məsələlərlə bağlı
dövrün ən qabaqcıl görüşlərini əks etdirmişdir. 
"İqbalnamə"  "Şərəfnamə"  ilə  bir  yerdə  bütöv  əzəmətli  əsər  olan  "İskəndəmamə"nin 
bir-biri ilə sıx bağlı iki budağıdır. 
ISBN 9952-417-02-9 
© "LİDER NƏŞRİYYAT", 2004. 

                                                                                                                                                    
4

                                                                                                                                                    
5
  
KAMİLLİK ZİRVƏSİ 
Dünya  mədəniyyət  tarixinin  zənginliyi  sonsuz  bir  ümmanı  xatırladır. 
Bu sonsuz ümman insan zəkasının bəhrəsi olan nadir elm, fəlsəfə və sənət 
inciləri ilə dolu zəngin xəzinədir. İnsanlığın dərin ehtiram və məhəbbətlə
qoruyub  saxladığı  və  yaşatdığı  bu  mənəvi  mədəniyyət  xəzinəsində  orta 
əsr  Azərbaycan  fəlsəfı  poeziyasının  ən  görkəmli  nümayəndəsi,  Şərqi  və
Qərbi  əsrlər  boyu  məftun  etmiş  Nizami  Gəncəvinin  insanpərvər 
yaradıcılığı xüsusi yer tutur. 
Fəlsəfənin  müxtəlif  müddəalarını  fövqəladə  gözəl  ədəbi  formalarda 
ifadə etməkdə Şərq  mədəniyyətinin bəşəriyyət qarşısında böyük xidməti 
var.  Dahi  İbn  Sina  Aristotelin  "Poetika"  əsərinə  yazdığı  şərhdə  yunan 
mədəniyyətindən  fərqli  olaraq  Şərq  üçün  mahiyyətcə  insani  olan  fəlsəfı
poeziyanın  səciyyəviliyindən  bəhs  edir.  Bu  poeziyanın  yüksək  inkişaf 
zirvələrinə  çatması  Şərq  mədəniyyətinin  çiçəklənmə  dövrünə  -  orta  əsr 
Şərq  intibahı  dövrünə  düşür.  Nizami  də  daxil  olmaqla  bu  dövrün  dahi 
alim,  mütəfəkkir  və  sənətkarları  öz  yaradıcılıqlarını  yüksək  kamala 
yetmiş,  nəcib  əxlaqi  sifətlər,  əql  və  gözəllik  daşıyıcısı  İnsana  həsr 
etmişlər.  "İqbalnamə"nin  də  əsas  qəhrəmanı  adı  böyük  hərflə  yazılan 
İnsan  obrazıdır.  Bəlkə  məhz  buna  görə  Nizami  belə  bir  qəhrəmanı
sərkərdə,  hökmdar  və  elm  havadarı  kimi  şöhrət  tapmış  Makedoniyalı
İskəndərin surətində verir. Poemanın əsas  məqsədi isə  insanın  səadətinə
xidmət, bu səadəti təminetmə yollarını arayıb tapmaqdır. 
"İqbalnamə"də bir-biri ilə üzvi surətdə bağlı üç istiqamət, üç məqsəd 
izlənir:  İnsan  ağlının,  zəkasının  və  bununla  əlaqədar  elmin,  fəlsəfənin 
tərənnümü  və  təbliği;  insanın  yüksək  əxlaqi  keyfiyyətlərinin  tərənnümü 
və təbliği; insan xoşbəxtliyini təmin edən, zülmə və bədxahlığa son qoyan 
ədalətin,  azad,  bərabər  və  dost  insanların  cəmiyyətinin  tərənnümü  və
təbliği. 
Nizami  "Xəmsə"sinin  özəyini  təşkil  edən  bu  üç  ayrılmaz  xətt 
"İqbalnamə"də  özünün  ən  yüksək  fəlsəfi-bədii  ifadəsini  tapır  və
poemanın müxtəlif hekayələrinin əsas məzmununu təşkil edir. 
  

                                                                                                                                                    
6
Böyük mütəfəkkirin dünyagörüşünü heç cür dövrün hakim ortodoksal 
dini  dünyagörüşü  çərçivəsilə  məhdudlaşdıra  bilmərik.  Filosof  şair  dinlə
əlaqədar  məsələləri  islam  ruhaniləri  mövqeyindən  yox,  ruhanilər 
tərəfindən  çox  vaxt  kafir  damğası  vurulmuş  məşhur  Şərq  fılosofları
Fərabi, İbn Sina, Bəhmənyar mövqeyindən işıqlandırır. 
"İqbalnamə"  XII  əsrdə  yazılıb  və  bu  dövrdə  yazılan  bütün  başqa 
əsərlər  kimi  o  da  bir  sıra  ithaflarla  -  Allahın,  peyğəmbərin,  dövrün 
hökmdarlarının şəninə yazılmış mədhiyyələrlə başlayır. Lakin Nizaminin 
ənənə  üzrə  yazdığı  mədhiyyələri  hər  şeydən  əvvəl  böyük  mütəfəkkirin 
humanizmi və özünəməxsus bir səciyyə daşıyan rasionalizmi ilə fərqlənir. 
Məsələn, minacat (Allahı mədh) əslində ağlın mədhinə çevrilir: 
Ağıl bir yerdə ki, xəzinə tapar  
Allahın adını eyləyər açar,  
Allah ağıllıya nəvazişkardır,  
Ağılsızlara da əlacı vardır. 
Şairin  dövründə  hökm  sürən  mürtəce  ruhanilərin  kor-koranə  inamı
ağla  qarşı  qoyaraq,  elmi,  fəlsəfəni  və  xüsusən  məntiqi  küfrlə
eyniləşdirmələrini  və  bu  yolun  yolçularını  amansız  təqib  etmələrini 
nəzərə  alsaq,  ağlı  və  elmi  bu  şəkildə  tərənnüm  edən  Nizaminin  bir 
vətəndaş  kimi  qorxmazlığı,  mərdliyi  daha  çox  çarpar  və  onun  orta  əsr 
şəraitində  təbliğ  etdiyi  rasionalizmin  əhəmiyyətini  müasirlərimiz  daha 
düzgün qiymətləndirə bilərlər. 
Nizami yaradıcılığı yüksək inkişaf  pilləsinə  qalxmış  orta əsr  Şərq  və
Azərbaycan  mədəni  intibahının  məhsulu  idi.  Lakin  nəzərə  almalıyıq  ki, 
bu  İntibah  kəskin,  amansız  siyasi  və  ideoloji  mübarizədə  qələbə  çalır, 
onun  nümayəndələri  isə  çox  vaxt  canlanndan  belə  keçərək  əqidələrini 
müdafıə  və  təbliğ  edirdilər.  Yeri  gəlmişkən,  poemanın  girişində  şaha 
ithafa  nəzər  salaq.  Şair  şahla  öz  bərabəri  kimi  danışır,  şaha  özünü  necə
aparmaq  barədə  məsləhət  verir.  Burada  şahlara  nəinki  itaət  görünmür, 
əksinə, onlar tənqid atəşinə tutulur: 
Boşdur çox şahların ancaq başlan, ... 
Zəlitək qan sorub ləzzət alarlar. 
  

                                                                                                                                                    
7
Nizaminin ənənə üzrə yazdığı mədhiyyələr öz ideya məzmununa görə
daha  çox  nəsihətnamə  adlana  bilər.  Bunlarda  şair  itaətkar  kimi  yox, 
mərifət öyrədən müəllim kimi çıxış edir. Nizaminin şahlara itaətkarlığı ilə
bağlı  ədəbiyyatşünaslıqda  ara-sıra  rast  gəlinən  fıkirləri  isə  səhv  hesab 
edirik. 
"İqbalnamə"  orta  əsr  fəlsəfı  poeziyasına  məxsus  tərzdə  qurulub. 
Yüksək bədii formada yazılmış hekayələr bir-birilə əvəz olunur və əsərin 
süjetini  açaraq  oxucunu  heyran  edir.  Burada  mütəfəkkirin  fəlsəfi 
konsepsiyasının  məğzini  insanın  əxlaqi  və  intellektual  kamilliyinin 
cəmiyyətin sosial kamilliyi ilə tamamlanması ideyası təşkil edir. 
Ayrı-ayrı  hekayələrdə  bu  ümumi  konsepsiya  ilə  yanaşı,  biz  filosof 
şairin  dünyagörüşunün  muxtəlif  cəhətlərini  açan,  nisbətən  konkret 
məsələlərin qoyuluşunu və şərhini də tapırıq. Məsələn, Arşimed ilə çinli 
kənizin,  Qibtli  Mariyənin  hekayələrində  əsas  məqsəd  elmin,  ağlın 
təbliğidir.  Eyni  zamanda  birinci  hekayədə  şəhvət  pislənir,  həqiqi  insani 
sevgiyə isə bəraət qazandırılır. 
Yoxsul  çörəkçinin  hekayəsi  və  onun  varlanması  haqda  danışarkən 
Nizami taledən söhbət açır, taleyi maddi aləmin, ulduzların qanunauyğun 
hərəkətilə  bağlayır  və  ulduzların  sirrini  açmağı  poemada  Valisə  (qədim 
yunan filosofu Falesə) həvalə edir. 
Orta əsr dünyagörüşünə müvafiq olaraq Nizami tale və qəzavü-qədəri 
insan  üzərində  hökmran  hesab  edir.  Qəzavü-qədərlə  mübarizədə  insan 
gücsüzdür. Məhz buradan da Nizami qəhrəmanının fələyə qarşı, bəlkə də
özü  tərəfindən  tamamilə  dərk  olunmamış,  etirazı  irəli  gəlir.  Məcnunun 
səhraya qaçması, İskəndərusun şahlıqdan imtinası fələyin zülmünə etiraz 
deyilmi? 
Poemada  fələk  "qəddar",  "oyunbaz",  "qaniçən",  "təlxək"  və  başqa 
təşbehlərlə  xarakterizə  edilir.  Fələyə  qarşı  ən  güclü  etirazı  İskəndərin 
vaxtsız  ölümü  doğurur.  Nizami  öz  qəhrəmanı  ilə  birlikdə  yer  üzerində
heyatın  çox  qısa  olduğundan  şikayətlənir.  İskəndərin  ölümü  səhnəsində
oxucu qarşısında iki əzabkeş dayanır: İskəndər və Nizami özü. 
Şərq,  eləcə  də  dünya  ədəbiyyatında  Allah  və  fələyin  bir-birinə
münasibəti  problemi  öz  daxili  ziddiyyətlərinə  görə  ən  maraqlı
probemlərdən biridir. Fələyi adətən bütün şərlərin törədilməsində günah- 
  

                                                                                                                                                    
8
landırır,  onu  hətta  çox  vaxt  şərlə  eyniləşdirirlər,  Allah  isə  pak  təsəvvür 
edilir. 
"Alimlrəin Hürmüzü inkar etmələri və həlak olmalarının hekayəsin"də
həsəd,  alçaqlıq,  yalan  kimi  mənfi  sifətlər  pislənir.  Eyni  ideyalar  sonrakı
"Əflatunun çalğı aləti qayırması" hekayəsində də təbliğ edilir. Burada da 
həsəd, özündən bədgümanlıq pislənir. Lakin bu hekayədə Ərəstu sonra öz 
səhvini  başa  düşdüyü  üçün  əfv  edilir.  Hekayə  böyük  insan  hünərinin 
mədhinə həsr edilmişdir. Sokrat İskəndərə deyir: 
Kim qane olarsa bir ovuc dənə  
Dönməz dəyirmantək sənin dövrənə?  
Arpa çörəyinə edib qənaət,  
Buğda çörəyinə çəkmərəm minnət. 
Yəni  dünya  nemətlərindən  əl  çəkmək  insana  zülm  və  zalımlıq  hökm 
sürən  dünyada  öz  mənliyini,  insani  ləyaqətini  qorumaq  üçün  lazımdır. 
Nizami qəhrəmanlarında tərki-dünyalığa meyl də buradan doğur. Nizami 
qəhrəmanları  tərki-dünyalığa  behişt  naminə  yox,  bu  dünyada  insani 
ləyaqəti qorumaq, insan qürurunu itirməmək naminə meyl edir, aza qane 
olurlar.  Eyni  zamanda,  hekayədə  əxlaqi  paklıq,  təmizlik,  nəcabət 
ideyaları da Sokratın dili ilə təbliğ və tərənnüm edilir. 
İskəndərə mənəvi, əxlaqi paklıq öyrədən Sokratın hekayəsindən sonra, 
Nizami  öz  qəhrəmanını  və  onunla  bərabər  saysız-hesabsız  oxucusunu 
yenə  də  əqlin  qulluğuna  dəvət  edir.  İskəndərlə  hind  aliminin  görüşü 
zamanı Nizami mahiranə bir şəkildə, sual-cavab yolu ilə, dövrü üçün bir 
sıra  mühüm  fəlsəfi  və  elmi  məsələlər  qoyur.  Məsələn,  din  öyrədirdi  ki, 
Allahın  varlığı  ağılla  dərkedilməzdir.  Hindli  alim  isə  şahdan  Allahın 
varlığı,  mahiyyəti  və  yeri  haqda  ağıllı  dəlillərlə  əsaslandırılmış  sübut 
tələb  edir,  bizim  kainatdan  başqa  bir  kainatın  olması,  o  dünya,  insanın 
canı,  röya,  bədnəzər  haqda  suallar  verir.  İskəndər  hindliyə  dini  qane 
edəcək  cavablar  verir,  bir  tərəfdən  "əqildə  görünməz  şeyə  yer  yoxdur" 
deyirsə, digər tərəfdən din tərəfindən qəbul edilmiş təsəvvürlərdən kənar 
çıxanı  qılınc  və  teşt,  yəni  edam  gözləməsini  də  onun  və  başqalarının 
nəzərinə  çatdırır.  İskəndərin  hindliyə  cavabları  Nizami  dövründəki  Şərq 
elminin və bu elmə əsaslanan fəlsəfənin səviyyəsini əks etdirir. 
  

                                                                                                                                                    
9
Qədim  yunan  elminin  Ərəstu,  Bəlinas,  Sokrat,  Əflatun,  Valis, 
Fərfuriyus  kimi  nümayəndələrini  bir  yerə  toplayan  böyük  mütəfəkkir 
onları  orta  əsr  fəlsəfə  və  elminin  ən  ümdə  və  mühüm  məsələləri  haqda 
fikir  söyləməyə,  qoca  kainatın  tarixindən  danışmağa  məcbur  edir. 
Maraqlı  burasıdır  ki,  Nizami  qəhrəmanları  -  filosofları  dilləndirərək 
onların  fıkrini  çox  vaxt  olduğu  kimi  yox,  Şərq  fəlsəfəsi  cərəyanlarına 
uyğun  şəkildə  verir.  Orta  əsr  ərəb  dilli  füosoflar,  məlum  olduğu  kimi, 
qədim  yunan  fəlsəfəsinə  dair  əsərləri  tərcümə  və  təfsir  edərək,  bu 
fəlsəfəni  qədim  və  orta  əsr  Şərq  fəlsəfi  fıkriylə  birləşdirib,  yeni  orijinal 
keyfiyyətli  təlim  yaratmışlar.  Nizami  poemasındakı  məclisdə  də  yunan 
alim və fılosoflarının adından söylənən fıkirlər, orta əsr klassik ərəb dilli 
fəlsəfə süzgəcindən keçirilən və böyük mütəfəkkiri bu və ya digər şəkildə
xüsusilə maraqlandıran fıkirlərdir. Nizami qəhrəmanların dili ilə müxtəlif 
müddəaları  sadalayıb  qarşı-qarşıya  qoyarkən,  açıq  və  dolayı  yollarla 
oxucusunu öz dünyagörüşünə bələd edir, ona feodal cəmiyyətində hökm 
sürən,  ehkam  kimi  qəbul  edilmiş  fıkirlərə  qarşı  öz  şübhələrini, 
inamsızlığını aşılamağa çalışır. 
Poemada  qoyulmuş  məsələlər,  onların  izahı,  aydın  və  örtulü  şəkildə, 
Nizami  azadfıkirliliyini,  onun  elmi-fəlsəfı  görüşlərinin,  xüsusən  dinə
münasibətinin  tarixən  mütərəqqi  olduğunu  açıq  nümayiş  etdirir.  Əgər 
hindli  alim  ilə  söhbətdə  şah  "haqqı  düşüncədə  olmaz  axtarmaq"  və  onu 
sirriaçılmaz  pərdə  hesab  edirdisə,  yeni  məclisdə  fələyin  "sirrini"  ortaya 
qoyur  və  onu  açmağa  cəhd  göstərir:  "Yaradılış  necə  olub?  İlk  tərkib 
nədir? Dünyadakı dəyişkənlik necə baş verib?" Yeni məclisdə söhbət bu 
məsələlər ətrafında gedir. 
İlk xilqət haqqında birinci Ərəstu söz açır. O, yaradılışın başlanğıcını
və  əsasını  hərəkətdə  görür.  Alim  hərəkətdən  odun  yaranmasını,  oddan 
havanın,  havadan  suyun,  suyun  xıltından  isə  torpağın  yaranmasını, 
bunların  qarışmasından  da  nəbatat  və  heyvanatın  əmələ  gəlməsini 
söyləyir.  Valis  hər  şeyin  əsasında  olan  ilk  cövhəri  suda  görür,  su  və
hərəkət dörd ünsürü və dünyanı yaradır. Bəlinas əvvəl yerin yaranması və
sonra  onda  hərəkət  vasitəsilə  dörd  ünsürün  əmələ  gəlməsini  qəbul  edir. 
Əgər Ərəstu, Valis və Bəlinas ilk yaradılışdan danışarkən hərəkət və dörd 
ünsürü  əsas  götürür,  Yaradandan  söhbət  açmırlarsa,  Sokrat  bunların 
içində birinci olaraq Yaradandan danışır. Yaradanın heybə- 
  

                                                                                                                                                    
10
tindən  bir  bulud  qalxmış,  ondan  göy  və  yer  əmələ  gəlmişdir  söyləyir.  Sokratın 
ardınca  Fərfuriyus  da  Yaradandan  və  onun  yaratdığı  cövhərin  suya,  suyun  isə
göyə və yerə çevrilməsindən söhbət açır. 
Hürmüz  Yaradanın  varlığını  iqrar  edir,  lakin  ilk  xilqətin  nə  sayaq  əmələ
gəlməsini  bilmədiyini  söyləyir.  Əflatun  dünyanın,  Yaradan  tərəfindən  mayesiz 
yarandığını qəbul edir. 
İskəndər  bu  məclisi  tamamlayaraq  Yaradanın  varlığını  qəbul  edir,  lakin 
yaradılışın necə olduğunu dərkedilməz sayır. Nizami məclisə yekun vuraraq öz 
fəlsəfı  qayəsini  burada  işıqlandırır.  Nizaminin  fıkrincə,  Yaradan  hər  şeydən 
əvvəl əqli yaratdı və ona ilk yaradılışın sirrindən başqa dünyanın bütün sirlərini 
açdı. Nizami bu məclisi tamamlayarkən Xızrın özünə müraciətlə dediyi: 
Bu gizli sözləri, fikirləri sən  
Neçin lal dilləre isnad edirsən? 
beyti yeddi alim məclisində söylənilən müddəa, iqrar və inkarların, əslində şairi 
düşündürən  fəlsəfi  fikirlər  olduğuna  bizi  inandırır,  onun  bu  yolda  inamı, 
tərəddüdü  və  şübhələri  haqda  aydın  təsəvvür  yaradır.  Təsadüfi  deyil  ki,  Xızrın 
verdiyi suala cavab kimi aşagıdakı beyt səslənir: 
Dövrün kişiləri nakişidirlər, 
Elmə yox, nücuma həvəs edirlər. 
Ancaq əsərin orta əsr oxucusu üçün yazıldığını nəzərə aldıqda, onun hakim 
dünyagörüşünə  nə  cür  zərbə  vurduğunu  dərk  etmək  olar.  Poemanın  bu  fəsli 
ardınca  gələn  "İskəndərin  peyğəmbərliyə  yetişməsi"  fəsli  də  söylənilənləri  bir 
daha sübut edir. Həmin fəsildə İskəndər daha yaradılışdan söz açmayıb Yaradanı
axtarır.  Əgər  əvvəllər  İskəndər  yaradılış  sirri  və  Yaradanı  dərkedilməz  hesab 
edirdisə, indi: 
İstədi çalışıb sirləri örtən 
Yeddi qat sürməni silsin tamamən. 
Maraqlıdır  ki,  şah  ilahi  qəzəbə  gəlmir,  əksinə,  mərhəmətli  Allah  alim  və
rəhmdil  şahın  bu  axtarışı  qarşısında  ona  peyğəmbərlik  bəxş  edir.  Allah 
peyğəmbər kimi səfərə çıxan İskəndərdə yenə də dünyəvi büiklərə ehtiyac hissi 
oyadır. Peyğəmbərlik səfərinə çıxan İskəndər dünyəvi ağla möhtacdır. 
  

                                                                                                                                                    
11
Nizami  rasionalizmi  və  azadfikirliliyi  gələcək  hadisələrin  izahında 
xüsusilə  gözə  çarpır.  Şah  yola  dini  kitabları  yox,  Ərəstu,  Əflatun  və
Sokratın  yazdığı  nəsihətnamələri  götürür.  Nəsihətnamələri  oxuduqca 
onların arxasında qədim yunan mütəfəkkirlərindən çox Nizami dühasını, 
Nizami  məntiqi  və  Nizami insansevərliyini  görürük;  mütəfəkkirin  siyasi 
və etik görüşləri burada geniş planda verilmişdir. Nizami humanizmi və
müdrikliyi İskəndərin səfərə çıxarkən anasına etdiyi vəsiyyətdə də özünü 
göstərir. 
Poemanın  belə  səhnələri  İskəndərin  bir  şah  və  sərkərdə  kimi 
müdrikliyini  nümayiş  etdirir,  onun  yüksək  insani  keyfıyyətlərini  açır  və
onu bir nümunə kimi dünya şahlarına və hər şeydən əvvəl, şairlə həmdövr 
olan şahlara göstərir. İskəndər ədalət səsini aləmə yayaraq zülm, nadanlıq 
və bədxahlıqla mübarizəyə qalxır. Ölkələr fəth edərək, xalqları haqqa və
ədalətə  tabe  edərək  şah  bu  üç  qüvvədən  özünü  də,  insanları  da  xilas 
etməyə çalışır. Onun müharibələri sülhə xidmət edir; o, dağıtmaqdan çox 
qorxur.  Əmin-amanlığın  bərpası  İskəndərin  əsas  qayəsidir.  Poemada 
Nizami  özünəməxsus  sənətkarlıqla  İskəndərin  tikintilərinin  füsunkar 
gözəlliyindən bəhs edir. 
İskəndərin  səfərinin  təsvirində  mütəfəkkir  həyati  səhnələrlə  yanaşı, 
alleqoriyadan  da  geniş  istifadə  edir.  Məsələn,  səfər  vaxtı  İskəndərin 
əsgərləri  iti  daşlarla  dolu  yolu  keçərək,  yüksək  dağın  zirvəsinə  qalxıb 
oradan özlərini sevinclə o biri tərəfə atırlar. Şah alimlərin məsləhətilə bu 
qəribə görünən hərəkətin səbəbini öyrənə bilir. Demə, insanlar qorxunc, 
düşgünlük  və  ehtiraslarla  dolu, əzablı  həyat yolunu  keçib  zirvəyə  (zirvə
burada kamillik, paklıq rəmzidir) qalxdıqda azad dünyaya çatırlar ki, bu 
da yaşadığımız dünyanın tərki deməkdir. 
Lakin hadisədən xəbərdar olan şah bu sirri gizli saxlayır, qoşununu tez 
o yerlərdən çəkir və yenə de insanlara din öyrədə-öyrədə səfərini davam 
etdirir. Burada biz bir daha İskəndərin tərki-dünyalıqdan uzaq, bu dünya 
ilə bağlı olduğunu görürük. 
Nizami  alleqoriya  və  realist  təsvirləri  üzvi  surətdə  birləşdirərək 
İskəndərin mənəvi yüksəlişini insanların ağlı və mənəvi kamilliyi  

                                                                                                                                                    
12
uğrunda apardığı mübarizə fonunda verir. Əsəri oxuduqca bu iki məqsədi 
güdən müvazi xətt unudulmamalı və poemanın insanın dünyəvi səadətinə
xidməti Nizami oxucularının diqqət mərkəzində olmalıdır. 
Kamilliyin  zirvəsi  ictimai  bərabərlik,  azad  və  xoşbəxt  insanlar 
şəhəridir.  Bu  şəhər  nizamişünaslıqda  Nizami  utopiyası  kimi  məlumdur. 
Bu şəhərə çatana qədər şah çox ölkə və möcüzələrə rast gəlir, çox zülmə
və nadanlıqlara son qoyur, xeyir və mərifət yayır. İskəndərin susuz səhra 
əhlilə  görüşü,  onlara  etdiyi  xeyirxahlıq,  xaqana  din  qəbul  etdirməsi, 
dənizin  dəhşət  doğuran  səsindən  sahildə  yaşayan  əhalini  xilas  etməsi, 
Yəcuc səddini bağlaması sanki şahı pillə-pillə ideal şəhərə yaxınlaşdırır. 
Şəhər İskəndərin səfərinin sonu və axtarışlarının zirvəsidir. Nizaminin 
ideal  cəmiyyət  haqqında  təlimi  ədəbiyyatşünaslıqda  və  xüsusən 
nizamişünaslıqda ən geniş işlənmiş problemlərdən biridir. İdeal şəhər və
cəmiyyət haqda həm qədim dövr, həm də orta əsr  Şərqinin abidələrində
müxtəlif təsəvvürlərə təsadüf edirik. Yaxın və Orta Şərqdə böyük şöhrət 
tapmış IX əsr alim və fılosofu Fərabinin "Xeyirxah şəhər" əsərində hətta 
ideal  şəhərlərin  müəyyən  təsnifatı  belə  verilir.  Bu  dövr  ədəbiyyatında 
rastlaşdığımız  ideal  şəhərlər  haqqında  yazılar  adətən  real  və  eyni 
zamanda  alleqorik  məna  daşıyır.  Həmin  şəhərlər  həm  həqiqətən  ictimai 
zülmü dəf etmiş insanlar, həm də çirkin mənəvi ehtiraslarına qalib gəlmiş
pakların cəmiyyəti kimi düşünülür. 
Orta  əsr  Şərq  humanizminin  məhsulu  olan  ideal  utopik  cəmiyyətlər 
adətən bu iki fünksiyanın ifaçısı kimi çıxış edir. Tarixdən məlumdur ki, 
kəskin  sinfi  mübarizə  nəticəsində  xalq  kütlələrinin  gücünə  əsaslanaraq, 
Şərqdə  ideal  dövlətləri  bu  və  ya  digər  dərəcədə  xatırladan  demokratik 
qərmətilər,  ismaililər  dövlətləri  mövcud  olub,  bunlar  və  xüsusən 
Beyləqanda,  XI  əsrdə  kəskin  sinfi  mübarizə  nəticəsində  müvəqqəti  də
olsa  yaranan  xalq  hakimiyyəti,  sözsüz  ki,  Nizaminin  ideal  cəmiyyət 
nəzəriyyəsini qidalandıran real zəmin idi. 
Nizaminin  kamil  cəmiyyət  nəzəriyyəsi  fantastik  uzaqgörənliyin 
məhsulu, şair dühasının qeyri-adi tapıntısı deyil. Bu nəzəriyyə Şərq və 
  

                                                                                                                                                    
13
dünya  ictimai-fəlsəfı  fikir  tarixinin  ideal  cəmiyyət  haqqındakı
nəzəriyyələr zəncirində bir halqadır - XII əsrə qədər tarixən mövcud olan 
bu və ya digər dərəcədə utopik ideala yaxınlaşan, müvəqqəti də olsa ömür 
sürmüş demokratik dövlətlərin qanunauyğun davamıdır. 
Deyilənlər  mütəfəkkir  şairin  "Xəmsə"də  inkişaf  etdirdiyi  və
"İqbalnamə"də  tamamladığı  görüşlərin  tarixi  əhəmiyyətini  əsla  aşağı
salmır,  əksinə,  ümumdünya  mədəni  inkişafının  mütərəqqi  axarında 
Nizaminin iştirakını göstərir. 
Nizamiyə  görə  insanın  mənəvi  kamilləşməsi  cəmiyyətin  mənəvi 
kamilləşməsinin  rəhnidir, lakin  birinci yalnız  ikincinin  kamilliyi  zamanı
özünə  tam  imkan  tapır.  Əsil  insanların  cəmiyyəti  üçün  ictimai 
bərabərsizlik,  zorakıhq,  tamahkarlıq,  qanh  müharibələr,  kin,  qorxaqlıq, 
yaltaqlıq,  sevincdə  və  qəmdə  qardaş  həmrəyliyinin  olmaması,  sonsuz 
mənəvi və ictimai fitnələr qəbuledilməzdir. 
"İqbalnamə"  "Xəmsə"ni  tamamlayır,  başa  çatdırırsa,  ideal  cəmiyyət 
təlimi  də  "İqbalnamə"dəki  axtarışların,  istəklərin  son  zirvəsidir.  "Sirlər 
xəzinəsi"ndən başlamış "İskəndəmamə"yədək Nizami hər bir poemasında 
zorakılığı,  nəcib  zəhmətkeş  xalqa  zülm  edilməsini,  əyri  yollarla  var-
dövlət yığmağı, tamahkarlığı, qəddarlığı, vicdan alverini, rüşvəti dəfələrlə
kəskin tənqid etmiş, adil hakimlər silsiləsi yaratmışdır. 
Nizaminin  ictimai  rifah  haqqındakı  son  təsviri  yürüşlərdə  əldən 
düşmüş ordunun və İskəndərin qarşısında canlanan, Günəş şüalarına qərq 
olmuş,  gözəl  ab-havaya  malik,  çəpərsiz  bağları,  çobansız  sürüləri  ilə
təəccüb  oyadan  hakimsiz  bərabərlik  və  dostluq  diyarı  olan  şəhərdir.  Bu 
şəhəri  qoruyan  sirli  qüvvələr  oğruları  və  zorakıları  cəzalandırırlar. 
Şəhərdə  ürək  istəyən  hər  şey  varsa  da,  nə  qala  divarları,  nə  şəhər 
darvazaları nəzərə çarpır. Zəngin dükanlar qıfılsızdır. 
Bu  şəhərin  əhalisi  həm  də  qonaqpərvərdir.  İskəndərin  "Siz  nə  üçün 
belə cəsursunuz?" sualına onlar "Biz zəifik, ancaq dindarıq, doğruçuyuq, 
əyriliklə  işimiz  yoxdur"  deyə  cavab  verirlər.  O  insanlar  İskəndərə  öz 
sosial-etik qayələrini izah etdikcə, sanki qarşımızda din və 
  

                                                                                                                                                    
14
etiqad  haqqında  Nizami  təliminin  mahiyyəti  canlanır.  Başa  düşürük  ki, 
mütəfəkkirə görə, "din" bərabərlik və ədalətdir. 
Bizdə bərabərdir hamının varı,  
Bərabər bölərik bütün malları.  
Bizdə artıq deyil heç kəsdən heç kəs,  
Bizdə ağlayana heç kimsə gülməz...  
Birini qəzəbli, acıqlı görsək,  
Ona məsləhətlə eylərik kömək.  
Qızıla, gümüşə aldanmaz heç kəs,  
Onlar bizim yerdə bir şeyə dəyməz.  
Xəsislik bilmərik dünyada bizlər,  
Zorla şey almarıq bir arpa qədər. 
Gördüyümüz  kimi,  bu  adamların  etiqadı  həqiqətə  əsaslanan  ümumi 
ahəngdarlıqdan  başqa  bir  şey  deyilir.  Xeyir  və  ədalətin  rəmzi  olan  bu 
həqiqət mütəfəkkirin dövründə dillərində "ənəlhəqq", əllərində silah Yer 
üzərində  ədalətin  təntənəsi  üçün  mübarizə  aparanlara  xüsusən  yaxın  və
vacib idi. 
Diqqətəlayiq  cəhətdir  ki,  bir  çox  xalqları  öz  dininə  gətirmiş
peyğəmbər  İskəndər  bu  məkana  yetdikdə  öz  peyğəmbərliyini  unudur. 
Onun  dini  burada  heç  kimə  lazım  deyildir.  Əksinə,  o  özü  bu  insanların 
əqidəsinin əsil mənasını başa düşür ki, bu mənanı da bircə insanlıq sözü 
ilə ifadə etmək olar. Ömrü boyu uğrunda mübarizə apardığı kamillik artıq 
İskəndərin qarşısındadır. Şəhəri görərkən İskəndər yolunun sona çatdığını
anlayır və Ruma qayıtmağı qərara alır. 
Bu şəhərin təsvirini verməklə Nizami öz dünyagörüşünün izahında da 
son nöqtəni qoyur, çünki bərabərlik şəhəri mübariz humanist Nizaminin 
də, dövrün zülmlə daim mübarizə aparan zəhmətkeş xalqının da istək və
arzusunda son zirvəydi. 
Nizaminin  ədalətli  cəmiyyət  konsepsiyasını  uydurma,  həyata 
keçməyəcək  arzu,  boş  fantaziya  hesab  etmək  olmaz.  Bir  qədər  fantastik 
olsa  da,  o,  gerçək  ola  biləcək  arzunun  ifadəsidir  və  mövcud  quruluşla, 
mövcud siyasi və əxlaqi münasibətlərlə barışmayanlar üçün bələdçi 
  

                                                                                                                                                    
15
rolu oynayır. O, öz insani ləyaqətini başa düşərək, zorakılığın və qızılın 
yox,  insanlar  arasında  xeyirin,  dostluğun,  məhəbbətin  hökm  sürməsi 
uğrunda  mübarizə  aparanların  arzusunu  ifadə  edir.  O,  insan  ləyaqətinin 
mənəvi  təmizliklə,  başqasına  təmənnasız  kömək  etmək,  başqasının 
kədərinə  və  sevincinə  şərik  olmaqla  ölçüldüyü  cəmiyyət  uğrunda 
mübarizə aparanların arzusunu ifadə edir. 
Nizaminin başqa əsərlərində öz əksini tapmış sosial-etik görüşləri ilə
birlikdə  götürülərsə,  "İqbalnamə"dəki  kamil  cəmiyyət  təlimi  oxucunu 
ədalət  uğrunda  daha  fəal  mübarizəyə  çağırır.  Nizami  idealının  bütün 
dövrlərin  insanlarına  yaxınlığı  və  doğmalığının  səbəbi  də  buradadır. 
Şairin öz sözü ilə desək, "İqbalnamə" dürr yox, dəryadır. "İqbalnamə"nin 
təkraredilməz bədii gözəlliyini yalnız onu dəfələrlə, sevə-sevə oxuyanlar 
dərk edə bilərlər. 
Zümrüd Quluzadə 

                                                                                                                                                    
16

                                                                                                                                                    
17
Harda ki, ağıl bir xəzinə tapar, 
Allahın adını eyləyər açar. 
Allah ağıllıya nəvazişkardır, 
Ağılsızlara da əlacı vardır. 
O, sözün sirrini əyan eyləyər, 
O verər zəlilə, acizə hünər. 
Zahirdən, batindən aşikar, nihan, 
Əqlə yol göstərən odur hər zaman. 
O, bu imarətin səqfini tikmiş, 
O, bu karxananın nəqşini çəkmiş. 
Qəlbə də xoş gəlir ondakı qüdrət, 
Əqlə də vacibdir ona itaət. 
Bütün varlıqların fövqündə durur, 
Varlığı hər şeyi yaradıb qurur. 
Hikməti gizlindir, hökmü aşikar, 
Onun tərifinə dil aciz qalar. 
Əsli pak, zatı pak, təkdir vücudu, 
Nə oddur, nə torpaq, nə yel, nə də su. 
Varlıqlar hamısı onun möhtacı, 
Onunsa heç kəsə yox ehtiyacı. 
Yeddi qat içində nə var binadan, 
Min alqış ona ki, odur yaradan
1

Ona qovuşmağa yol yoxdur fəqət, 
Əqlə, düşüncəyə sığmaz bu hikmət. 
Desək ki, göydədir o pərvərdigar, 
Ona təzim edən yer tənha qalar. 
Yox, əgər yerdədir, söyləsək, allah, 
Şənini alçaltmaq olmazmı günah?! 
Məbudun zatından danışan zaman 
Axtarma nə göydə, nə yerdə məkan. 
Əgər qüdrətindən deyib-danışsaq, 
Hökmünə tabedir bu göy, bu torpaq. 
Hər bir kərəminə, qəzəbinə sən 
Naşükür olmayıb, baş əyməlisən. 
Birinin könlündə yandırar çıraq, 
Birinin könlünə çəkər dərdlə dağ. 

                                                                                                                                                    
18
Birinə saraylar verər fələkdən, 
Birini quyuya salar yüksəkdən, 
Birdir hüzurunda onun çox, ya az, 
Böyüyü, kiçiyi əsla ayırmaz. 
Onun qarşısında çöp kimidir dağ, 
Hökmünə bağlıdır ölmək, yaşamaq, 
Heç bir kəs torpağa dil verə bilməz, 
Nəqş vura bilməz suya da heç kəs
2

Təkcə o yaradar torpaqdan insan, 
Tək odur suya da naxışlar vuran. 
Azanın yoluna nur saçan odur, 
Bağlı qapıları ilk açan odur. 
Sakin, mütəhərrik, - nə var dünyada; 
Varlığı bağlıdır o böyük ada. 
Hökmüylə yaranmış bütün kainat, 
Bütün canlılara o verir həyat. 
Ondan ad almışdır bu varlıq tamam, 
O, tamdır, qalanlar nə var - natamam. 



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə