Nəsiman Yaqublu MƏHƏMMƏD ƏMİn rəsulzadə



Yüklə 26.93 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/43
tarix10.06.2017
ölçüsü26.93 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   43

 

Nəsiman  Yaqublu 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

MƏHƏMMƏD ƏMİN RƏSULZADƏ 

  

ENSİKLOPEDİYASI 

 

 

 

 

 

Bakı-2013

N

əsiman Yaqublu 

 



 

 

Elmi m

əsləhətçilər: 

Vaqif Sultanlı -         Bakı Dövlət Universitetinin professoru 

Ramiz Əsgər -           Bakı Dövlət Universitetinin professoru 

 

Əkrəm Rəhimov -     tarix üzrə fəlsəfə doktoru, Azərbaycan Milli Elmlər 

Akademiyası  Z.Bünyadov  adına  Şərqşünaslıq 

İnstitutunun baş elmi işçisi  

Aslan K

ənan -        Salman Mümtaz adına Ədəbiyyat və İncəsənət Ar-

xivinin 


əməkdaşı; 

Transliterasiya  redaktoru: 

Samir 

Xalidoğlu  -    Bakı  Dövlət Universiteti jurnalistika fakültəsinin 

elmi işçisi   

 

Kitabın redaktoru: İradə Quliyeva 



R

əssam:                 Rəis Rəsulzadə 

M

ətnin yığıcısı:     Nəzakət Muradova 



 

 

 

 



əllif bu ensiklopediyanın nəşrinə verdiyi dəstəyə görə Moskvada fəaliyyət göstərən 

“M

əhəmməd Əmin Rəsulzadə Məclisi”nə, Məclisin sədri Füzuli Fərəcova 

t

əsəkkürünü bildirir. 

 

Bu ensiklopediya Az



ərbaycanın  görkəmli dövlət xadimi M.Ə.Rəsulzadənin 

h

əyat və fəaliyyətinə həsr edilib. İlk dəfədir ki, M.Ə.Rəsulzadənin həm Azərbaycanda, 



h

əm də mühacirətdəki fəaliyyəti geniş araşdırılır.  Ensiklopediyada M.Ə.Rəsulzadənin   

bütün  yazılarının  və  əsərlərinin ümumi  biblioqrafiyası  da  verilib.  Kitabdakı    çoxlu  

sayda fotolar, arxiv s

ənədləri və  yeni məlumatlar  ilk dəfədir ki, oxuculara təqdim 

edilir.Ensiklopediyadan  elm  adamları,  siyasi xadimlər, diplomatlar və  tədqiqatçılar  

faydalana bil

ər. 


 

 

Müəllifin elektron ünvanı: nasiman62@mail.ru 



M

əhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası 

 



 

 

BİR KƏRƏ YÜKSƏLƏN BAYRAQ  

    

 

 

BİR DAHA ENMƏZ! 

 

 

İNSANLARA HÜRRİYYƏT, 

    

 

 

MİLLƏTLƏRƏ İSTİQLAL! 

    

 

 

M.Ə.Rəsulzadə 

 

 

“...Bir gün h



əyatınızı  yazacaq bəxtli bir Türk gənci, yaxud da 

şəxsiyyətinizi canlandıracaq bir Türk sənətkarı, ömrünüzün hər dövrünü 

qavrayıb anladıqca “nə şərəflidir mənə ki, bu yaşamağa dəyər səhifələri 

canlandırıram” – deyə sevinəcəkdir, bunların əsərlərini oxuyan və ya seyr 

ed

ənlər də  Sizi daima sonsuz məhəbbət, hörmət və  rəhmətlə 



anacaqlardır”. 

 

C



əfər Seyidəhməd  Krımər 



Krım türklərinin lideri, Krım Cümhuriyyətinin keçmiş Müdafiə 

v

ə Xarici İşlər Naziri) 

 

 

“R

əsulzadə  bütün  ömrüm  boyunca  Şərq  dünyasında 



rastlaşmadığım,  mübaliğəsiz söyləyə  biləcəyim fövqəladə  nadir 

insanlardan biri idi. M

əhəmməd Əmin bəy tərbiyəli, qüvvətli və sağlam 

m

əntiq sahibi, təmiz qəlbli, doğru sözlü, mətanətli, tam mənası ilə dürüst, 



fikir v

ə  yoluna dərin bir inam bəsləyən, fədakar, mücahid və örnək bir 

i

nsandı.  Belələrinə  zamanımızda  və  hələ  bizim tərəflərdə  rastlaşmaq 



h

əmən-həmən imkansız olduğu kimi, bütün dünyada da rastlanmaz...” 

 

Seyid H

əsən Tağızadə 

(İran Senatının sabiq  sədri, İranın Böyük Britaniya Böyükelçisi) 

 

 

 

 

 

 


N

əsiman Yaqublu 

 



 

MÜNDƏRİCAT 

 

 



 

1.

 



“Amerikanın səsi” radiosundan Azərbaycana  müraciəti ........................................... 7 

2.

 



Az

ərbaycan davası .................................................................................................... 11 

3.

 

H



əyat və fəaliyyətinin ümumi xronologiyası ............................................................ 17 

4.

 



Anadan olduğu  Novxanı  kəndi ............................................................................... 38 

5.

 



N

əsli, ailəsi haqqında ................................................................................................ 40 

6.

 

T



əhsil aldığı “Rus-Tatar” məktəbi ............................................................................ 45 

7.

 



Y

aşadığı və istiqlal mücadiləsi apardığı ölkələr: Azərbaycan, İran, Türkiyə,  

Gürcüstan, Rusiya, F

ransa, Polşa,  Almaniya, Rumıniya ......................................... 46 

8.

 

“Prometey”  h



ərəkatının və “Qafqaz  İstiqlal Komitəsi”nin yaradılmasında   rolu ............... 

102


 

9.

 



  T

ədbirlərdə, mərasimlərdə, toplantılarda çıxışları ................................................ 112 

10.

 

 Zaqafqaziya Seymind



əki çıxışları .......................................................................... 122 

11.


 

“Müsavat” Partiyasının qurultaylarında çıxışları .................................................... 123 

12.

 

 Az



ərbaycan  Parlamentində  fəaliyyəti .................................................................. 131 

13.


 

Mühacir


ətdə yaşadığı dövrdə müxtəlif tədbirlərdəki çıxışları ................................ 147 

14.


 

Y

aratdığı və yaradılmasında iştirak etdiyi  təşkilatlar ............................................ 163 



15. R

edaktorluğu və fəallığı  ilə nəşr edilən mətbuat orqanları .................................... 164 

16. N

əşr edilən yazılarındakı imzaları .......................................................................... 169 



17. Y

azıları çap edilmiş  mətbuat orqanları .................................................................. 170 

18. T

ərcümələri ............................................................................................................ 175 



19. Az

ərbaycanda nəşr edilən kitabları ........................................................................ 176 

20.Türkiy

ədə nəşr edilən kitabları ................................................................................ 178 

21. 

İranda  yayımlanan kitabları ................................................................................... 180 



22. Rusiyada   n

əşr edilən kitabı .................................................................................. 181 

23. Avropada   n

əşr edilən kitabları ............................................................................. 181 

24. Y

azdığı pyeslər,  nəşr edilən şeirləri ...................................................................... 183 



25. F

aydalandığı qəzet və jurnallar .............................................................................. 188 

26. Az

ərbaycana  müraciətləri ...................................................................................... 193 



 

M

əhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası 

 



27. Az

ərbaycanın  tanınmış şair və yazıçıları haqqında fikirləri .................................. 198 

28. T

eatr tamaşaları  haqqında yazıları ........................................................................ 211 



29. Yazdığı məqalələrdə tarixi, mədəniyyəti və siyasi vəziyyəti araşdırılan ölkələr .... 216 

30. Az


ərbaycanın  memarlıq  abidələri haqqında ......................................................... 217 

31. M


ətbuat  haqqında .................................................................................................. 221 

32

. Tanınmış  şəxsiyyətlər haqqında fikirləri ............................................................... 231 



33

. Şəxsən görüşdüyü, münasibətdə olduğu  şəxsiyyətlər ............................................ 238  

34. D

əyərli fikirləri ....................................................................................................... 273 



35

. Şəxsi məktubları, yazışdığı şəxsiyyətlər................................................................. 328 

36

. İstintaq materialları ................................................................................................ 343 



37. 

Əleyhinə yazılanlar ................................................................................................ 347 

38. Öz

əl sənədləri ......................................................................................................... 355 



39. 

M.Ə. Rəsulzadənin dəfni ........................................................................................ 358 

40. H

aqqında yazılan kitablar, məqalələr ..................................................................... 363 



41. 

M. Ə. Rəsulzadəyə  həsr edilən şeirlər ................................................................... 377 

42. Keçiril

ən yubileyləri ............................................................................................... 379 

43. 

M. Ə. Rəsulzadəni yaşatma qurumları ................................................................... 385 



44. M

əzarı, anıt qəbri ................................................................................................... 389 

45.Y

aşadığı  ünvanlar ................................................................................................... 394 



46

.Tanınmış şəxsiyyətlər M. Ə. Rəsulzadə haqqında .................................................. 401 

47. 

M. Ə. Rəsulzadə haqqında nəşr edilən ilk məqalələr, kitablar ............................... 407 



48. 

İrsinin tədqiqatçıları ............................................................................................... 409 

49.  F

əaliyyəti ilə bağlı sənədlərin saxlanıldığı arxivlər ............................................... 414 



50

. İstiqlal təqvimi ....................................................................................................... 416 

51. Üçr

əngli bayrağımızın mənası................................................................................ 420 



52. Dövl

ət rəmzlərinin bərpası ..................................................................................... 427 

53

.M.Ə.Rəsulzadə fotolarda ......................................................................................... 428 



54

. Biblioqrafiya(M.Ə.Rəsulzadənin yazılarının siyahısı) ........................................... 442 

 


N

əsiman Yaqublu 

 



Az

ərbaycan Milli Şurasının sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə

 1918-ci il 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

M

əhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası 

 



M. Ə. Rəsulzadənin səsi yazılmış val  

(1953-cü il) 

 

 



 “AMER

İKANIN SƏSİ”  RADİOSUNDAN   

AZƏRBAYCANA  MÜRACİƏTİ 

 

       

Əziz vətəndaşlarım! 

“Amerika


nın    səsi”  

radiosunun  verdiyi im-

kanlardan istifad

ə edərək, 

bu gün Az

ərbaycan tari-

xinin 

ən böyük günü 

olan  28  Mayısda  sizlərə 

xitab edir

əm. 100 il sürən  

çar 


əsarətindən sonra, 

bundan 35 il 

əvvəl  Azər-

bay


can 

Şurayi-Millisi 

Az

ərbaycan Cümhuriyyə-



tinin istiq

lalını bütün dün-

yaya elan etdi. O tarixd

ən 


əvvəl bir millət olaraq 

var


lığını isbat edən Azər-

baycan xalqı bu tarixdən etibarən millət olaraq bir dövlət qurmuş və bu 

dövl

ətin  istiqlalı  uğrunda  bütün  mövcudiyyəti ilə  meydana atılmışdır. 



M

ədəni bütün bir tərəkəyə (mirasa) malik olan Vətənimiz siyasət sahə-

sind

ə çox böyük və dəyərli həmlələr göstərmişdir. İstiqlal uğrunda ya-pı-



lan tarixi savaşların ən qanlısı XIX əsrin başlarında Rusiya çarlığına qarşı 

ya

pılmışdır. 30 ilə qədər sürən bu savaş qəhrəmanlıqlarla doludur. Cavad 



xa

nın  1804-cü ildə  Gəncədəki  şanlı  qəzası  dillərdə  dastandır.  “Ölmək 

var, dönm

ək yoxdur!”- bu, həqiqi vətənpərəstlərin tətbiq etdikləri ən mü-

q

əddəs bir şüardır.  



28 Mayıs 1918-ci ildə istiqlalını elan etməklə Azərbaycan tarixinin 

t

əbii bir nəticəsini fikirdən işə keçirdi. Eyni zamanda o, zəmanəyə hakim 



olan 

əsrin böyük şüarından istifadə edirdi. “Hər millət öz müqəddəratını 



özü h

əll etməyə səlahiyyatdardır”  düsturunu  xalqın ümumi rəyinə uya-

raq istiqlalını elan edirdi. İstiqlal elanı üzərinə qurulan milli Azərbaycan 

hökum

əti az zamanda məmləkətdə çox böyük işlər gördü. 100 ildən bəri 



əsgərlikdən mən edilən (məhrum edilən) Azərbaycanda bir ordu yaratdı. 

Çar


lıq  zamanında  dövlət idarəsinə  yaxın  buraxılmayan  azərbaycanlılar-

dan zabıta və əmniyyət qüvvətləri vücuda gətirdi. Sosial sahədə əsaslı is-

laha

ta girişdi. Kəndlilərə torpaq vermək üçün qanunlar hazırladı. Fəhlələ-



rin  haqlarını  qorumaq  üçün  tədbirlər  aldı. Xalqı  az  zamanda  oxutmağa 

N

əsiman Yaqublu 

 



başladı. Türkcəni dövlətin rəsmi dili elan etdi. Orta və ali məktəblər açdı. 

Q

ərbi Avropa demokrasiyaları tipində xalq nümayəndələri cavabdeh bir 



hökum

ət üsuli-idarəsi  yaratdı. Hakimiyyət Millət  Məclisinin  əlində  idi. 

Parlamentodan etimad al

madıqca heç bir Hökumət  iş  başında  qala  bil-

m

əzdi. Məmləkətdə tam bir azadlıq vardı. O zaman indi sovet zamanında 



oldu

ğu kimi terror deyilən şeydən heç bir əsər yoxdu. Şəxslər də, məs-

k

ənlər də əmin və amanda idi. Vətənin qapıları indi olduğu kimi bütün 



dünya

ya qapalı deyildi. Hər azərbaycanlı istədiyi zaman hara istərsə ge-

d

ərdi.  Qonşu  və  Avropa dövlətləri ilə  dostluq münasibətləri təsis 



edilmişdi.  Bütün  millətlərlə  alış-veriş  vardı.  Bütün  bunların  nəticəsində 

idi ki, Cümhuriyy

ətimizin istiqlalı Avropa dövlətləri ilə Birləşik Amerika 

t

ərəfindən tanındı. Onları təqibən böyük bir çox dövlətlər də istiqlalımızı 



ta

nıdılar. Türkiyə ilə İran Azərbaycanla münasibətə gəldilər. Aralarında 

dostluq v

ə qardaşlıq müqavilələri imzalandı. 12 Yanvar 1920 Cümhuriy-

y

ətin dövlətlər tərəfindən tanınması günü idi. Bu günü Azərbaycan xalqı 



can

dan bayram etdi. Haqlı idi. Bu həqiqətən böyük bir bayramdı. Çünki, 

bu günd

ən etibarən Azərbaycan davası Rusiyanın bir iç məsələsi olmaq-



dan  çıxmış, millətlərarası  bir  məsələ  olmuşdu. Mədəniyyət tariximizin 

şanlı fikir adamları tərəfindən alqışlanan azadlıq və istiqlal fikri məmlə-

k

ətimizdə  yerləşdi  və  bu irəli  dünya  demokratiyası  tərəfindən təqdirlə 



qar

şılandı. 100 ildən bəri üstümüzə çökən istibdad və istila artıq bizdən 

uzaq

laşdı. 


Heyhat! Q

ədər (tale) imtahanları tamam deyildi. Qanlı çar istibda-

dının yerini bu dəfə ondan daha qanlı bolşevik istibdadı tutdu. Bala azad-

lıq istiqlalımız qızıl istilaçıların ayaqları altında əzildi. Müqavimət edən 

m

əmləkətdə  qan gövdəyə  çıxdı.  Bundan bir ay əvvəl 28 Apreldə  sovet 



pro

paqandaçıları (təbliğatçıları) bu qanlı istila hərəkatını sizə azadlıq və 

istiqlal hadis

əsi kimi göstərdilər. Sizdə sizə dünyanın ən azad və demok-

rat rejimi kimi q

ələmə verilən sovet quruluşu işdə qəddar və ən yalançı 

bir istibdad rejimidir. Müqayis

ə  etmək  imkanında  olsaydınız  bunun  nə 

q

ədər doğru olduğunu gözünüzlə görərdiniz. Azadlığımızı əlimizdən alan 



mill

ətdən qorxmurlarsa dəmir pərdəni qaldırsınlar, Azadlıq elan etsinlər. 

Ed

ə bilməzlər. Çünki ağla qara meydana çıxar. Onlar şəptərə (yarasa) ki-



midirl

ər, günəşdən qaçarlar.  

Az

ərbaycan, onunla bərabər bütün Qafqasiya Cümhuriyyətləri  hə-



qi

qi azadlıq və istiqlalına 1918-ilin Mayısında qovuşdular. 1920-ci ildə 

is

ə  bu  azadlıq  və  istiqlal  qızıl  rus  ordusu  tərəfindən üstün qüvvətlərlə 



qanla v

ə atəşlə basdırıldı. Faciələr və qəhrəmanlıqlarla dolu olan bu mü-

cadil

ədə on minlərlə vətəndaş şəhid oldu. 1920-ci il istilasına qarşı, 1918 



M

əhəmməd Əmin Rəsulzadə ensiklopediyası 

 



Az

ərbaycana müraciəti, 1953-cü il 

istiqlal  haqqını  müdafiə  edən 

Qafqasiya mill

ətləri   indi 33 

ildir ki,    müxt

əlif vasitələrlə 

mücadil

ə  edirlər. Zaman-



zaman drama

tik  şəkillər alan 

bu mücadil

ədə vaxtıyla yalançı 

kommunist  şüarlarına alda-

naraq 


yol  açmış  bəzi vətən-

daşlar  belə, bütün həqiqi 

milliyy

ətçilər  və  vətənpərvər-



l

ər cəbhəsinə keçmişlərdir. Ya-

ban

çı  istilası  üzərinə  əcnəbi 



m

əmləkətlərə  çıxmış  olan 

Qafqasiya emiqrantla

rı    (mühacirləri)  milli  istiqlal  davasını  mədəni 

dünya 

əfkari-ümumiyyəsinə  (ictimaiyyətinə)  anlatmaqdadırlar.  Bu 



v

əzifeyi-ifadə  nə  kimi  müşküllərə  uğradığımızdan  bəhs etməyin burada 

yeri deyildir. Bu q

ədər demək lazımdır ki, sovetlərdə kommunist rejiminə 

düşən millətlərin hər türlü haqq və  hüquqdan məhrum qullardan ibarət 

c

əmiyyətlər  halına  gəldiyini azad dünyaya anlatmaq çox kolay (çətin) 



olmamışdır. Şükür ki, hadisələr bizə kömək edir. Dünya sovet həqiqətini 

görm


əyə  başlayır.  Səkkiz  ildən bəri  hərbi  bitirmişkən sülhə  qovuşa 

bilm


əyən dünya   artıq  məsələni anlayır.  Bilir  ki,  azadlıq  və  insan 

haqlarını inkar edən kommunistlər müəzzəm (böyük) bir dövlət halında 

ayaqda durduqca v

ə  dünya  inqilabı  atəşi  ilə  yandırmaq  üçün  könlü 

ç

əkdikcə  yer üzündə  heç bir zaman sülh və  asayiş  buluna  (tapa 



bilm

əyəcək) bilməyəcəkdir.  Azadlıq  cahan-şümul(dünyanı  əhatə  edən) 

bir fikirdir: “Bir t

ək  əsir insan, bir tək  əsir millət  qaldıqca,  dünya  

h

əqiqi  azadlıq  və  əmniyyət üzü görə  bilməz”.  1918  Mayısındakı  tarixi 

q

ərarları  ilə  azad    millətlər cəbhəsində  yer alan Qafqasiya millətlərinin 



müq

əddəratları  azad millətlərin müqəddaratları  ilə  bağlanmışdır. 

Rusiyadan  ayrılmanın  bir  irtica,  başqalarından  ayrılmanın  bir  inqilab 

olduğunu söyləyən sovet diktatoru Stalin ölmüşdür, amma onun iki üzlü 

sistemi  –  stalinizm h

ələ  ayaqdadır  (qalmaqdadır). Bu sistem gün 

keçdikc

ə  dünya həqiqətləri  ilə  daha  çox  qarşılaşmaqda,  haqq  ilə  batil, 



yalan il

ə doğru üz-üzə gəlməkdədir. Şübhəsizdir ki, bir gün həqiqət parl-

ayacaq, azadlıq əsasını, Birləşmiş Millətlər prinsipini və insan haqla-rını 

tutan t


ərəf qalib gələcəkdir.  Bu qabiliyyət qüvvəsi  qızıl  istibdad  zülmü 

altında  inləyən  əziz Vətənimizdə  1918-ci ilin 28  Mayısı  kimi  yenidən 

doğacaqdır. Buna qətiyyən şübhə etməyiniz.  

N

əsiman Yaqublu 

 

10 



V

ətəndaşlar! Üç rəngli İstiqlal bayrağını döşlərində  gəzdirən bura-

da

kı Vətən ayrısı bizlərdən, orada  hər türlü (formada) qorxu və təhdid al-



tında qəlbləri istiqlal eşqi ilə çırpınan azadlıq ayrısı sizlərə candan salam-

lar gönd


ərir, 28 Mayıs istiqlal qurbanlarının əziz ruhları hüzurunda  hör-

m

ətlə əyilir və hər iki tərəfi birləşdirən milli böyük həsrəti şairin deyişi 



il

ə dilə gətirirəm: 





Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   43


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə