Mövzu azərbaycan qadinlari XIX-XX əsr maariFÇİLİYİ VƏ İNQİlablari döVRÜNDƏ



Yüklə 169.39 Kb.
PDF просмотр
tarix23.12.2016
ölçüsü169.39 Kb.

 

 

Mövzu 4



. AZƏRBAYCAN QADINLARI XIX-XX ƏSR MAARİFÇİLİYİ VƏ 

İNQİLABLARI DÖVRÜNDƏ 

 

Məşğələnin planı 

 

Maarifçiliyin, publisistikanın yaranması  və inkişafının sosial-siyasi, iqtisadi, 



intellektual əsasları; etnik özünüdərkin təşəkkül tapması və aşkarlıq mərhələləri. 

Azərbaycanlı mütəxəssislərin formalaşmasında ümumtəhsil məktəblərinin, 

Zaqafqaziya Qori Müəllim seminariyasının, Peterburq, Qazan, Avropa universitetlərinin 

rolu. 

Mütəfəkkir və maarifçilərin, dramaturq və  ədəbiyyatçıların – A.Bakıxanovun, 

Q.Mahmudbəyovun, M.F.Axundovun, F.Köçərlinin, H.Zərdabi-Məlikovun, 

C.Məmmədquluzadənin, N.Nərimanovun, S.Qəniyevin, N.Vəzirovun rolu. 

Rusiyada qadın hərəkatı. 

Qadın gimnaziyalarının, məktəblərinin yaranmasında neft sənayeçilərinin, 

burcuaziyanın xidmətləri. 

Ailədə yeni münasibətlər. Feminizmin ilk təzahür forması. 

Maarifçi qadınlar, xeyriyyəçi qadınlar – görkəmli qadınlar əsri. 

Sosial qadın təşəbbüsü statusunun artması.  İctimai-siyasi hərəkatlarda qadının 

iştirakı. Siyasət və iqtisadi həyatda qadının statusunun artması. 

Azərbaycan Demokratik Respublikası və qadının sosial-hüquqi statusu. 

 

Şimali Azərbaycan Rusiya tərəfindən zəbt olunduqdan sonra çar hökuməti bu 



diyarın rus idarəetmə sisteminə cəlb edilməsi vacibliyi ilə qarşılaşdı. Qarşıya qoyulmuş 

məqsədə nail olmaq üçün Rusiya imperiyasının yeni sərhədinin hərbi, inzibati, iqtisadi 

və  mədəni yenidənquruluşu ilə bağlı olan qanunauyğunlaşma Məcmuəsi çap etdirdi. 

Çar hökuməti qarşısındakı  ən vacib problemlərdən biri bu ərazidə çarizmin siyasi və 

iqtisadi mövqeyinin möhkəmləndirilməsinə yardım edən məmurların hazırlanmasını 

təmin edən yeni təhsil sistemi tətbiq etmək idi. Şimali Azərbaycan zəbt olunandan sonra 

da ibtidai təlim tamamilə müsəlman ruhanilərinin sərəncamında olan və yalnız dar-dini 

dünyagörüşün inkişafına yardım edən mollaxanalarda cəmlənmişdi. Burada zümrə 

məhdudiyyəti olmadan bütün yaşdan olan oğlanlar təhsil alırdı. Belə ibtidai təlim sistemi 

ərəb, fars dillərinin öyrənilməsindən, məzmununun dərinliyinə getmədən Quranın 

oxunmasından ibarət idi. Zaqafqaziya məktəbləri haqqındakı Nizamnaməyə  əsasən, 

1829-cu ildə Azərbaycanda daha geniş təlim proqramına əsaslanan yeni tipli məktəblər 

açılmağa başladı ki, bu da həmin  ərazidə maarif sahəsində inkişafın yüksəlməsinə 

köməklik edirdi. 

XIX  əsrin birinci yarısında Azərbaycanda elmi təfəkkürün tarix, fəlsəfə, coğrafiya

astronomiya kimi ənənəvi sahələri nəzərə çarpacaq dərəcədə inkişaf etməyə başlayır. 

Görkəmli Azərbaycan filosofu, diplomatı, hərbçisi və  şairi Abbasqulu Ağa Bakıxanov 

(1794-1846) Roma, yunan, Vizantiya, gürcü mənbələrindən, ona müasir olan Avropa və 

rus müəlliflərinin yazılarından istifadə edərək Azərbaycanın qədim dövrlərdən 

başlayaraq Türkmənçay sazişinə  qədərki tarixi üzrə ilk ümumiləşdirici  əsər – 

«Gülüstani-İrəm»i yaradır.  1841-ci ildə fars dilində yaranmış, sonra isə rus dilinə 

tərcümə olunmuş  məhz bu əsər Azərbaycanda tarix elminin yaranmasına və 

Azərbaycan xalqının milli özünüdərkinin oyanmasına təkan verdi. A.Bakıxanovun fars 

dilindəki  əsərləri – «Qəribəliklərin açılışı», «Göylər səltənətinin sirri», «Ümumi 

coğrafiya»  əsərlərinin XIX əsrin birinci yarısında  Şimali Azərbaycanın kosmoqrafik 

ədəbiyyatında böyük xidməti olmuşdur. XIX əsrin birinci yarısında elmlə əlaqədə fəlsəfi 

fikir də inkişaf edirdi. A.Bakıxanovun «Mənəviyyatın tərbiyəsi», «Nəsihətlər kitabı», 

«Əsrlərin varlığı», «Göylər səltənətinin sirri» əsərləri o dövrə uyğun gələn yazılar idi. 

A.Bakıxanov həmçinin «İşıq  şüaları», «Qüdsinin çiçəkliyi», «Əsgərin çiçəyi», «Təbriz 


 

 

əhlinə müraciət» kimi bir sıra  ədəbi  əsərlərin, mənzum yazıların və hekayələrin, 



romantik-sevgi qəzəllərinin və müxəmməslərin müəllifidir. 

Tarixi dərkə artmaqda olan maraq şəraitində Azərbaycanın ayrı-ayrı xanlıqlarının 

tarixinə dair xronikalar da meydana gəlir: Kərim Ağa Fateh Şəkixanovun «Şəki 

xanlığının qısaldılmış tarixi» (1829), Mirzə Adıgözəl bəyin «Qarabağnamə»si (1845), 

Mirzə  Cəlalın «Qarabağnamə»si (1847),  İsgəndər bəy Hacınskinin «Fətəli xan 

Qubinskinin tərcümeyi-halı» (XIX-cu əsrin birinci yarısı), Mirzə Əhməd Mirzə Xudaverdi 

oğlunun Talış xanlığının xronikası haqqında (1883) yazdıqları,  Şeyx  İbrahim Nəsihin 

«Gəncənin tarixi» və s. 

Azərbaycan şərqşünaslığının inkişafında Sankt-Peterburq və Qazan universitetləri 

böyük rol oynamışdır. Mirzə  Cəfər Topçubaşov (1790-1869) Sankt-Peterburqun 

şərqşünaslıq mərkəzlərində böyüyüb məşhurlaşdı. Dərbənddə doğulmuş dünya şöhrətli 

alim, Şərqə dair çoxsaylı və fundamental əsərlərin müəllifi Məhəmməd Əli Kazımbəyin 

(1802-1870) şərqşünaslıq elmi qarşısında xidmətləri daha böyükdür. 

XIX  əsrin 30-cu illərində tanınmış coğrafiyaçı-səyyah, «Səyahətlər gülüstanı», 

«Səyahətlər bağı» kimi gözəl əsərlərin müəllifi Zeynalabdin Şirvani (1780-1838) özünün 

Yaxın və Orta Şərq, Hindistan, Ərəbistan,  Şimali Afrika səyahətlərinin təsvirini başa 

çatdırır.  

XIX  əsrin birinci yarısı Azərbaycan  ədəbiyyatının sonrakı inkişafı ilə seçilir. 

Azərbaycan satirik poeziyasının  ən görkəmli nümayəndələrindən biri Qasımbəy Zakir 

(1786-1857) olmuşdur.  Ədəbiyyatda realist istiqamətin nümayəndələri – fransız dilində 

yazılmış və 1835-ci ildə çap olunmuş «Rəşid bəy və Səadət xanım» povestinin müəllifi 

İsmayıl bəy Kutqaşınlı  (1806-1861); Azərbaycan dramaturgiyasının banisi, maarifçi-

demokrat, ictimai xadim Mirzə  Fətəli Axundov; şerləri  1846-cı ildə Avropada 

(Almaniyada) F.Bodenştedt tərəfindən çap edilən Mirzə Şəfi Vazeh idi. 

XIX əsrin ikinci yarısında inkişaf etməkdə olan kapitalist iqtisadiyyatının ixtisaslı işçi 

qüvvəsinə  və  təhsilli mütəxəssislərə olan tələbatı Azərbaycanda ümumtəhsil və peşə 

təhsili məktəblərinin sayının müəyyən qədər artmasına, onların ümumtəhsil səviyyəsinin 

yüksəlməsinə  təsir göstərdi.  1867-ci ildə ibtidai peşə  məktəbləri haqqında  Əsasnamə 

Qafqaz, o cümlədən də  Şimali Azərbaycanın tədris müəssisələri üçün xüsusi 

Nizamnaməyə çevrildi. Çarizmin 70-ci illərdən başlayaraq Azərbaycanda xalq təhsili 

sisteminin unifikasiyasına götürdüyü istiqamət daha böyük əzmlə  həyata keçirilməyə 

başlandı. 31 may 1872-ci il tarixli əsasnamə ilə  Şimali Azərbaycanın bütün qəza 

məktəbləri altı illik təhsil müddəti olan şəhər məktəblərinə (pullu) çevrildi. 24 may 1874-

cü il məktəbləri haqqında  əsasnamə iki cür – üçillik birsinifli və 5-illik təhsil kursu ilə 

ikisinifli dəyişməz təhsil məktəbini təsdiq etdi. Azərbaycanda ilk dəfə olaraq kənd əhalisi 

üçün məktəblər meydana gəldi: onlardan birinciləri – Salahlı, Dağkəsəmən, dövlət 

sərəncamındakı Cəbrayıl, Göyçay – ictimai məktəbləri idi. 

Azərbaycanlı əhalinin maarifi tarixində rus-tatar məktəblərinin rolu böyük olmuşdur 

və onlardan birincisi Bakıda gənc müəllimlər Həbib bəy Məhmudbəyov və Sultan Məcid 

Qəniyev tərəfindən təşkil olunmuşdu. 

XIX əsrin ikinci yarısında Azərbaycanda ilk orta tədris müəssisələri yaranır. 1866-cı 

ildə Azərbaycanda ilk gimnaziyanın təşkili üçün Bakı ali 4-sinifli peşə  məktəbi baza 

rolunu oynadı. İlk ixtisas tədris müəssisəsi Bakı dənizçilik sinfi oldu ki, onun 1881-ci ildə 

açılması  Xəzər kommersiya donanmasının böyüməsi ilə izah olunurdu. On minlərlə 

məktəb yaşlı  uşağın tədrisdən kənarda qalması  təhsil səviyyəsinə  və profilinə görə 

müxtəlif olan xüsusi məktəblərin yaranmasına səbəb olurdu. Məktəblər çoxaldıqca 

kitabxanalara və oxu zallarına olan tələbat da artırdı.  İlk kitabxanalar 1856-cı ildə 

Şamaxı  və  Şuşada,  1868-ci ildə Yelizavetpolda, 90-cı illərdə – Qubada, Bakıda, 

Lənkəranda meydana gəldi. Azərbaycanın mədəni həyatında  1894-cü ildə Bakıda 

H.Mahmudbəyovun, M.Qəniyevin və Ə.Cəfərzadənin yaxından iştirakı ilə N.Nərimanov 

tərəfindən yaradılmış ilk rus-Azərbaycan oxu zalı böyük rol oynadı. Yeni tipli peşə 


 

 

məktələrinin sayının artmasına baxmayaraq, onlar təhsilə getdikcə artan tələbatı ödəyə 



bilmirdi və buna görə  də mollaxanaların sayı  və rolu Azərbaycanda XIX əsrdə  və XX 

əsrin əvvəlində üstün olaraq qalırdı. 

Azərbaycanda maarifçiliyin inkişafında Qori şəhərindəki Zaqafqaziya Müəllimlər 

Seminariyası, o cümlədən onun 1879-cu ildə maarifçi Mirzə  Fətəli Axundov və 

Zaqafqaziya Sünni Ruhani İdarəsinin müftisi Mirzə Hüseyn Qayıbzadənin (Qayıbov) 

qüvvəsi ilə açılmış Tatar (Azərbaycan)  şöbəsi;  İrəvan Müəllim Seminariyası,  İrəvan 

pansionu, Tiflis Pedaqoji institutu böyük rol oynamışdır. 

XIX  əsrin ikinci yarısında dövri mətbuatın yaranması Azərbaycanın mənəvi 

həyatında mühüm bir hadisə oldu. 1875-1877-ci illərdə Azərbaycan dilində çap olunan 

(56 nömrə) «Əkinçi» qəzetinin redaktoru Həsənbəy Məlikovun (Zərdabi) bu işdə xidməti 

olduqca böyükdür. Qəzet doğma dilin təmizliyi uğrunda yorulmadan mübarizə aparırdı 

və azərbaycan publisistika dilinin yaradılmasında onun xidməti əvəzsizdir. 1879-cu ildə 

Tiflisdə Azərbaycan dilində digər bir qəzet – «Ziya» da çıxmağa başladı. 

XIX  əsrin ikinci yarısında Azərbaycanda tarixi bilik inkişaf etməyə başlayır. 80-ci 

illərdə Mirməhsəti Haşımzadə «Kitabi-tarixi Qarabağ»  əsərini yazır və burada həmin 

xanlığın yaranmasından başlayaraq Türkmənçay sülh müqaviləsi bağlanana kimi olan 

siyasi tarixini əks etdirir. 

Qarabağ tarixi ilə bağlı kiçik, amma olduqca məzmunlu bir əsər  1883-cü ildə 

Əhmədbəy Cavanşir (1828-1903) tərəfindən rus dilində yazılmışdır. Seyidəli Kazımbəy 

oğlu və Mirzəəhməd Xudaverdi oğlu (1792-XIX  əsrin 90-cı illəri) Talış xanlığının və 

Lənkəran  şəhərinin tarixini tərtib etmişdilər. Seyidəli Kazımbəy oğlunun «Lənkəran 

ziynətlərinin kitabi» adlı əsəri 1869-cu ildə fars dilində yazılmışdı. 

Çingizxan imperiyasının süqutundan başlayaraq Rusiya tərəfindən zəbt 

olunmasına qədər Azərbaycana fars padşahlarının hücumu tarixini işıqlandıran 

Bəhmənmirzə Qacar (1808-1884) olmuşdur. Azərbaycan və bütövlükdə Yaxın  Şərq 

tarixinin ayrı-ayrı  məsələləri XIX əsr Azərbaycan mədəniyyətinin tanınmış 

nümayəndələri Mirzə  Fətəli Axundov, Nəriman Nərimanov, Sultanməcid Qənizadə, 

Həbibbəy Mahmudbəyovun əsərlərində araşdırılmışdır. 

Həsənbəy Məlikov (Zərdabi), N.Nərimanov, Firidun Köçərli, Mirzə  Əbdülhəsən 

Vəzirov, Mirzəyusif Qarabaği, Mirmövsüm Nəvvab (1833-1918) də  ədəbiyyat tarixi və 

nəzəriyyəsi ilə məşğul olmuşlar. 

Mirzə  Fətəli Axundov, Seyid Əzim  Şirvani, Cəlil Məmmədquluzadə, Nəriman 

Nərimanov, Nəcəfbəy Vəzirov kimi mütəfəkkirlərin  əsərlərində demokratik ideyalar 

özünü biruzə verir. Azərbaycan  ədəbiyyatı tarixində çox güclü satirik və maarifçi şair 

kimi tanınan Seyid Əzim Şirvani kiçikyaşlı uşaqlar üçün xrestomatiya tərtib edərək oraya 

süjetinə görə lap sadə olan xırdahəcmli hekayələr və  təmsillər daxil etmişdi. 

S.M.Qənizadə bir sıra nəsr  əsərlərinin («Müəllimlərin iftixarı» hekayəsi, «Gəlinin 

boyunbağısı» povesti) müəllifi idi. Məhəmməd Tağı Sidqinin də  qələmindən bəzi nəsr 

əsərləri çıxmışdı. XIX əsrin sonunda Cəlil Məmmədquluzadə, Nəriman Nərimanov, 

Nəcəfbəy Vəzirov,  Əbdürrəhimbəy Haqverdiyev kimi əsərləri  əsasını M.F.Axundovun 

ölməz komediyalarının qoymuş olduğu Azərbaycan dramaturgiyasının inkişafına yardım 

edən yazıçılar ədəbi fəaliyyətə başlayır. 

XIX  əsrin ikinci yarısında milli teatrın yaranması Azərbaycanın mənəvi həyatında 

möhtəşəm bir hadisə oldu. İri  şəhərlərdə – Şuşada, Naxçıvanda, Bakıda istedadlı 

pedaqoqlar, mütəfəkkirlər, ictimai xadimlərin köməkliyi ilə  həvəskar teatr truppaları 

yaradılırdı. 1873-cü il 10 (23) martda Bakıda, Azərbaycan dilində ilk tamaşa göstərildi. 

Bakıda teatr binasının görkəmli mesenat, neft sənayeçisi və mütəfəkkiri Hacı 

Zeynalabdin Tağıyev tərəfindən yenidən qurulması yaddaqalan bir hadisəyə çevrildi. 

XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlindəki qısa bir müddətdə Hüseyn Ərəblinski, Cahangir 

Zeynalov və başqaları kimi çox istedadlı teatr xadimləri, artistləri meydana gəldi. 



 

 

Maarifçilik, humanizm, vətənpərvərlik ideyalarının yayılmasında Cəlil 



Məmmədquluzadənin çap etdirdiyi «Molla Nəsrəddin» jurnalının rolu misilsiz idi. 

Musiqi – aşıq və xanəndə sənəti xüsusi inkişaf edirdi. Şuşa, Ordubad, Şamaxıdakı 

şer məclisləri, həmçinin həmin cəmiyyətlərin və Azərbaycan mesenatlarının təşkil etdiyi 

musiqi gecələri buna yardım edirdi. Azərbaycanın musiqi sənətinin yüksəliş zirvəsi 

bəstəkar, Azərbaycan professional musiqi sənətinin banisi Üzeyir Hacıbəyovun ölməz 

operaları və musiqili komediyaları oldu. 

Azərbaycan cəmiyyətinin qabaqcıl hissəsinin bu prosesə kömək etməyə can atdığı 

və buna görə də ayrı-ayrı sahələrdə – maarif, tarix, ədəbiyyat, dramaturgiya, mətbuat, 

musiqidə özünüifadə üsulu tapa bildiyi bərpa olunan milli özünüdərk  şəraitində  həmin 

proseslərdə Azərbaycan qadınlarının rolu olduqca mühüm bir məsələyə çevrilir. Şimali 

Azərbaycanda qadına münasibətin necə  dəyişdiyini və XIX əsrin sonu – XX əsrin 

əvvəlində  cəmiyyətin inkişafında onun hansı rolu oynadığını daha dəqiq 

qiymətləndirmək üçün araşdırdığımız məsələ baxımından Rusiya tarixinə və bütövlükdə 

Rusiya imperiyasında qadının vəziyyəti məsələsinə müraciət etməliyik. Şübhəsiz ki, bu 

prosesin başlanğıcı maarifçiliklə bağlıdır, çünki məhz təhsil sayəsində qadın cəmiyyətdə 

kişi ilə yanaşı, eyni pillədə dayanmaq imkanı verən layiqli intellektə malik ola bilir. 

İncəsənətdə, pedaqogikada ixtisaslı qadınlara cəmiyyətdə olan ehtiyac qadın təhsili 

sahəsində islahat aparılmasını  tələb edirdi. Və bu islahatlar II Yekaterinanın dövründə 

həyata keçirildi. Rusiya pedaqogikasının  əsas vəzifəsini o, qısa bir müddətdə «yeni 

cinsli insanların» tərbiyə olunmasında görürdü. Təhsil islahatının icraçıları ictimai 

tərbiyənin əsasını uşaqların ən ilkin yaşdan daxil olacağı müəssisədə görürdülər. Tarixçi 

Karamzinin yazdığına görə, məhz II Yekaterina 200 nəcib qız üçün Tərbiyə evinin 

əsasını qoymuşdu ki, onları qadın ləyaqətinin nümunəsi etsin. Volter, Qrim, Didro bu 

plana valeh olmuşdular, amma bütövlükdə zadəganlar ona laqeyd yanaşdı. Həmin evdə 

tərbiyə alacaq qızlar altı yaşından «Cəmiyyət»ə daxil olur və 12 il ərzində orada qalırdı. 

4 yaş qrupuna bölünərək qızlar burada rus və bir neçə xarici dil, Allah qanunlarını, 

hesabı, şəkil çəkməyi, rəqs və əl işi, həmçinin tarixi, coğrafiyanı, ədəbiyyatı, memarlığı 

və ev işlərini öyrənirdilər. Cəmiyyətə başçılıq edən Betski tərbiyənin  əsas məqsədini 

xarakterin xoşagəlməz xüsusiyyətlərini dəyişdirməkdə, amma onun sındırmamaqda 

görürdü. Burada cismani cəza qadağan olunmuşdu. Qızlarla mehriban, humanist və 

xeyirxah münasibətdə olmaq tələb edilirdi. Smolnı monastırının nəzdindəki «Nəcib 

qızlar cəmiyyəti»  1765-ci ildə açılmışdı  və onun başında Dolqorukova dururdu. Elə 

həmin ildə Smolnının nəzdində «Meşşan peşə  məktəbi» də  təsis olundu və buraya 

həmin  şərtlər  əsasında qeyri-zadəgan təbəqəsinə aid olan qızlar qəbul edilməyə 

başladı. Burada qayğı daha böyük idi: kurs başa çatdıqda məktəbin rəhbərliyi məzun 

qızların ərə verilməsinin də qayğısına qalırdı; imperatriça 100 min manat pul vermişdi ki, 

kəbin kəsdirərkən qızlara bu məbləğdən müəyyən hissəsi verilirdi. Tarixçi Karamzin bu 

cəmiyyəti «gülüstan» adlandırırdı. Bu məktəbin ilk buraxılışı 1773-cü ildə oldu. XIX əsrin 

ilk onilliklərində Rusiyada yeni qadın obrazı yaranmağa başlayır. Bu qızlara incə hiss və 

duyğuların romantizmi xas idi. Qızların bu nəsli XVIII əsrin humanist ənənələri əsasında 

tərbiyə edilirdi. Onlar Volteri, Russonu, Höteni oxuyur, amma eyni zamanda onlara sırf 

xristian sevgi, sədaqət ideyaları, qadının  əri və ailəsi qarşısında mənəvi borc naminə 

qurban verə  və  əzab çəkə bilməsi hissləri aşılanırdı. Puşkinin Fyodor Dostoyevski 

tərəfindən milli-bədii tip adlandırıldığı Tatyana Larina obrazı bu qəbildəndir. 

Dekabristlərin həyat yoldaşlarının rus qadın xarakterinin formalaşmasına 

(qəhrəmanlıq və təmənnasız qurban verə bilmək notları xüsusi vurğulanaraq) çox güclü 

təsiri olmuşdur. Dostoyevski yazırdı ki, «məhz ən yüksək mənəvi borc naminə hər şeyi 

qurban verən bu qadınlar bizi yeni bir yola istiqamətləndirdi». Təhsilli rus cəmiyyəti 

tərəfindən bu qadınların göstərdiyi qəhrəmanlığın qəbul edilməsi onun daxilində yeni 

ideyanın – emansipasiyanın yaranmasına təkan verdi. Cəmiyyətdə hakim olan qadın 

idealı onun kişinin sədaqətli rəfiqəsi, ana və uşaqların tərbiyəçisi ilə bağlı təsəvvür idi. 


 

 

Qadının təhsili barəsində  məsələ, ümumilikdə qadın məsələsi kimi, XIX əsrin 50-



60-cı illərində – təhkimçilik hüququnun ləğvi  ərəfəsində  və ondan sonra – rus 

cəmiyyətinin diqqətini özünə cəlb etdi. 

 Bu, bir tərəfdən, Rusiyada bərabərlik və ictimai fayda haqqında liberal ideyaların 

yayılması ilə, digər tərəfdən isə islahatdan sonra zadəganların  əksər hissəsinin sosial 

vəziyyətində baş verən dəyişikliklərlə bağlı idi. Məlumdur ki, təhkimçilik hüququnun ləğvi 

sakinlərinin yaşayış üçün vəsaitsiz qaldığı bir çox zadəgan mülklərinin dağıdılmasına 

səbəb olmuşdu. Və  əgər zadəgan kişi işə girməklə bu problemi həll edə bilirdisə, 

qadının müstəqil  şəkildə qazanc əldə etmək imkanı olduqca məhdud idi. XIX əsrin 

sonundan başlayaraq qadınların xüsusi təhsil alması vacib ictimai vəzifəyə çevrilmişdi. 

Və XIX əsrdə emansipasiya uğrunda qadın hərəkatının əsas məqsədi ali təhsil uğrunda 

mübarizə idi. Bu məsələnin geniş müzakirəsinə  1869-cu ildə keçirilən təbiətşünaslar 

Qurultayı  və  həmin qurultaya xanım E.İ.Konrodinin qadının ali təhsil alması vacibliyi 

haqda və bu ideyanın həyata keçirilməsinə yardım barəsində  məktubu təkan verdi. 

Sonra 400 nəfərin imzası ilə kollektiv bir məktub tərtib olundu və maarif naziri qraf 

Tolstoya təqdim edildi. 1869-cu ilin payızında Sankt-Peterburqda hər iki cinsdən olan 

insanlar üçün axşam kütləvi kursları  təşkil olundu ki, burada universitet professorları 

Beketov, Butlerov, Mendeleyev və başqaları mühazirə oxuyurdu. İlk tələbə  qızlar 

arasında N.Kosini, A.Blyumer, M.Boqdanova, N.Suslova, M.Bokova da vardı. Pedaqoji 

tərkibin onlara münasibəti müxtəlif idi: açıq-aydın düşməncəsinədən tutmuş  əsasən 

üstünlük təşkil edən rəğbətlə yanaşanlara kimi. Tələbələr isə öz aralarında qızların 

olmasına dostcasına yanaşırdı. 

Qadın təhsili sistemində dəyişiklik etməyin vacibliyi barədə məsələni qoyan pioner 

isə görkəmli rus cərrahı və pedaqoqu N.İ.Piroqov idi. 1865-ci ildə «Moskva məcmuəsi» 

adlı jurnalda o bir məqalə çap etdirdi və məhz qadının insanın ilk tərbiyəçisi olduğu üçün 

onun həmin ictimai funksiyanı  uğurla yerinə yetirə bilməsi üçün təhsil alması ilə 

əlaqədar qadın təhsili sahəsində köklü dəyişikliklərə ehtiyac olduğunu bir daha 

vurğuladı. 

1850-ci illərin sonunda Rusiya cəmiyyətində qadının universitet təhsili ala bilməsi – 

qadının elmi fəaliyyətə  cəlb olunması üçün ən vacib əsas – məsələsi artıq geniş 

müzakirə olunurdu. 1859-cu ildə Peterburq universiteti öz qapılarını elmlə sistematik 

məşğul olmağa cəhd edən qadınların üzünə açdı. Yüzlərlə qadın azad dinləyici sifətində 

həmçinin Kiyev və Xarkov universitetlərinin auditoriyalarında özünə yer aldı. O zaman 

təlimin geniş yayılmış formalarından biri də  şəxsi mənzillərdəki «səyyar universitetlər» 

idi: burada aparıcı professorlar pulsuz mühazirə oxuyurdu. 

1861-ci ildə universitet əsasnaməsinə yenidən baxılan zaman Xalq təhsili Nazirliyi 

qadınların rəsmi  şəkildə universitetdə kurs dinləməyə «buraxıldığı» və onların elmi 

dərəcə almaq üçün sınaqdan keçmək hüququ barədə  məsələ müzakirəyə qoydu. 

Universitetlərin  əksəriyyəti bu məsələyə  dəstək verdi. Yalnız Moskva və Derpt 

universitetləri öz protestlərini hər iki cinsdən olan tələbələrin birlikdə mühazirə 

dinləməsinin gənc insanlarla aparılan məşğələnin gedişinə  mənfi təsir göstərə biləcəyi 

ilə  əsaslandıraraq buna qarşı  çıxış etdilər. Lakin 1863-cü ildə qadınların universitetdə 

mühazirə dinləmək hüququ ləğv olundu və  1864-cü ildə universitetlərdə artıq qadın 

qalmamışdı. Hakimiyyət 60-cı illərin qadın tələbələrindən bərabərsizliyə  və qadınların 

əsarətinə qarşı etirazlarda iştirak etdiyi üçün bu cür intiqam aldı. Bu və sonrakı analoji 

hadisələr Rusiya Nazirlər Şurasının gələcək sədri S.Y.Vitteyə qadınların «pozucu ideya 

daşıyıcıları  və  həvəsləndiriciləri olduğu» üçün birgə  təhsilin ali məktəbi inqilablaşdıra 

bilməsini elan etməyə əsas verdi. 

Ərlə-arvadın bərabərliyi haqda ən sadə, ağlabatan reformist ideya Pisarevin və 

Çernışevskininin  əsərlərində daha parlaq şəkildə  əks olunmuşdur. Onlar qadını  hər 

şeydə kişiyə  bərabər tuturdular: qadın həm iş yoldaşıdır, həm dostdur, həm anadır, 

uşaqların tərbiyəçisidir. XIX əsrdə oxumaq arzusunda olan qızlar valideynlərin buna 


 

 

razılıq verməməsi üzündən saxta kəbin kəsdirməyə  məcbur olurdu. Bu cür kəbinin 



əsasında bir qayda olaraq, valideyn himayəsindən yaxa qurtararaq müstəqil  şəkildə 

maarif yaxud elmlə  məşğul olmaq istəyi dururdu. Görkəmli rus yazıçıları N.Leskov, 

F.Dostoyevski, L.Tolstoy saxta kəbinlərə qarşı  qətiyyətlə  çıxış edirdi. Rus pravoslav 

kilsəsi də saxta kəbinləri qəbul etmir və buna qarşı  fəal mübarizə aparırdı. XIX əsr 

cəmiyyətində ailə  və  kəbin problemləri  ən kəskin mübahisələrin mövzusu olmuşdu, 

məhz onlar qadın «azadlığı»na yol açmışdı. Səciyyəvi haldır ki, emansipasiya ideyası 

əvvəlcə onun tərəfdarları və əleyhdarlarına bölünmüş kişilər arasında müzakirə edilirdi; 

qadınlar özləri isə bu mübahisələrdə  iştirak etmirdi. Nəticədə Rusiyada qadın 

hərəkatının özü hələ ideoloji cəhətdən formalaşmamışdı və onun nə ümumi platforması, 

nə  də  hərəkət proqramı vardı. Qadın mübarizəsinin  əsas istiqaməti kişilərlə  bərabər 

işləyə bilmək imkanına malik olmaq idi ki, qadınların maddi müstəqilliyini və ali təhsil 

almaq hüququnu təmin edə biləcəkdi. 

Qadınların ali təhsilə  və elmi məşğuliyyətə buraxılmasına qarşı  nəinki siyasi 

xadimlər, hətta kişi alimlər də (düzdür, başqa səbəbdən) etiraz edirdi. 

A.Babel yazırdı ki, bir çox kişilər, xüsusən də elm sahəsindəki kişilər qadının 

universitet təhsili almasına qarşı ona görə  çıxış edir ki, əgər qadın özünü elmə  həsr 

etmək imkanı qazanarsa, onlar elmin nüfuzunun aşağı düşəcəyindən qorxurlar; həm də 

onlar elmi məşğuliyyətdə  təkcə kişi cinsindən olan seçilmiş insanlara aid xüsusi bir 

imtiyaz görürlər. 

Rus ziyalılarının qabaqcıl hissəsinin qadının təhsil hüququna tərəfdar olmasına 

rəğmən dövlət siyasəti fəal ayrıseçkilik xarakteri daşıyırdı. Qadın bərabərliyinin qatı 

tərəfdarı olan görkəmli alim Seçenovun nümunəsi Rusiyada XIX əsrin ikinci yarısındakı 

sosial vəziyyət üçün qeyri-tipikdir. O zaman qadınların dövlət ali təhsili və elm 

sahəsində total diskriminasiyası üstün meyil olaraq qalırdı. 

Rusiya hakimiyyətinin bu siyasətinin real nəticələrindən biri qadınların ali təhsil 

almaq və elmlə  məşğul olmaq məqsədi ilə  Qərbi Avropa ölkələrinə emiqrasiya etməsi 

oldu. Oxumaq üçün hər  şeydən  əvvəl  İsveçrə, Fransa, Almaniya kimi ölkələrin 

universitetlərinə yollanırdılar. XIX əsrin ikinci yarısında  İsveçrə qadınların kişilərlə 

bərabər ali təhsil müəssisələrində oxuduğu ilk Avropa ölkəsi oldu. O dövr tələbələrinin 

sosial vəziyyəti və emiqrasiya istiqamətinin aparıcı tədqiqatçısı A.Y.İvanov qeyd edir ki, 

60-cı illərdən başlayaraq Sürixdəki universitet və politexnikum müxtəlif səbəblər 

üzündən vətənində ali təhsildən kənarda qalmış rus gənclərinin axın mərkəzinə 

çevrilmişdi. O dövrdə bu, əsasən qadınlar idi. 

Qeyd etmək lazımdır ki, qadınların ali təhsil alması ilə bağlı  çətinliklər təkcə 

Rusiyada deyil, digər ölkələrdə  də mövcud idi. Məsələn, Almaniyada qadınlar yalnız 

1890-cı ildən sonra universitet təhsili almaq hüququna malik olmuşlar. Almaniyanın ali 

məktəblərində qadınların təmsil olunmasına mane olan ciddi əngəl universitet 

müəllimlərinin tələbə kontingentini seçməkdə qeyri-məhdud hüquqa malik olması idi. 

Almaniyanın bir sıra universitetlərində qadın tələbələrin mühazirədə  iştirakı professor 

kişilərin razılığından asılı olurdu. Təkcə Veymar republikası (1919) dövründə qadının ali 

təhsil və professional fəaliyyəti Almaniya konstitusiyası ilə möhkəmləndirildi.  İlk alman 

qadın professorları  1923-cü ildə bu vəzifəyə layiq görülmüş  və uzun illər həmin fəxri 

elmi ada malik yeganə qadınlar olan M.Vrangel və M. Vertinq idi. Maraqlı bir fakt: o vaxt 

kı qanunvericiliyə  əsasən, Almaniyada qadın professor ərə gedə bilməzdi. Baden-

Vürtenberq torpağının hökuməti yalnız dünya şöhrəti qazanmış professor Vrangel üçün 

istisna etmişdi. Sürix universitetində  1871-ci ildə artıq  17 rus qadını,  1872-ci ildə  182 

rusiyalı arasında  104 qadın (universitetdə  cəmi 462 nəfər) təhsil alırdı.  1873-cü ildə 

Sürix universitetində və politexnikumunda Rusiyadan 300 tələbə vardı ki, onların 103-ü 

qadın idi. Sonrakı illərdə  də rus tələbələr arasında qadınların sayı  nəzərə çarpacaq 

dərəcədə idi və fakültənin istiqamətindən asılı olaraq dəyişirdi.  

 


 

 

Bern və Sürix universitetinin fakultələrində 1906-1907-ci tədris ilində rusiyalı 



tələbələrin yerləşdirilməsi (Vestnik vospitaniə, M., 1907, s.70). 

 

 



Universitet 

Fakultələr 

 Tibb  Fizika- 

Riyaziyyat 

Hüquq Tarix-filologiya 

 



mi 



rusl

ar 


O jümlədən 

qadınlar 

Cəmi 

ruslar


O cümlədən 

qadınlar 

Cəmi 

ruslar


O cümlədən 

qadınlar 

Cəmi 

ruslar


O cümlədən 

qadınlar 

Bern 37



329 



(87,5%) 

224 71 


(31,7%) 

14 2 


14,2%) 

- - 


Sürix 22

137 



(61%) 

125 30 


(24%) 

49 9 


(18,4%) 

28 


13 

(46,4%) 


Cəmi 60

466 



(77,5%) 

349 


101 

(29%) 


63 

11 


(17,5%) 

28 


13 

(46,4%) 


 

Bu məlumata əsasən, rusiyalı tələbələr arasında qadınların sayı geniş diapozonda 

dəyişirdi: Bern universitetində hüquq fakultəsindəki 14,2 faizdən tibb fakultəsindəki 87,5 

faizə kimi. Rus tələbələrin  İsveçrənin ali məktəblərinə  qəbul  şərtləri digər ölkələrlə 

müqayisədə daha liberal idi. «Rusiyalı abituriyentlərdən kamal attestatı  və kişi klassik 

gimnaziyasının (8 sinif) tam kursu proqramı üzrə latın dilindən imtahan verdiyi barədə 

şəhadətnamə tələb olunurdu. Təkcə İsveçrədə deyil, Fransada da qadının ali təhsilinə 

icazə Rusiyadan qabaq verilmişdi. 1870-ci illərin əvvəlində fransız universitetlərində tibb 

üzrə qadın tələbələr oxumağa başladı.  1880-ci illərdə isə qadınlar artıq bütün 

fakultələrdə vardı. Hər bir xarici vətəndaş kimi, Rusiyadan gələn abituriyentlər də fransız 

universitetinə anjaq «bakalavr» dərəcəsi verən fransız kamal atestatı ilə daxil ola bilərdi. 

Bu atestatı isə Fransa universitetlərindən birinin dil yaxud təbiət fakultəsində pullu 

imtahan verərək əldə etmək mümkün idi. 

Rus qadınları yalnız kamal atestatı ilə (7 gimnaziya sinfi) imtiyaza malik ola – 

Fransa xalq təhsili Nazirliyinin icazəsi ilə imtahan verməkdən azad edilə bilərdi. Ruslar 

ənənəvi olaraq Paris, Nansi, Monpelye universitetlərinə üz tuturdular. Onlar üçün ən 

arzuedilən Sorbonna – Paris universitetində 1911-ci ildə Rusiyadan 1,6 min oğlan və qız 

tələbə təhsil alırdı ki, həmin rəqəm burada oxuyan bütün xarici tələbələrin demək olar ki 

yarısı və bu məşhur tədris müəssisənin bütün tələbə kontingentinin (8 min tələbə) 20%-i 

demək idi. Rusiyalı qadınların Paris universitetinə «təhsil miqrasiyası»nın miqyası  və 

dinamikliyi barədə aşağıdakı məlumat əsasında fikir yürütmək olar. 

1900-cü ildə fransız dili tədris etmək hüququ verən diplomun təsis edilməsi 

Sorbonnanın filologiya fakultəsinə rus tələbə qızlarının axınına səbəb oldu: 1906-cı ildə 

fakultədəki 300 xarici tələbədən 200-ü rus idi. 20 il ərzində  (1890-cı ildən  1910-cu ilə 

kimi) Sorbonnada oxuyan rus qadınlarının sayı 17 dəfə artmışdı. 

XIX və XX əsrlərin qovuşmasında Sorbonnadakı rus tələbə  qızlar çox gözəl 

hazırlığa malik idi və heç bir mürəkkəb təlim forması onları qorxutmurdu. Onlar 

ətrafdakıları öz çalışqanlığı, bilik almaq üçün hər bir çətinliyə sinə  gərmək  əzmi ilə 

heyrətə  gətirirdilər. Onların təşəbbüskarlığı Sorbonnanın fəxri diplomları ilə 

mükafatlandırılırdı. Təkcə 1902-ci ildə Sorbonnanın ən yaxşı diplomçu qızları arasında 

rus tələbələri Yeşevskayanın, Okulovanın, İzmalkovanın adları çəkilirdi (12, s.41). 

Amma heç də  hətta nüfuzlu xarici universitetlərdə belə doktorluq dərəcəsi almış 

rus qadınlarının hamısı öz elmi-müəllimlik karyerasını Vətəndə maneəsiz davam etdirə 

bilmirdi. Çox vaxt onlar Rusiyada təkrar olaraq özünün elmi işlə məşğul olmaq haqqını 

təsdiq etməli olurdular. Özü də bu hüquq onlara heç də  həmişə hakimiyyət tərəfindən 

verilmirdi. Bu cür çətinliyə ən parlaq misal görkəmli rus riyaziyyatçısı Sofya Vasilyevna 



 

 

Kovalevskayanın dramatik taleyidir. Özündə misilsiz riyazi bacarıq aşkar edərək o, əri 



V.O.Kovalevski ilə birlikdə 1869-cu ildə mükəmməl ali təhsil almaq üçün xaricə getməli 

oldu. Orada bir çox bürokratik maneələri dəf etdikdən sonra Kovalevskaya 2 il 

Heydelberq universitetində  təhsil aldı, sonra da 4 il məşhur alim, Berlin universitetinin 

(burada da qadınların təhsil alması qadağan idi) riyaziyyat üzrə professorundan xüsusi 

dərs almalı oldu. 

1874-cü ildə Gettingen universiteti qiyabi olaraq S.V.Kovalevskayaya ən yüksək 

təriflə (Summer cum laudae) fəlsəfə üzrə doktorluq dərəcəsi təqdim etdi, özü də o, 

məcburi imtahanlardan azad edilmişdi.  Ən nüfuzlu Avropa universitetlərində çox gözəl 

riyaziyyat təhsili almış Sofya Kovalevskaya vətəndə öz biliyini tətbiq edə bilmədi: o 

illərdə qadın Rusiyada yalnız qadın gimnaziyasının aşağı sinfində hesab dərsi deyə 

bilərdi ki, bu da Kovalevskaya üçün maraqlı deyildi. Buna görə  də o, Berlinə köçməli 

oldu. 


1881-ci ilin əvvəlində Rusiyaya qayıdaraq o, başını tamamilə riyazi məşğələlərə 

qarışdırdı  və  işığın kristallarda sınması ideyası barədə düşünməyə başladı.1881-ci ilin 

baharında o yenidən Berlinə köçdü, çünki Rusiyadakı sosial vəziyyət Kovalevskaya 

üçün həmin mərhələdə xüsusi əhəmiyyət kəsb edən elmi məşğuliyyətdən ötrü heç də 

əlverişli deyildi. 

Vətənə qayıtdıqdan sonra Kovalevskaya rus təbiətşünaslarının və həkimlərinin VII 

qurultayında fəal iştirak edərək «İşığın kristallarda sınması» adlı  məruzə ilə  çıxış etdi. 

Qurultay dövründə Sofya Vasilyevna riyaziyyatçı, aviasiya nəzəriyyəsinin gələcək banisi 

N.Y.Cukovski ilə tanış oldu və onda olduqca xoş  təsir buraxdı. Sonralar Cukovski 

onunla aralarındakı canlı söhbəti və Kovalevskayanın hərtərəfli maraqlarını xoş xatirə 

kimi yad edirdi. 

1883-cü ildə Kovalevskaya professor Mittaq-Lefflerdən (K.Veyerştrassın tələbəsi) 

Stokholm universitetində privat-dosent vəzifəsinə  qəbul etmək barədə  dəvət aldı. 

Vətəndə heç bir perspektivin olmadığını görən Kovalevskaya İsveçə getməyə razılıq 

verdi.  Əvvəl Mittaq-Leffler ona pulsuz kurs aparmağı  təklif etdi. Kurs başa çatdıqdan 

sonra Kovalevskaya beş il müddətinə sabit okladla Ali məktəb professoru seçildi. 

1889-cu ildə «Bərk cismin hərəkətsiz nöqtə  ətrafında hərlənməsi məsələsi» işinə 

görə Paris elmlər akademiyası Sofya Kovalevskayaya nüfuzlu Borden premiyasını 

təqdim etdi. Bu – mexanikanın üzərində əvvəllər Eyler və Laqrancın işlədiyi çox çətin bir 

məsələsi idi. Həmin çox mükəmməl riyaziyyatçıların  əldə etmiş olduğu nəticələrə 

mühüm  əlavələr edən Kovalevskaya öz adını bütün mədəni dünyada məşhur etdi; bir 

çox qəzet və jurnallar ondan yazırdı. Akademik P.L.Çebışev və onun həmkarlarının 

təşəbbüsü ilə Kovalevskaya Elmlər akademiyasının fəxri müxbir üzvü seçildi. O, bu ada 

çox sevindi, lakin bu ad da ona vətənə qayıtmaq imkanı vermirdi. Kovalevskaya 

ömrünün sonuna kimi Rusiyada alim kimi tanınmayaraq 1891-ci ildə vəfat etdi. 

Dediklərimizə yekun vuraraq qeyd etməliyik ki, Rusiyada və Avropada qadın 

azadlığı ilə bağlı proseslər Rusiya imperiyasının sərhədi olaraq kapitalist inkişaf 

sisteminə daxil edilmiş Şimali Azərbaycanda da öz əksini tapmaya bilməzdi. 

XIX  əsrin ikinci yarısında  Şimali Azərbaycanda ölkə tarixində, onun 

mədəniyyətində iz qoyub getmiş parlaq şəxsiyyətlər olan qadınlar yaşayırdı. Həmin 

qadınlar arasında Qarabağ xanının qızı, XIX əsrin tanınmış şairi Xurşudbanu Natəvanın 

adını xüsusi qeyd etmək gərəkdir. O, 1830-cu ildə Qarabağda doğulmuşdu;  Şuşa 

şəhərindəki «Məclisi-Fəra-muşan» (1870) və «Məclisi-Üns» (1872) kimi ədəbi 

cəmiyyətlərin əsasını qoymuşdur. Natəvan özünün poetik və bədii istedadı ilə, həmçinin 

istedadlı  aşıqlara, xanəndələrə, musiqiçilərə himayədarlığı ilə, xeyriyyəçiliyi ilə  məhşur 

idi. Aleksandr Düma Azərbaycana gələrkən Bakıda Xurşudbanu Natəvanla və onun əri, 

general Xasaybəy Usmiyevlə görüşmüş, bu müsəlman qadınının erudisiyasına və 

mədəniyyətinə heyran qalmışdı. Natəvan hədiyyə olaraq fransız yazıçısına muncuqla 

tikdiyi tənbəki kisəsi bağışlamışdı. Bu barədə A.Düma öz xatirələrini Parisdə fransız 


 

 

dilində 1859-cu ildə üç cilddə nəşr olunmuş «Qafqaz» əsərində yazmışdır. Qeyd etmək 



lazımdır ki, şairə həm də yüksək zövqlü bədii əl işləri yaradır və gözəl şəkil çəkirdi. 

XIX  əsrdə daha iki Azərbaycan  şairəsi: Naxçıvanda Qönçəbəyim,  Şuşada isə 

Fatma xanım Kaminə (1840-1898) öz lirik şerləri ilə tanınırdı. 

XIX  əsrin sonlarından başlayaraq,  Şimali Azərbaycanda ictimai-siyasi 

münasibətlərin güclü inkişafı Azərbaycan qadınının özünə cəmiyyətdə yer tapması üçün 

geniş imkanlar və perspektivlər yaradır. 

Şimali Azərbaycanda XIX əsrin sonunda kişi təhsili ilə yanaşı qadın orta təhsili də 

inkişaf etməyə başlayır.  1874-cü ildə Azərbaycanda  1883-cü ildən sonra Mariinskaya 

adını almış ilk gimnaziya açılır. Bakı quberniyasında XIX əsrin sonunda 4915 şagirdin, o 

cümlədən 64 qızın təlim keçdiyi 245 məktəb fəaliyyət göstərirdi. Eyni zamanda 

Yelizavetpol quberniyasındakı 268 məktəbdə 4384 şagird, o cümlədən  145 qız 

oxuyurdu. XIX əsrin sonu – XX əsrin  əvvəli xeyriyyəçiliyin imkanlı insanlar üçün 

yazılmamış qanun olduğu bir dövr idi. Fəxri himayəçilik institutunun geniş yayılması 

buna parlaq sübutdur; Bakının bütün məktəblərində, gimnaziyalarında və 

progimnaziyalarında  şəhər tacirləri və zadəganlarının  ən görkəmli nümayəndələrindən 

ibarət olan himayədarlıq  şuraları  fəaliyyət göstərirdi. Onların böyük həcmdə etdiyi 

ianələr çox vaxt inqilabdanqabaqkı Bakının tədris müəssisələrinin əsasını  təşkil edirdi. 

Ən iri sənayeçi və mesenat Hacı Zeynalabdin Tağıyevin geniş  və çoxcəhətli 

xeyriyyəçilik fəaliyyəti hamıya məlumdur. Bakı inşaat-texniki və Bakı kommersiya 

məktəblərinin, Bakı Mariinskaya qadın gimnaziyasının fəxri himayəçisi olan H.Z.Tağıyev 

Bakı Aleksandrinskaya adını almış ilk rus-müsəlman pedaqoji məktəbini açmışdı ki, bu - 

onun maarif sahəsindəki fəaliyyətinin tacı sayılır. Qadın məsələsinin həllini H.Z.Tağıyev 

cəmiyyətin normal fəaliyyət göstərməsi, ictimai inkişafın sürətlənməsi üçün vacib şərt 

hesab edirdi. H.Z.Tağıyev maarifə böyük üstünlük verir, onu qadın məsələsinin 

həllindəki  əsas halqa sayırdı. Azərbaycan qızları üçün xüsusi məktəbin yaradılması 

barədə Tağıyev hələ XIX əsrin 90-cı illərində düşünmüşdü. Belə ki, tanınmış ictimai 

xadim M.A.Şaxtaxtinskiyə yazdığı 4 may 1896-cı il tarixli məktubunda Tağıyev qeyd 

edirdi: «Müsəlman qadınını olduğu qapalı həyatdan çıxarmaqdan ötrü yeganə bir yol var 

– yalnız məktəb; və bu məktəbi elə yaratmaq və elə qurmaq lazımdır ki, müsəlmanlar 

ona rəğbətlə yanaşsın və tam əminliklə öz qızlarını ora oxumağa göndərsinlər». 

Buradan görünür ki, belə məktəbin açılması o zaman üçün aktual və eyni zamanda 

olduqca mürəkkəb iş idi. Və yalnız Tağıyevin qətiyyəti və inadı, üstəgəl müdrikliyi və 

bakılılar arasındakı nüfuzu, həmçinin onun vəsaiti bu ideyanı sona çatdırmağa imkan 

verdi. Və bu yolda Tağıyev yerli hakimiyyətin gizlin narazılığını  və  həm də  şəhərin 

ortodoksal dairələrinin açıq müqavimətini dəf etməli oldu. Bütün bunlar Hacı 

Zeynalabdini bir sıra diplomatik manevrlər etməyə vadar etdi. 

Belə ki, 24 aprel 1896-cı ildə Qafqaz Tədris Dairəsinin nəzarətçisi 

K.P.Yankovskiyə ünvanladığı  məktubda o, «məktəbin açılışını II Nikolayın taxta 

çıxmağına həsr etdiyini elan edir: «İmperator  Əlahəzrətlərinin tacqoyma mərasimini 

Bakıda mənim vəsaitim hesabına rus-müsəlman məktəbi açmaqla qeyd etməyi qərara 

aldım». Eyni zamanda H.Z.Tağıyev gələcək məktəbə imperatriçə Aleksandra 

Fyodorovnanın adını verərək – «Aleksandrinskaya» adlandırmağı  vəd etdi. Bu 

diplomatik addım təsirsiz qalmadı: tezliklə Azərbaycanlı  qızlar üçün ilk məktəbin 

açılışına «yuxarıdan icazə» verildi. 

İkinci maneəyə gəldikdə isə burada məsələ daha çətin idi, çünki müsəlman qızları 

üçün məktəbin açılmasını  şəriət qanunlarının tapdanması kimi qəbul edən ruhanilərin 

müəyyən hissəsinin etirazını dəf etmək lazım gələcəkdi. Sonralar tanınmış Azərbaycan 

artisti Sidqi Ruhulla Axundovun xatırladığı kimi, əvvəl Z.Tağıyev quberniyanın qazısı 

Mirməhəmməd Kərimin və Axund Mir Abutarabın, həmçinin bir neçə mollanın razılığını 

ala bildi. Daha qatı yolagəlməyənləri inandırmaq üçün isə H.Z.Tağıyev molla Mirzə 

Məmmədoğlunu «diplomatik səyahət» olaraq Mədinə, Xorasan və Bağdad  şəhərlərinə 


 

 

göndərdi və o da, ən iri, hamının hörmət etdiyi müctəhidlərlə  (şiələrin mənəvi liderləri) 



görüşərək onlardan müsəlman qızları üçün məktəb açılmasına yazılı icazə ala bildi. 

Mirzə  Məmmədoğlu qayıtdıqdan sonra Tağıyev Bakıda açılacaq məktəbin hər bir 

əleyhdarına həmin şəxsin ən çox inandığı müctəhidin məktubunu təqdim etdi. Bu da işin 

istedadlı mütəfəkkir-mesenatın xeyrinə  həlli ilə  nəticələndi.  1896-cı ildə bütün 

razılaşmalardan sonra Bakı  Şəhər Upravası H.Z.Tağıyevin yaratdığı  məktəb üçün 

ayırdığı qızılla 150 min rubl (bundan 125 mini assiqnasiya şəklində toxunulmaz kapital 

olaraq bankda yerləşdirilmişdi) ianəsini Dövlət bankına verdi. 1896-1901-ci illər ərzində 

Bakının mərkəzi küçələrindən birində, hazırkı  Əlyazmalar Fondunun binasında 

məktəbin tikintisi davam etdirildi və bu tikinti 183 min rubla başa gəldi. 1898-ci il mayın 

16-da  İmperatriçə Aleksandra Fyodorovna adına Bakı qadın rus-müsəlman pedaqoji 

məktəbinin Nizamnaməsi təsdiq edildi. Bu – Qafqaz tədris dairəsinə aid olan qapalı 

tədris-tərbiyə müəssisəsi idi və  məktəbə  gəlib-gedən tələbələri də vardı. Qızları 

məktəbə 4 il müddətinə 7 yaşdan başlayaraq qəbul edirdilər. Tərbiyə müsəlman 

ailəsinin adət və  ənənələri üzərində qurulmuşdu. H.Z.Tağıyev o zamanın təhsil 

sistemini,  ən tanınmış  tədris müəssisələrinin strukturunu dərindən öyrənərək  Şərqin 

özünəməxsusluğunu nəzərə almışdı. Məktəbin Himayədarlar  şurası  təşkil olundu. Bu 

şuraya Tağıyev və onun həyat yoldaşı Sona xanım Tağıyeva (Ərəblinskaya) başçılıq 

edirdi. Nizamnaməyə  əsasən, bu vəzifə irsən keçməli idi. Himayədarlar  şurasına 

həmçinin Bakı Şəhər Başçısı L.L.Bıç, Bakı quberniyasının qazısı Mirməhəmməd Kərim 

Mircəfərzadə, Bakının qadın gimnaziyalarından birinin müdiri və kişi gimnaziyalarından 

birinin direktoru, iki nəfər fəxri şəhər müsəlmanı, Həsənbəy Məlikov (Zərdabi), Nəcəfbəy 

Vəzirov, Əlimərdanbəy Topçubaşov daxil idi. 

H.Z.Tağıyev məktəbə Həsənbəy Məlikovun (Zərdabi) həyat yoldaşı  Hənifə xanım 

Məlikovanı direktor təyin etdi. Paytaxt qəzetləri vasitəsi ilə Tağıyev bütün müsəlman 

qadın müəllimlərinə ilk müsəlman qadın məktəbinə kömək çağırışı ilə müraciət etdi. 

Tağıyev məktəbinin cəmiyyətdə öz potensial intellektual imkanlarını reallaşdırmağa 

imkan verdiyi görkəmli qadın maarifçilərin adlarını çəkmək yerinə düşərdi: Rəhilə xanım 

Terequlova (Hacıbababəyova), Məryəm xanım Sulikeviç, Adilə xanım  Şaxtaxtinskaya, 

Gülbahar xanım  Əhriyeva, Məryəm xanım Hembitskaya, Şəfiqə xanım  Əfəndizadə, 

Mina xanım Aslanova, Gövhər xanım Qazıyeva, Nabat xanım Nərimanova,  Şəhrəbanı 

xanım  Şabanova, Səkinə xanım Axundzadə  (1865-1927; ilk qadın dramaturq, yazıçı). 

Tədris proqramına gəldikdə isə buraya Azərbaycan və rus dili (dil, ədəbiyyat), hesab, 

tarix, coğrafiya, təbiətşünaslıq, hüsnxət, nəğmə, musiqi, etika, anatomiya, tibbin əsasları 

və şəriət daxil idi. 

1901-ci il oktyabrın 9-da Aleksandriya rus-müsəlman qadın məktəbinin təntənəli 

açılışı oldu. Bu, Şərqdə müsəlman qızları üçün açılan ilk dünyəvi məktəb oldu. 20 nəfər 

şagird üçün nəzərdə tutulmuş məktəb pansionu açılış günü 35 pulsuz məktəbli, 15 nəfər 

isə ildə  100 rubl ödəməklə  gəlib-gedən tələbə  qəbul etdi. Qızlar Zaqafqaziyanın hər 

yerindən,  Şimali Qafqazdan qəbul olunurdu. Bakıda Tağıyev qız məktəbinin açılması 

Azərbaycan ziyalı  cəmiyyəti tərəfindən böyük heyranlıqla qarşılandı. Məşhur vəkil, 

sonradan Azərbaycan Demokratik Respublikasının xarici işlər naziri olmuş 

Əlimərdanbəy Topçubaşov məktəbin açılışında söyləmişdi: «gələcək tarixçi bu hadisəni 



müsəlman qadının, bütün başqa xalqlarda olduğu kimi, ailə ocağını yandıran bu gözəl 

varlığın yüksəliş dövrünün başlanğıcı kimi qeydə alacaqdır». Görkəmli jurnalist 

Əhmədbəy Ağayev qeyd edirdi: «İndən belə müsəlman qadınları ailəyə maarifin 



canlandırıcı  şüasını  səpmək imkanı qazanacaqlar... Onlar gələcək nəsillərə inkişafa, 

yaxınlarına, xeyirxah insanlara və  işlərə sevgi təlqin edəcəklər ki, bunsuz hər hansı 

cəmiyyət ölümə  məhkumdur». Qazan müsəlmanlarının H.Z.Tağıyevə göndərdiyi 

məktubda deyilirdi: «Bu ilk məktəbdir ki, bütün şəriət qaydalarına riayət olunmaqla 



müsəlman qızları Qərb sivilizasiyası ilə tanış olacaq və bu təhsil məbədində müsəlman 

əhalisinin müxtəlif təbəqələri qarşılaşacaq və ümuminsani qardaşlıq və  məhəbbət 

 

 

hisslərinə malik olacaqdır». Tağıyev məktəbi  1918-ci ilə kimi mövcud oldu və böyük 

sayda təhsilli intellektual şəxsiyyətlər pleyadası yaratdı. Artıq  1906-cı ildə bunabənzər 

məktəb Tiflisdə açıldı; sonradan İqlimə xanım  Əliyeva və  Mədinə xanım Qiyasbəyli 

Balaxanıda və Qazaxda öz məktəblərini açdılar; Qubada, Lənkəranda, Dərbənddə, 

Naxçıvanda, İrəvanda da qız məktəbləri meydana gəldi. 

Maarifçilik sahəsində görkəmli xidmətlərinə görə imperator II Nikolay 25 yanvar 

1907-ci ildə H.Z.Tağıyevə  Həqiqi Mülki Müşavir rütbəsi verdi. Qeyd etmək lazımdır ki, 

həyat yoldaşı Sona xanım Tağıyevi onun bütün işlərində, xalqına xidmətində 

dəstəkləyirdi. Sona xanım (Sofya) Tağıyeva (Ərəblinskaya), general qızı olaraq 1881-ci 

ildə  Dərbənddə doğulmuşdu. B.Ərəbilinski övladlarına gözəl dünyəvi təhsil verməyə 

çalışmışdı. Onun qızları Nurcahan və Sona Dərbənddə ibtidai tədris müəssisəsini başa 

vurduqdan sonra təhsillərini Bakıda «Müqəddəs Nina» müəssisəsində davam 

etdirmişdilər. Nurcahan H.Z.Tağıyevin böyük oğluna, Sona xanım isə  1896-cı ildə 

Tağıyevə  ərə getmişdir. Çox illər  ərzində Sona xanım Aleksandrinskaya qadın rus-

müsəlman pedaqoji məktəbinin Himayədarlar şurasının dəyişməz üzvü olmuş, həmçinin 

«Müqəddəs Nina» Bakı  tədris müəssisəsinə himayəçilik etmişdir. O illərin qəzet 

materiallarında, xüsusən də «Kaspi» qəzetində tez-tez Sona xanımın xeyriyyə 

gecələrində, nahar yeməklərində, xeyirxahlıq və yetimlərə, xəstələrə, yaralı döyüşçülərə 

kömək aksiyalarında iştirakı barədə məlumatlara rast olunur. H.Z.Tağıyevin ölümündən 

sonra Sona xanımın ailəsi ilə birlikdə yaşamağa vəsaiti olmamış, o təqib olunmuş, 

işgəncələr görmüş, ağlını itirərək Bakı küçələrində dilənməyə məcbur olmuşdur. 1938-ci 

ildə kapitalist Bakısının möhtəşəmliyini və ziyasını  təcəssüm etdirən qadın – Sona 

xanım Tağıyevanın cəsədi  şəhər küçələrindən birində tapıldı. XX əsrin  əvvəlində 

Azərbaycanın ən nüfuzlu qadınlarından birinə Sovet hakimiyyəti bu cür tale nəsib etdi. 

Yuxarıda göstərildiyi kimi, H.Z.Tağıyev öz məktəbinə Azərbaycanın görkəmli 

ictimai xadimi Həsənbəy Məlikovun (Zərdabi) həyat yoldaşı  Hənifə xanım Məlikovanı 

(1856-1929) direktor təyin etmişdi. Təhsilini Tiflis qadın «Müqəddəs Nina» məktəbində 

almış  Hənifə xanım əri ilə birlikdə ilk Azərbaycan qəzeti «Əkinçi»nin çap olunmasında 

fəal iştirak etmişdi. 1880-ci ildə o öz evində məktəb açmış, Bakıda «Nicat» cəmiyyətinin 

qadın  şöbəsinin yaradıcılarından biri olmuşdur.  1901-1905-ci illərdə  Hənifə xanım 

Tağıyev məktəbinin, sonralar isə Bakı rus-tatar məktəbinin müdiri, Bakı sovet 

məktəbində müəllim olmuşdur. 

Azərbaycanın qadın maarifpərvərləri arasında Bakı  və Tiflis qadın məktəblərinin 

müəllimi Gövhər Qayıbovanı  (1885-1944); Naxçıvanda ilk qadın müəllim Fatma 

Hacınskayanı; məşhur Azərbaycan dramaturqu Nəcəfbəy Vəzirovun həyat yoldaşı, 

müəllim Xurşud Vəzirovanı  (1868-1913); Firudinbəy Köçərlinin həyat yoldaşı, Bakı 

qadın seminariyasının (1921-1924) müəllimi, Zaqatala pedaqoji texnikumunun (1925-

1929) və Şeki uşaq evinin (1930-1954) direktoru işləmiş Badisəba Köçərlini (1881-1954) 

misal göstərmək lazımdır. Badisəba Köçərli «Şərəf Nişanı» ordeni ilə təltif olunmuşdur. 

XIX  əsrin ikinci yarısı – XX əsrin  əvvəli Azərbaycan qadınlarının öz potensial 

imkanlarını reallaşdırması üçün şərait yaratdı. Yaranmaqda olan kapitalist 

münasibətlərinin, maarifin, səhiyyənin inkişafında kişilərlə müqayisədə qadınların iştirak 

faizi olduqca aşağı olsa da, Azərbaycanın ziyalı, maarifçi qadınlarının, Bakının, 

Dərbəndin aristokrat dairələrinə mənsub nümayəndələrin oynadığı rol lazımınca böyük 

və  əhəmiyyətli idi. XIX əsr – XX əsrin  əvvəlində onların daha çox fəaliyyət göstərə 

biləcəyi mədəni inkişaf sahəsi həm xeyriyyəçilik, həm də maarifçilik idi. Bəzi xeyriyyəçi 

qadın cəmiyyətlərinin fəaliyyəti haqqında ayrıca danışmaq yerinə düşərdi. 

XIX  əsrdə Zaqafqaziyada tanınan «Müqəddəs Nina» xeyriyyə  cəmiyyəti 

Azərbaycanda eyniadlı birinci qadın tədris müəssisəsi açdı. «Müqəddəs Nina»nın 

mərkəzi Tiflisdə yerləşirdi, ancaq Şamaxıda, Bakıda, Gəncə  və  İrəvanda da onun 

şöbələri fəaliyyət göstərirdi. Cəmiyyət zəngin adamların ianəsi hesabına, üzvlük haqqı, 

varlı ailələrdən olan qızların tədris haqqı və mədəni tədbirlərin keçirilməsindən toplanan 


 

 

vəsait hesabına mövcud idi. Cəmiyyət üzvləri üç il müddətinə toplanırdı. «Müqəddəs 



Nina»nın işində Azərbaycan qadınları da iştirak edirdi. 

Hələ XIX əsrin 50-ci illərində o zamanın təhsil görmüş Azərbaycanlı qadınları – 

cəmiyyətin  Şamaxı  şöbəsində  işləyən Fatma xanım  Əsədbəy, Xədicə xanım 

Haqverdiyeva, Gövhər Ağa (general-leytenant İbrahim xan Talışinskinin qızı), Papa Bikə 

Qutkaşenskaya, Hürü xanım (polkovnik Süleyman xanın arvadı), Balaxanım 

Xandəmirova müsəlman qadınları arasında mairifçilik hərəkatının təşəbbüskarları oldu. 

Sonradan bu cəmiyyətdə Azərbaycanlı qadınların sayı  1865-ci ildə  17-yə  qədər artdı. 

Cəmiyyətin üzvləri arasında Çimnaz xanım Bakıxanovanı, Bəyim xanım Əmirbəyovanı, 

Xanım Məmmədovanı, Anna xanım Mehmandarovanı,  Şərəbanı xanım Ağabəyovanı 

qeyd etmək lazımdır. 

İrəvanda yaradılmış «Müqəddəs Ripsime» qadın cəmiyyəti 1850-ci ildə qızlar üçün 

məktəb açda. Bu cəmiyyət bir çox xeyriyyə  tədbirləri keçirdi. Əvvəlcə  cəmiyyətin 63 

üzvündən yalnız 7-si Azərbaycanlı idi, amma artıq 1865-ci ildə «Müqəddəs Ripsime»nin 

fəaliyyətində 42 Azərbaycanlı qadın fəal iştirak edirdi. Bunlar dövlət məmurlarının, 

hərbçilərin, bəylərin, aristokratların həyat yoldaşları idi. Bu zadəgan və təhsilli qadınlar 

müsəlman qadınlarına yardım etmək, onları  zəngin milli, rus və  Qərbi Avropa 

mədəniyyəti ilə yaxınlaşdırmaq arzusu ilə xeyriyyəçilik hərəkatına qoşulmuşdular. Onlar 

öz övladlarına Rusiyanın, Avropanın  ən yaxşı  tədris müəssisələrində  təhsil verir və 

bununla sonradan məktəb açmaq və öz xalqını maarifləndirmək işinə dəstək verirdilər. 

Tiflisdə müsəlman qadınlarının Qafqaz xeyriyyə  cəmiyyətinin yaradılması ideyası 

Sofiya xanım  Şaxtaxtinskayanın və görkəmli Azərbaycan yazıçısı, «Molla Nəsrəddin» 

jurnalının naşiri Cəlil Məmmədquluzadənin həyat yoldaşı  Həmidə xanım Cavanşir-

Məmmədquluzadənin (1873-1955) təşəbbüsü ilə meydana gəlmişdi. Bu cəmiyyətin 

tərkibinə 45 qadın daxil idi. Cəmiyyətin  1910-cu ildə  qəbul edilmiş Nizamnaməsinə 

əsasən onun bütün işlərinə Gövhər xanım Qacar (sədr), Nigar xanım  Şıxlinskaya, 

Məsmə xanım Talışinskaya, Səltənət xanım  Əhmədova rəhbərlik edirdi. Cəmiyyətin 

fəaliyyəti barədə  xəbər bütün Qafqaza yayıldı. Ona əsas  şöhrət qazandıran  ətrafında 

çoxlu qadın toplayan xeyriyyə tamaşaları olmuşdu. 

Bakıda ilk qadın xeyriyyə  cəmiyyəti 26 oktyabr 1908-ci ildə  Hənifə xanım 

Məlikovanın (Zərdabi) sədrliyi ilə yarandı. O, əvvəlcə «Nicat» Bakı müsəlman maarifçilik 

cəmiyyətinin şöbəsi kimi yaradıldı. 1914-cü ildə həmin cəmiyyətin əsasında inqilabdan 

əvvəlki Bakının ən hörmətli xanımlarından ibarət Bakı Qadın xeyriyyə cəmiyyəti yarandı 

ki, ona görkəmli Bakı sahibkarı Murtuz Muxtarovun arvadı Liza xanım Muxtarova 

başçılıq edirdi. Nəslən osetin zadəganlarından olan Liza xanım Muxtarova (Tuqanova) 

Vladiqafqazda doğulub boy atmışdı. Onun valideynləri polkovnik Aslanbəy Tuqanov və 

Pşa xanım Dudarova ən hörmətli aristokrat nəslinə  mənsub idilər.  İllik «Bakı» sorğu 

kitabını, «Bakı  bələdçisi» təqvimini vərəqləyərkən Liza xanımın adına çox tez-tez rast 

gəlmək olur. Doktorlar Bəhrambəy Axundov, L.L.Qosiridze, Yelena Martınova (Bakı 

şəhər başçısının arvadı) ilə birlikdə Liza xanım Muxtarova vərəmlə mübarizə Qafqaz 

cəmiyyətinin Bakı  şöbəsinin idarə heyətinə daxil idi. O, 1913-cü ildə  təşkil olunmuş 

«Uşaq xəstəxanası» xeyriyyə  cəmiyyətinin fəal üzvlərindən biri idi və Bakıda xüsusi 

uşaq xəstəxanasının yaradılmasına yardım edirdi. Onun maarifçilik və  tərbiyəçilik 

fəaliyyəti daha geniş idi. Öz övladı olmayan bu xanım nəslinə məxsus zəngin sarayda 

pansion təşkil etmişdi ki, burada kasıb ailələrdən olan uşaqlar, yetimlər tərbiyə olunurdu. 

«Murtuz Muxtarov» səhmdar cəmiyyətinin idarə heyətinə daxil olan Liza xanım 

Muxtarova «Nicat» Bakı Müsəlman maarifçilik cəmiyyəti ilə bağlı idi. Onun başçılıq 

etdiyi Bakı Qadın xeyriyyə  cəmiyyəti kasıb ailələrdən olan müsəlman qızlarına təhsil 

almaqda yardım göstərir, böyük maarifçilik işi aparır, çox sayda xeyriyyə  məclisləri – 

«Ağ çobanyastığı günləri» adlanan yığıncaqlar, naharlar keçirirdi və burada yığılan 

vəsait kasıb və yetim uşaqların ehtiyacına sərf olunurdu. Murtuza Muxtarovun Qala 

qəsəbəsində Qadın Müsəlman Xeyriyyə  cəmiyyətinə  hədiyyə etdiyi həcmi  1 desyatin 


 

 

2200 kv.sajen, 2.5 vektora yaxın torpaq sahəsinin planına aid tarixi sənədlər 



mövcuddur. Bu ərazidə iki yetimlər evi tikilmişdi. Lakin cəmiyyətə öz işini başa 

çatdırmaq müyəssər olmadı.  1920-ci ilin aprelində  qızıl  əsgərlərin kobudluqlarına tab 

gətirməyən Murtuza Muxtarov özünə  qəsd etdi. Muxtarovların imarətində XI qızıl 

ordunun mərkəzi məntəqələrindən biri yerləşmişdi. Liza xanıma onun öz evinin 

zirzəmisində yer vermişdilər. Sara xanım Aşurbəyli danışır ki, o, anası İsmət xanım ilə 

birlikdə Liza xanım Muxtarovaya baş  çəkə bilmişdi. Bakıda qalmaq Liza xanım üçün 

təhlükəli olduğundan o, İstambula köçdü və  1956-cı ilə  qədər orada yaşadı. Köhnə 

Bakının birinci ledilərindən birinin həyatı da bu cür sona çatdı. 

Bakı Qadın Müsəlman xeyriyyə  cəmiyyətinin işində  həmçinin Bakının ali 

təbəqəsinin qadın nümayəndələri – İsmət xanım Aşurbəyova, Pəri xanım Topçubaşova, 

Fatma xanım Tambiyeva, Sürəyya xanım Qulubəyova, Sara xanım Vəzirova, Tamara 

xanım Axundova, Sultan xanım Axundova, Xədicə xanım  Əlibəyova; Tağıyev 

məktəbinin  ən yaxşı müəllimləri Gövhər xanım Qazıyeva, Rəhilə xanım 

Hacıbababəyova, Məryəm xanım Sulkeviç iştirak etmişlər. 

Bakının qrand-xanımları barəsində danışarkən tanınmış  sənayeçi, mesenat və 

zadəgan Balabəy Aşurbəyovun arvadı  İsmət xanım Aşurbəyovanı unutmaq qeyri-

mümkündür.  İsmət xanım  Şamaxı taciri, antikvariat və xalça satıcısı  Ağapolad 

Sultanovun qızı olaraq 1885-ci ildə Şamaxıda doğulmuş, Tiflisdə tərbiyə almışdı. 

1904-cü ildə əri Balabəy Aşurbəyovla Bakıya köçərək, o Sona xanım Tağıyeva ilə, 

Liza xanım Muxtarova ilə dostlaşdı.  İsmət xanım xeyriyyə axşamlarının keçirilməsində 

H.Z.Tağıyevə, Sona xanıma böyük köməklik göstərirdi və onların keçirilməsində İsmət 

xanımın hələ lap kiçik olan qızları da iştirak edirdi. Aşurbəyovların qızı, tanınmış 

Azərbaycan tarixçisi Sara xanım Aşurbəyli xatırlayır ki, İsmət xanım özündə  Şərq və 

Qərb xüsusiyyətlərini birləşdirirdi. Fars dili və poeziyasının gözəl bilicisi olaraq o eyni 

zamanda alman və fransız dillərində  sərbəst danışırdı. Ona incə zövq, nəfis davranış 

qaydaları xas idi. Zəngin qarderoba malik olaraq o ənənəvi milli geyimlərə, xüsusən də 

Qarabağ libaslarına üstünlük verirdi ki, bu onun ev şəkillərində aydın görünür. Onun 

1920-ci ildən sonrakı taleyi faciəvi olmuşdur: ekspropriasiya, qanunsuzluq, emiqrasiya, 

1925-ci ildə Bakıya qayıtdıqdan sonra isə ərinin həbsə alınması, ölümü, qızlarının təqib 

olunması... İsmət xanım 1954-cü ildə Bakıda vəfat etmişdir. 

 Aşurbəyovların qızları da valideynlərinə layiq övlad olmuşlar: onlardan biri – 

görkəmli tarixçi və  şərqşünas, qeyri-adi və heyrətamiz taleyi olan, tükənməz iradə 

gücünə malik Sara xanım Aşurbəylidir (1906-2001). Bu qadın Azərbaycanda XX əsr 

ərzində baş verən bütün tarixi hadisələrin canlı ensiklopediyası, H.Z.Tağıyevdən 

başlayaraq bizim günlərə kimi bütün istisna şəxsiyyətlərin müasiri idi. Sara xanım o dövr 

üçün ən gözəl təhsil almış – İstambulda Müqəddəs Janna d Ark adına hörmətli bir kolleji 

qurtarmışdı. Sonradan o Bakı Dövlət Universitetinin (1930)  şərqşünaslıq fakultəsini 

qurtararaq zaman keçdikdən sonra Şərq və Azərbaycan tarixi üzrə ixtisaslaşdı; o həm 

də Azərbaycan Pedaqoji institutunun xarici dillər fakultəsini qurtarmışdı. Üç Avropa 

(ingilis, fransız, alman) və üç Şərq (ərəb, fars, türk) dillərində yazıb-oxuyan Sara xanım 

məhz bu dilləri bilməsinin üstündə dövlət təhlükəsizlik orqanları tərəfindən həmin dilləri 

daşıyan ölkələrin xeyrinə  şpionajda təqsirləndirilmişdi. Yaxın və Orta Şərq xalqlarının 

tarixi sahəsində geniş biliyə malik olmaqdan savayı, Sara xanımda həm də rəssam və 

musiqiçi istedadı vardı ki, ağır təqib illərində yaşamaq üçün bunlardan istifadə etmişdi. 

Sara xanım dramteatrda rəssam, dekorator işləmiş, məktəbdə müəllim olmuş, müəllimi 

olmuş Üzeyir Hacıbəyovun dəvəti ilə 15 il Konservatoriyada xarici dildən dərs demişdir. 

O öz şəkillərini sataraq da dolanmalı olmuşdu; sərgilərdən birində onun «Göygöl» 

əsərini Meksika nümayəndələri almışdı  və bu əsər indi Meksika muzeyində saxlanır. 

1946-cı ildə Sara xanım Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü seçilmişdi. Sara xanım 

Aşurbəyli Bakının tarixi üzrə,  Şirvanşahlar dövlətinin tarixinə dair çox qiymətli 

tədqiqatların, tarix, mədəniyyət, incəsənətə dair gözəl məqalələrin müəllifidir. O, bir çox 


 

 

elmi konfransların iştirakçısı idi. 1966-cı ildə Sara xanım Aşurbəyli tarix elmləri doktoru 



adını, sonralar «Əməkdar elm xadimi» adını almış, Dövlət mükafatı laureatı olmuşdur. 

Talenin bütün keşməkeşlərinə: atasının təqib olunması, ölümü, ərinin 

cəzalandırılmasına, qardaşının II dünya müharibəsi zamanı Macarıstanda həlak 

olmasına baxmayaraq, Sara xanım Aşurbəyli bütün ömrü boyu Azərbaycan 

vətənpərvəri olaraq qalırdı. O, özünün yuksək intellektini Azərbaycan xalqının rifahı, 

onun tarixi, mədəniyyəti naminə tətbiq etməyə çalışırdı. Sara xanım Aşurbəyli XX əsrin 

inqilabdanəvvəlki, sovet və postsovet dövrlərindəki Azərbaycan qadınının yeni obrazının 

təcəssümü idi. 

Rusiyadakı  1917-ci il inqilabı Rusiya imperiyasında ictimai-siyasi, iqtisadi-mədəni 

münasibətlər quruluşunu kökündən dəyişdirdi. Bu dəyişikliklər nəhəng imperiyanın bir 

hissəsi olan Şimali Azərbaycandan yan keçmədi və  nəticədə  1918-ci ildə burada 

Azərbaycan Demokpratik Respublikası elan edildi. Respublika Konstitusiyasının təqdim 

etdiyi digər azadlıqlar, hüquqlar arasında Azərbaycan qadınının hüquqları da vardı ki, o, 

ölkənin bərabərhüquqlu vətəndaşı elan edilir, bunun nəticəsi olaraq isə yeni cəmiyyətin 

həyatında fəal iştirak etmək hüququ qazanırdı. Maarifçilik, xeyriyyəçilik daha da inkişaf 

etməyə başladı  və Azərbaycan qadının bunlardakı  iştirakı  nəzərə çarpan dərəcədə 

artdı. Azərbaycanda güclü inqilabi hadisələr Azərbaycan qadınını siyasət sahəsinə 

çıxardı. Yeni tip qadınlar – Ayna Sultanova, Ceyran Bayramova kimi inqilabçı qadınlar 

meydana gəldi. 

ADR-nın mövcudluğu uzun çəkmədi.  1920-ci ildə onu əvəz edən zorakılıq, 

bərabərləşmə prinsipinə əsaslanmış sovet hakimiyyət sistemi Azərbaycan cəmiyyətində 

olan bir çox mənəvi və etik dəyərləri süpürüb atdı. Ziyalıların, aristokratiyanın yüksək 

səviyyəli intellektual potensiala malik ən yaxşı nümayəndələri, həm kişilər, həm də 

qadınlar cəmiyyətdə lazımsız insanlara çevrildi. Onları «xalq düşməni» adı ilə 

damğalayır, təqib edir, alçaldırdılar. Bu şəraitdə sağ qala bilənlər ya xaricə emiqrasiya 

edir, ya da yeni norma və mənəviyyat sisteminə daxil olurdular. 

Beləliklə, XIX – XX əsrin  əvvəlində  Şimali Azərbaycanda qadın hərəkatı yaranır, 

«yeni qadın» tipi, yeni maarifçi qadınlar meydana gəlirdi. 

Bu prosesə təkan verən əsas amil öz inkişafında panislamizmdən pantürkizmə, və 

nəhayət Azərbaycanizmə qədər yol keçmiş milli etnik özünüdərkin oyanması idi. 

Rusiyanın Şimali Azərbaycanda keçirdiyi müstəmləkə təzyiqi və ruslaşma siyasəti, 

həmçinin Rusiya və  İngiltərənin Cənubi Azərbaycanda apardığı müstəmləkə siyasəti 

ilkin mərhələsi professional şüur olan etnik özünüdərkin oyanmasına və  təşəkkül 

tapmasına səbəb oldu. 

Azərbaycanın Rusiya tərəfindən zəbt olunması ilə Azərbaycan xalqı ilk dəfə digər 

konfessiyaya, tamamilə yad etnosa malik, milli zülm və milli ayrı-seçkiliyin dövlət 

siyasəti səviyyəsinə qaldırıldığı bir dövlətin tərkibinə qatıldı. Bu siyasət etnik 

özünüdərkdə köklü strukturdaxili dəyişikliklərə səbəb olaraq özünütəsdiq və özünüifadə 

hissini gücləndirirdi. 

Müstəmləkə zülmündən çıxış yollarının axtarışı islam dünyasının birliyi, 

müstəmləkəçi xristian zülmünə qarşı dura biləcək islam imperiyasının yaranması 

ideyasını doğurdu. Panislamizm belə yaranır. Lakin çox tezliklə bu konsepsiyanın 

utopikliyi, qeyri-reallığı  aşkar olunur və onu etnik Azərbaycan özünüdərkinin,  əvvəlcə 

ümumtürk, sonra isə sırf etnik özünüdərkin təşəkkül ideyası əvəz edir. Bu konsepsiyalar 

müsəlman  əhalisinin maariflənmiş hissəsi arasında yaranır ki, onun nümayəndələri ya 

müsəlman, ya da dünyəvi təhsilini Tiflisdə, Moskvada, Sankt-Peterburqda, Qazanda, 

Avropa ölkələrində almışdı. 

XIX əsrin sonunda – XX əsrin əvvəlində həm Rusiyada, həm də Avropa ölkələrində 

ümumi milli özünüdərk prosesi gedirdi ki, bu da heç şübhəsiz xaricdə  təhsil alan 

Azərbaycan gənclərinin dünyagörüşünə  təsir göstərirdi. Məhz onlar bu ideyaların 

daşıyıcısı oldular. Bu – görkəmli mütəfəkkirlər,  ədəbiyyatçılar, maarifçilər: 


 

 

A.Q.Bakıxanov, M.F.Axundov, H.Zərdabi, S.Ə.Şirvani, A.Hüseynzadə, F.Köçərli, 



M.Ə.Rəsulzadə və başqaları idi. Mətbuatın rolunu isə xüsusi qeyd etmək lazımdır. 

Azərbaycan cəmiyyətinin ictimai-siyasi həyatına qadınları  cəlb edən elə 

Azərbaycanın kişiləri idi. Məsələn, Həmidə xanım Cavanşirin atası Əhmədbəy Cavanşir 

qızına onlara məxsus kənddə  məktəb açmağı  nəsihət etmişdi; H.Z.Tağıyev qızlarını 

özünün açmış olduğu ilk müsəlman qız məktəbinə oxumağa vermiş, qızı Sara xanımı 

Peterburqa, Smolnı nəcib qızlar institutuna göndərmişdi. Kişilər də öz həyat yoldaşlarını 

– məsələn, Hənifə  Məlikovanı, Ceyran Bayramovanı, Həmidə xanım Cavanşiri – 

Azərbaycan cəmiyyətinin ictimai həyatına daxil edirdi. 

Azərbaycan qadınlarının sosial-hüquqi statusu hələ XX əsrin  əvvəlində  nəzərdə 

tutulmuşdu ki, bunu müsəlman cəmiyyətinin, müsəlman ailəsinin, qadının buradakı yeri 

ilə bağlı ənənələr ilə izah etmək olar. 

Bir  şey  şəksizdir ki, cəmiyyətin təhlükədə olduğu – istər zəbtolma təhlükəsi, istər 

də etnik özünüdərkin oyanması olsun – bir dövrdə Azərbaycan qadınları kişilərin dəstəyi 

və islam ənənələri əsasında ictimai həyata fəal şəkildə qoşulmuşdular. 

 

İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYATIN SİYAHISI 

 

1.  Ахундов Фуад. Женская школа Тагиева // см. газ. «Вышка», 5 октября 1991 



2.  Ахундов Фуад. Как это было … // см. газ. «Вышка», 31 августа 1991 

3.  Ахундов Фуад. Первые леди старого Баку // см. газ. «Вышка», 7 марта 1992 

4.  Ахундов Фуад. Это святое – «благотворити» //см. газ. «Бакинский рабочий» № 

141 (22420), 31 мая 1992 

5.  Ахундов Фуад. Юбилейное издание Дома Романовых об азербайджанцах // см. 

газ. «Баку», 5 сентября 1991г. 

6.  Бакиханов  Аббас-Кули-Ага.  Гюлистани  Ирам  Под  ред.  Буниятова  З.М.  Баку, 

1991 


7.  Бебель А. Женщина и социализм. Москва, 1959 

8.  Буниятов Зия. Живите долго, дорогая Сара ханум! // см. газ. KHAZAR VIEW, 1 

february 1996 

9.  Гаджиев  Адиль-Герей.  Миллионер  Тагиев  Гаджи  Зейналабдин.  Махачкала, 

2000  

10. Гянджали  Сабир.  Души  прекрасные  порывы // см.  газ. «Вышка», 23 сентября 



1990 

11. Иванов А.Е. Высшая школа России в конце XIX - начале XXвв. Москва, 1991 

12. История Азербайджана с древнейших времен до начала XXв. под ред. Играра 

Алиева. Баку, 1995 

13. Фарида  Мамедова.  Штрихи  к  портрету  Сары  ханум // см. KHAZAR VIEW, 1 

february 1996 

14. Шнырова  О.В.  Проблема  женского  образования  в  российской  общественной 

мысли 60-х г. XIXв. Женщины в отечественной науке и образовании, Иванова. 



1997, с. 36-39 

Document Outline

  • ISTIFAD? OLUNMUS ?D?BIYYATIN SIYAHISI


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə