L I ! L lb L l в ~ 7x məhsuldar meşƏLƏRİn yetiŞDİRİLMƏSİ



Yüklə 22.9 Kb.
Pdf просмотр
səhifə6/19
tarix25.05.2017
ölçüsü22.9 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19

C
ə
m

m
e
şə
 
o
lm
a
y
a
n
 
to
r
p
a
q
la
r
SO
İ t
34
,2
3,7
3,4
W-V 
O  
r t  
—'
40
-
1
3
,7
7
,7
f s f
4,
6
Я
я
’>
O
n
0
,1
Я
я
’>
N
Я
U
0
,5
0,8
C
ə
m

m
e
şə
 
to
r
p
a
ğ
ı
O'*
e
N
Я
s
я
2
34
.5
38
.5
 
6,
4
ı/~T 
o ' 
r-
«Л
1
0
,3
1
0
3,
4
1
2
1
,3
1
9
,6
4
4
,8
1
4
3
,2
Я
я
’>
e
я
>
O
1
7
,5
3,0
D
ö
v


m
e
şə
 fo
n
d
u
n
u
n
 
m
e
şə
 t
o
r
p
a
q
la
r
ı
M
e
şə
 il
ə
 
ö
r


 ol­
m
ay
a
n
 t
o
r
­
p
a
q
la
r
( 4
O '
X
: 3
>1
t o
CO
<
4
,4
1,
1
1,
1

so 
o  
o
0,4
00
v n
o '
1,
4
a
H
e a
4,5
о
*
я
Z .
>
0
,3
<
и
: 3
*
О
г
о
9
‘0
Ç
ə
ti
r

r
i 
b
ir

şm
ə
­
m
iş 
m
e
şə
 
ə
k
in
i
3
.2
1.
3
«Л 
rN
O
1
,0
0
,6
O
0,
4
1,
8

1

|
O
n
8  
£
<
n
 

«л
7
3
.3
1
8
.4
M
e
şə
 i

 
ö
rt
ü

9
,5

93,9
 
1----
----
----
----
----
----
----
-
11
8
,9
1
9
,2
44
,4
1
3
6
,9
1,
3
1
6
.9
2.9
R
a
y
o
n
la
r
ın
 a
d
la
r
ı
-
B
öy
ük
 Q
a
fq
a

n
 
cənub
m
a
k
ro
y
 a
m
a
cl
a

:
A

cənub
 ya
m
a
cl
a
r
B

mər
kəz

cən
ub
 
y
a
m
a
cla

V

m
ak
ro
y
a
m
a

n
 
cən
ubi-şərq
 h
is

si
Böyü

Q
a
fq
a

n
 
şima
li-şər

y
a
m
a
cl
a

A)
 dağ-
meşə
B) 

zərətra

 


nl
ik
-
Ab
şer
on
 r
a
y
o
n
u
Ki
çi

Q
a
fq
a

n
 
şi
ma

 q
ər
b
 hi
ssə
si
Mərk
əz

Q
a
ra
b
a
ğ
Kiçik 
Q
af
q
az
ın
 
cənub
 h
is

si
Q
ər
b
 hi
ssə
si
Ta
lış 
vi
lay
ət
i
A

da
ğ-meşə
B

L
ən
k
əra
n
 
düz
ənliy
i
Nax
çıva

ra
y
o
n
u
A

d
a
ğ
 k
o
n
ti
n
en
ta
l
B)
 
A
ra

tr
a

 
düzə
nlik
K
ü
r-A
ra

düzənliyi
A) 
M
ər
k
əz

ste
p
B)
 
Ş
ər
q

st
ep
52
53

Böyük Qafqaz makroyamaclan rayonunda torpaq eroziyası  p ro ­
seslərinin geniş yayılmasım cədvəl  10-kı rəqəmlər təsdiq edir.
C ə d v ə l 10
BÖYÜK QAFQAZIN CƏNUB  MAKRO YAMACLARINDA 
TORPAQLARIN EROZİYAYA UĞRAMA DƏRƏCƏSİ
Rayonlar
Rayonun 
ümumi sahə­
si, ha
Eroziyaya 
məruz qal- 
mayan,  ha
Eroziyaya  məruz qalan,  ha
Zəif
Orta
G üclü
%
%
%
%
%
Balakən
99422
100
64510
64,8
18450
18,5
11632
11,7
4850
4,9
Zaqatala
201727
100
14156
70,2
16450
8,15
25460
12,6
18250
9,1
Qax
155012
100
38520
24,8
27820
17,9
44810
29,0
43912
28,8
Oğuz
117419
100
40742
34,7
21412
18,2
31420
26,8
23845
20,3
Qəbələ
217502
100
129062
59,3
42465
19,5
26425
12,1
19550
9,0
İsmayıllı
212570
100
10126
47,5
62832
29,6
32165
15,1
16547
7,8
Yuxarı və aşağı dağ-meşə qurşağında aparılan intensiv qırmalar va 
otarmalar  nəticəsində  eroziya  prosesləri  geniş  vüsət  almışdır.  Meşa 
altından  çıxan  torpaqlar hektarda  115-dən 480  m3  qədər yuyulur,  bu 
isə  torpaqların  su-fıziki  və  kimyəvi  vəziyyətlərini  xeyli  pisləşdirir, 
mikroiqlimi  pozur,  torpaqlardan  suyun  təbəxxür olmasını gücləndirir 
və  s.  kimi ətraf mühitə pis təsir edən hallara gətirir.
Böyük  Qafqazın  cənub  makroyamaclan rayonunda onun ayrı-ayn 
hissələri  ekoloji  və  iqtisadi  cəhətdən  əsaslı  surətdə  fərqlənirlər.  Bu 
amilə görə rayonda üç yarımrayon ayrılmışdır:
a) Böyük Qafqazın  cənub yamacları yarımrayonu: ümumi sahə 
burada  10109  min  hektardır,  ondan  kənd  təsərrüfatı torpaqlan 450,5 
min hektardır,  daha doğrusu,  yarımrayonun ümumi sahəsinin 44,5%- 
ni təşkil edir.
Meşələr və kolluqlar ümumi ərazinin 30%-ni əhatə edir. Bu yanm- 
rayonda meşələr bərabər şəkildə bölünməmişdir:  Balakən rayonunda 
meşələr ümumi rayon ərazisinin 42,6%-ni, Zaqatala 26,6%-ni, Qax ra­
yonunda 28,2%-ni,  Oğuzda  34,3%-ni,  Qəbələdə  23,0%-ni,  İsmayıllı­
da 30,6%-ni əhatə  edirlər  (cədvəl 9).  Əl dəyməmiş  (qırılmamış)  me­
şələr dağlarda  geniş  erazini  tuturlar.  Onların  böyük  təbiəti  qoruyucu 
əhəmiyyəti vardır və ekosistemin vacib elementi hesab olunurlar.
Məlumdur  ki,  meşə  rayonlarının  təbii  və  iqtisadi  şəraiti  həmişə 
onun  meşə  torpaqlarının  paylanması  ilə  xarakterizə  olunur.  Böyük 
Qafqazın cənub ətəkləri yarımrayonu üzrə meşə fondunun kateqoriya­
lara bölünməsinin vəziyyəti  cədvəl 9-da verilən məlumatlardan aydın 
olur. Cədvəldən görünür ki,  burada meşə torpaqları 298 min hektar,  o 
cümlədən meşə ilə örtülü sahə 227,0 min hektardır. Məlumdur ki, me­
şə  sərvətləri  iqtisadi  baxımdan  nəinki  meşələrin  sahəsinə  görə,  eyni 
zamanda onlarda olan oduncaq  ehtiyatı ilə  xarakterizə olunur.  Bu ya- 
rımrayonda  dövlət  meşə  fondunda  ümumi  ehtiyat  35534,0  min  m3 
(cədvəl  11),  onlardan  bərkyarpaqlı  (qiymətli)  cinslərin  payına  95% 
düşür (fıstıq, palıd və  s.).
Göründüyü jrimi, Böyük Qafqazın cənub ətəkləri yarımrayonu me­
şələrin  sahəsinə  və  oduncağın  ehtiyatına  görə  seçilir.  Əgər  ümumi 
respublikada hər adam başına orta hesabla 0,15 hektar meşə ilə örtülü 
sahə  və  16  m3  oduncaq ehtiyatı  düşürsə,  haqqında  məlumat  verdiyi­
miz  yarımrayonda  bu  göstəricilər  müvafiq  olaraq  0,59  hektar  və  90 
m3, daha doğrusu, respublika ilə müqayisədə bir neçə dəfə çox düşür. 
Başqa  sözlə  desək,  Böyük Qafqazın cənub  yamacları  yüksək  ekoloji 
və iqtisadi göstəricilərə malikdir.
Meşələrin  məhsuldarlığını  analiz  edərkən  (onların  bonitetə  görə 
yerləşməsini)  görürük  ki,  meşə  əmələgətirici  cinslərin  yüksək  boni- 
tetli (1-11  bonitetli) meşələri xeyli sahəni əhatə edirlər, aşağı bonitet- 
Ii meşələr isə  nəzərə çarpacaq qədər azdır.  Burada orta ümumi boni- 
tet  111,4-dür  və  bu  sübut  edir ki,  bu yarımrayonda  meşənin  bitməsi 
üçün əlverişli şərait vardır. Bunlar meşənin məhsuldarlığı məlumatla­
rına  görə  də  təsdiq  olunur.  Əgər  respublikada  orta  ehtiyat  hektarda 
140  m3-dirsə,  Böyük  Qafqazın  cənub  yam adan  yanmrayonunda  bu 
göstərici hektarda  172  m3-dir (cədvəl 11).
Yuxanda göstərilənlər bizə belə bir nəticə çıxarmağa imkan verir 
ki, Böyük Qafqazın cənub ətəkləri ekoloji iqtisadi baxımdan daha əl­
54
55

verişli və davamlıdır.  Ona görə də  optimal meşəçilik-meşə  təsərrüfa­
tı  tədbirlərini  həyata keçirməklə  meşələrin məhsuldarlığım  və  mühit 
əmələgətirici  rolunu xeyli  artırmaq olar.
b)  Böyük  Qafqazın  m ərkəzi cənub yam acları yarım rayonu
Bu yarımrayon Şəki  inzibati rayonunu əhatə edir və ekoloji-iqtisa­
di  vəziyyətinə  görə  əsaslı  surətdə  qonşu  inzibati  rayonlardan  seçilir. 
Bu  yarımrayonun  iqtisadiyyatının tarixi  inkişafı  onun ərazisinin əlve­
rişli  yerdə yerləşməsi  ilə bağlıdır.  Burada hələ  çox qədimdən yol şə­
bəkəsi, sənaye obyektləri, ticarət yaxşı inkişaf etmişdir.  Rayonda əha­
linin  surətlə  artması  kənd  təsərrüfatının  və  sənayenin  inkişaf etdiril­
məsi  üçün  torpaq ərazisinin  az olması əhalini hələ  çoxdan dağ və da­
ğətəyi  ərazilərdə  torpaq  sahələrini  axtarmağa  məcbur  edirdi.  Bunun 
üçün  geniş  sahələri  meşələrdən  təmizləyirdilər.  Axır nəhayətdə,  bü­
tün bunlar meşəliliyin ciddi  olaraq azalmasına, bitki örtüyünün pozul­
masına  və  ümumiyyətlə,  ərazidə  ekoloji  vəziyyətin pisləşməsinə  sə­
bəb  olmuşdur.  Dağ yamaclarının  şumlanması,  meşələrin qırılması  və 
güclü  otarılması  eroziyanın  intensivliyinə  və  sel  axınlarının  ciddi  su­
rətdə  artmasına  səbəb  olmuşdur.  Əgər  qonşu rayonlarda güclü  erozi­
ya proseslərinin nisbi ölçüsü 4-14% arasında dəyişirsə, Şəki rayonun­
da bu  göstərici  ümumi  ərazinin 28%-ni  təşkil edir.
Böyük Qafqazın mərkəzi  cənub  yamacları  özünün  selləri  ilə  dün­
yada  əsas  yeri  tutur və  bu  ərazinin  bütün  çayları  sellərlə  qorxuludur. 
Sel  proseslərinin  intensivliyi  burada  çox  fəlakət və  bədbəxtliyə  gəti­
rib  çıxarır.
Bu  yarımrayonda  kənd  təsərrüfatı  torpaqları  148,0  min  hektardır 
və  yaxud  ümumi  rayonun  ərazisinin  59,5%-ni  təşkil  edir.  Qonşu  ra­
yonda  olduğu kimi,  burada da dağ relyefidir və yamaclar güclü  surət­
də eroziyaya məruz qalmışdır.  Ona görə də şumla aparılan əkinçiliyin 
genişləndirilməsi üçün ərazi əlverişli deyildir.  Şəki rayonunda şumla­
nan  torpaqlar  Böyük  Qafqazın  cənub  makroyamaclarmın  şumlanan 
ərazisinin 40%-ni  təşkil edir.
Rayonun  ümumi  ərazisi  248,8  min  hektardır,  meşələr  42,5  min 
hektar təşkil edir. Göründüyü kimi, meşəlilik burada xeyli azdır, bütün 
cənub  yamaclarındakı  30%  olan  meşəliliyə  qarşı  burada  (Şəkidə) 
17,0%-dir. Əlbəttə, bu ərazinin ekoloji vəziyyətinə mənfi təsir edir və 
meşələrin (digər bitkilərin  də) bitmə şəraitini pisləşdirir.
56
C
ə
d
v
ə

II
M
E
Ş
Ə
L
Ə
R
İN
 R
A
Y
O
N
L
A
R
 Ü
Z
R
Ə
 İQ
T
İS
A
D
İ 
Q
İY
M
Ə
T
L
Ə
N
D
İR
İL
M
Ə
S
İ
H
ə
r
 b
ir
 
a
d
am
a
 
d
ü
şə
n
 
o
d
unc
aq
00
9
0.
0
2
8.
0
 
1
3
,7
41
,7
21
,9
O
o
o
>>
Я
’>
N
Я
«г
я
O'
£
*5-
2
со
0
,1
0
 
9,6
H
ə
r
 b
ir
 
a
d
am
a
 
d
ü
şə
n
 
m
e
şə
 sa
­
h
ə
si
b

A.
 B
ö
y
ü
k
 Q
a
fq
a
z
 v
il
a
y
ə
ti
0,
64
0
,25
0
,0
6
0
,3
0
0
,15
0
,0
00
1
1
,6
1
1
1
.9
1
1
1
.9
1
1
1
,2
1
1
,3
in
1
1
1
,5
O
rta
 bo
- 
ni
tet
40
I
H
Й 
I-*
я  şr
r
o
«Л
-0,5
6
0,5
3
0,
50
0,59
0
,5
4
O
m
o'
0
,55
H
ə
r
 h
e
k
ta
r
 m
e
şə
­
nin 
a
r
tım
ı,
 m
3
rr
2,0
1,
6
1
,5
5
L
‘l
t
z
r~-^
Ü
m
u
m

o
d
u
n
ca
q
 
e
h
tiy
a

 m
in
 m
3 

h
ek

eh
tiy
a

m
3553
4.0
1
7
2
.0
4
2
3
2.
0
1
1
5
.0
9
32.
0
95
.0
9
7
3
8,
0
1
5
0
31
8,2
1
4
0
2   C4
9
3
9
6,
0
1
7
0
Y
a
r
ım
r
a
y
o
n
u
n
ad
ı
!
<4
A

cənu

y
a
m
.
B)
 Mərk
əz

h
iss
ə
V


nu
bi
- 
şər

h
is

si
A

dağ
-m
eşə
B

Xəzər
ətr
af
ı 
çök
ək
lik
—  
R
a
y
o
n
u
n
 adı
-
Böyü

Q
a
fq
a

n
 
cən
ub
m
a
k
ro
y
a
m
a
cl
a

B
öy
ük
 Q
a
fq
a

n
 
şim
al
i-ş
ərq
 
h
is

si
Ab
şer
on
 r
a
y
o
n
u
Ki
çi
k
 Q
a
fq
a

n
 
şima
l i
-q
ər
b
 
h
is

si
57
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   19


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə