Ii mövzu: Müasir psixologiyanın bir elm kimi xarakteristikası Plan



Yüklə 172.22 Kb.
Pdf просмотр
səhifə1/2
tarix16.06.2017
ölçüsü172.22 Kb.
  1   2

 



II MÖVZU: 



   

Müasir psixologiyanın bir elm kimi xarakteristikası

 

 

Plan:

 

1. 


Güzə

ran psixologiya v

ə

 elmi psixologiya. 



2. 

Psixologiyanın elmlə

r sistemind

ə

 yeri. Psixologiya v



ə

 pedaqogika. 

3. 

Müasir psixologiya elminin strukturu və



 

ə

sas sah



ə

l

ə



ri. 

4.  Psixologiya  tarixinin 

ə

sas  m


ə

rh

ə



l

ə

l



ə

ri.  Az


ə

rbaycanda  psixoloji  fikrin 

inkişafı.

 

5.  Psixologiya elminin prinsipl



ə

ri. 


 

Ə

d

ə

biyyat: 

1. 


Ə.S.Bayramov, Ə.Ə.Əlizadə. Psixologiya. B., “Çinar

-

çap”, 2002.     



 

2. 


Ümumi psixologiya. (A.V.Petrovskinin redaktorluğu ilə). B., “Maarif”, 

 

    1982. 



3.  

Ə.T.Baxşə

liyev. Az

ərbaycanda psixoloji fikrin inkişafı. (1920

-1985)  

     


B., “Maarif”, 1991.

 

4. R.İ.Əliyev. Etnopsixologiya: Qloballaşma və



 

millilik. B., “Nurlan”, 

 

    2007. 



 

 

H



ə

r  bir  insan  c

ə

miyy


ə

td

ə,  insanlar  arasında,  insan  münasibə



tl

ə

ri 



mühitində

 

yaşayır,  formalaşır  və



  f

ə

aliyy



ət    göstərir.  Başqa  adamların 

xüsusiyyə

tl

ə

rini,  m



ə

s

ə



l

ən,  maraqlarını,  zövq  və

  t

ə

l



əbatlarını,  temperament 

tipini,  xarakterinin    xüsusiyyə

tl

ə

rini  n



ə

z

ə



r

ə

  almadan  onlarla  dil  tapmaq, 



ünsiyyə

td

ə



 

olmaq,  qarşılıqlı  fə

aliyy

ə

t



ə

 

qoşulmaq,  işlə



m

ə

k  v



ə

 

yaşamaq  



ə

slind


ə

 

çə



tin olur.  

Biz rast g

əldiyimiz adamlar haqqında ilk baxışdan mülahizə

 

yürüdə



rk

ə



ilk  növbə

d

ə



 

onun  zahiri  görkə

mi  v

ə

  geyimin



ə

 

ə



saslanmaqla  xarakteri,  nec

ə

 



adam  olması  haqqında  fikir  söyləyirik.  Birini  etibarlı  adam  tə

l

ə



b  edir, 

başqasına  isə

 

satqın  və



 

ya  boşbağaz,  yüngül  tə

bi

ə

tli  v



ə

 

s.  adlandırırıq. 



Dem

ə

li, h



ə

r bir insan rast g

əldiyi başqa adamın davranış və

 r

əftarını psixoloji 



 

baxımdan tə



hlil edib q

ə

na



ə

t

ə



 g

ə

lir. Adi adamlar bel



ə

 hallarda elmi bilikl

ə

rd

ə



yox  güzə

ran  psixolojiyas

ına  aid  biliklə

rd

ə

n  istifad



ə

 

etmiş  olur.  Güzə



ran 

psixolojiyası  dedikdə

 

insanların  öz  şə



xsi  t

əcrübə


sind

ə,  başqa  adamlarla 

ünsiyyət şə

raitind


ə

 

qazandığı psixoloji biliklə



r n

ə

z



ə

rd

ə



 tutulur. Bel

ə

 bilikl



ə

r ta 


q

ədim  zamanlardan  başlayaraq  formalaşmış  nə

sild

ə

n-n



ə

sil


ə

 

ötürülə



r

ə



müxtəlif  obrazlı  ifadə

l

ə



rd

ə

  z



ə

rb  m


ə

qal


ə

l

ə



rd

ə

 



atalar  sözlə

rind


ə

 

bayatılarda 



nağıl və

 

dastanlarda öz əksini tapmışdır. 



 

Güzəran psixolojiyasına aid biliklə

r h

ər bir insanın gündəlik iş həyatında 



müə

yy

ə



n  t

ə

sir



ə

  malikdir.  Z

ə

ngin  h


ə

yat  t


əcrübə

si 


olan  adamları  mə

s  buna 


görə

  d


ə

 

söz  sərrafı,  insanı  ruh  mühəndisi  bilici  adlandırmışlar  ki,  bu  da 



psixoloq  anlamına  gəlir.  Bütün  bunlarla  belə

  qeyd  etm

ək  lazım  gə

lir  ki, 

güzəran  psixolojiyasına  aid  biliklə

r  tam  elmi 

ə

saslara  malik  deyildi.  Bunlar 



t

əsvirçi 


v

ə

 



seyrçi  məzmun  daşıyır  mə

s

ə



l

ən,  “suyun  lal  axanı,  adamın  yerə

 

baxanı”,  “Uzunun  ağlı  topuğunda  olar”.  Belə



  fikirl

ər  çox  böyük 

ümumiləşdirmə

l

ə



r

ə

 



əsaslanır.  Odur  ki,  bu  fikirlə

ri  tam  q

ə

nat  kimi  bir  m



ənalı 

q

ə



bul etm

ə

k olmaz. 



Nağıllarda  keçə

l  H


ə

mz

ə,  Küpə



gir

ə



qarı,  Göy  göz  kosa  və

  s.  kimi 

obrazlar  sonralar  bel

ə

 



ə

lam


əti  olan  bütün  adamlar  haqqında  eyni  fikri 

söylə


m

ə

y



ə

 

əsas vermişdir ki, bu da doğru hesab edilə



 bilm

ə

z.  



Güzəran psixologiyası insanın psixi həyatına aid yalnız müə

yy

ə



n bilikl

ə



ə

ld

ə



  etm

ə

y



ə

 

ə



sas  verir,  psixoloji  fikrin  z

ə

nginl



əşmə

sind


ə

 

müə



yy

ə

n  t



ə

sir


ə

 

malikdir.  Lakin  insanın  mürə



kk

əb  psixologiyasını  dəqiq  şə

kild

ə

 



öyrə

nm

ə



üçün  güzəran  psixologiyası  deyil  psixoloji  biliklə

r  t

ə

l



əb  edir.  İnsan  psixikası 

çox  mürə

kk

əbdir,  onun  özünə



  m

əxsus  qanunauyğunluqları,  psixikanın 

formalaşmasının amilləri müə

yy

ə



n z

ə

mini v



ə

 

şə



rtl

əri vardır. Ona görə

 d

ə

 elmi 



psixoloji  bilikl

ə

r  h



ə

m  emprik  (t

əcrübi)  hə

m  d


ə

  n


ə

z

ə



ri  bilikl

ər  kimi  özünü 

göstə

rir.  


Emprik  psixoloji  bilikl

ə

r  empik  t



ədqiqat  metodları  vasitə

sil


ə

ə



sas

ə



müşahidə

  v


ə

  ekpriment  vasit

ə

sil


ə

 

ə



ld

ə

  edil



ə

n  bilikl

ə

rdi.  Orta 



ə

srl


ər dövründə

 


 

bu  bilikl



ər  inkişafında  filosoflar,  şairlə

r, 


ə

xlaq  n


ə

z

ə



riy

əçiləri  mühüm  rol 

oynamışlar. Sonralar empik psixoloji biliklə

r z


ə

minind


ə

 n

ə



z

ə

ri psixoloji bilikl



ə

formalaşmağa başlamışdı.



 

Müas


ir  psixologiyada  n

ə

z



ə

ri  bilikl

ər  üstünlük  təşkil  etsə

  d


ə

,  empik 

bilikl

ə

rin h



ə

yat v


ə

 

ictimai praktika üçün ə



h

ə

miyy



əti artır. 

 

İnsan  psixologiyası  haqqında,  elmi,  yə



ni  obyektiv  v

ə

 



düzgün  biliklə

olmadan c



ə

miyy


ət inkişaf edə

 bilm


əz. İctimai praktikanın müxtə

lif sah


ə

l

ə



rind

ə

 



(istehsalat, m

ə

kt



ə

b, s


ə

hiyy


ə

, h


ə

rbi, idman v

ə

 

s.) insan haqqında biliklə



r

ə

 olan 



praktik t

əlabat elmi psixologiyanın ə

m

ə

l



ə

 g

ə



lm

əsi üçün şərait yaratmış, onun 

inkişafında həlledici rol oynamışdır. 

 

XIX 



ə

srin  sonu,  XX 

ə

srin 


ə

vv

ə



ll

ə

rind



ən  başlayaraq  bir  çox  elm 

sah


ə

l

ə



rind

ə

 



olduğu  kimi,  psixologiya  elmində

  d


ə

  diferensiasiya  prosesl

ə

ri 


başlayır. İctimai praktikanın tə

l

əbatına uyğun olaraq ə



vv

ə

lc



ə

 

yaş və



 pedaqoji 

psixologiya, tibbi psixologiya daha sonralara 

ə

m

ək psixologiyası, daha sonra 



mühə

ndisl


ik psixologiyası, tə

yyar


əçilik psixologiyası, kosmik psixologiya və

 s. 


formalaşır  və

 

inkişaf  etmişdir.  Bu  şə



raitd

ə

  psixologiya  il



ə

  dic


ə

r  elm  sah

ə

l

ə



ri 

arasında  inteqrasiya  prosesləri  genişlənmiş,  eyni  zamanda  bütün  sahə

l

ə

ri 



kompeks halda birl

əşdirən ümumi psixologiya daha da inkişaf etmişdir.

 

Ümumi psixologiya elminin elmi



-n

ə

z



ə

ri v


ə

 metodoloji m

ə

s

ə



l

ə

l



ə

rini, onun 

t

ədqiqat  metodlarını  nə



z

ə

ri  v



ə

 

ekperimental  şə



kild

ə

 



işləyib  hazırlayan 

sah


əsidir.  Ümumi  psixologiya  psixologiyanın  bir  elm  kimi  təşəkkülü  tarixini 

ə

sas  m



ə

rh

ə



l

ə

l



ərini,  psixoloji  qanunları  psixi  proseslə

rin,  iradi  v

ə

  emosional 



al

ə

min,  habel



ə

  f


ə

rdi-


psixoloji  xüsusiyyə

tl

ə



rin 

ə

m



ə

l

ə



  g

ə

lm



ə

si  m


ə

s

ə



l

ə

l



ə

rini 


t

ədqiq edir. Ümumi psixologiyada fə

aliyy

ə

t v



ə

 

ünsiyyə



tin, el

ə

c



ə

 d

ə



 

şə

xsiyy



ə

tin 


ümumi psixoloji mə

s

ə



l

ə

l



ə

ri t


ədqiq edilir. Ümumi psixologiya daha çox obyektiv 

al

ə



ml

ə

,  cism  v



ə

  hasis


ə

l

ə



rl

ə

 



insan  arasındaskı  münasibə

tl

ə



r

ə

  diqq



ə

t  yetirir, 

insanın  ə

traf  xarici  al

ə

mi  nec


ə

  d


ə

rk  etm


əsi,  informasiyanı  qə

bul  edir,  nec

ə

 

işlə



m

ə

si prosesini daxili mexanizml



ərini öyrənir. Üm

umi psixologiya bu elmin 

h

ə

r  bir  konkret  sah



əsinin  inkişafının  fundamental  əsasını  təşkil  edir.  Müasir 

 

ensiklopediya v



ə

 

lüğə



tl

ə

rd



ə

 psixologiya elminin 100-d

ən çox sahəsinin olduğu 

qeyd  edilir.  Onları  təsadüfü  sistemsiz  şə

kild

ə

  sadalamaq    idraki  metodoloji 



c

ə

h



ə

td

ən  doğru  deyildir.  Ona  görə



  d

ə

 



bu  elmin  ayrı

-

ayrı  konkret  sahə



l

ə

rini 



müə

yy

ən sistem şə



klind

ə

 



qruplaşdırmaq zə

rur


əti yaranmışdır. 

 

1.  Konkret  f



ə

aliyy


ət  növlə

rin


ə

 

görə



 

psixologiyanın  sahə

l

ə

ri: 



ə

m

ə



psixologiyası, tibbi psixologiya, pedaqoji psixologiya, hə

rbi  psixologiya, 

kosmik  psixologiya,  iqtisadiyyat  v

ə

   


biznes  psixologiyası,  idman 

psixologiyası, mühəndislik psixologiyası.

 

2. 


İnkişafın  psixoloji  aspektlə

rin


ə

 

görə



 

psixologiyanın  sahə

l

əri:  yaş 



psixologiyası,  müqayisə

li  psixologiya,  psixodiaqnostika,  cinsi  f

ə

rql


ə

rin  


psixologiyası, anomal inkişafın psixologiyası.

 

3. 



Şə

xsiyy


ə

tin c


ə

miyy


ə

t

ə



 

münasibə


tin

ə

 



görə

 

psixologiyanın sahə



l

ə

ri: sosial 



psixologiya,  siyasi  psixologiya,  t

əqdidatın  psixologiyası,  idarə

etm

ə

 



psixologiyası, etnopsixologiya. 

 

Psixologiya  elminin  adlar



ı qeyd olunan sahə

l

ərinin özlə



rinin  d

ə

 konkret 



sah

ə

l



əri    mövcuddur.  Mə

s

ə



l

ə

n,  pedaqoji  psixologiya,  t



əlim  psixoogiyası, 

t

ə



rbiy

ə

 



psixologiyası,  anomal  inkişafın  psixologiyası,  pedaqoji  fə

aliyy


ə

tin  v


ə

 

müəllim  şə



xsiyy

ətinin  psixologiyası  kimi    daha  konkret  sahə

l

əri  mövcuddur. 



Eyni  sözləri  tibbi  psixologiya  haqqında  da  demək  olar.  Tibbi  psixologiyanın 

psixoformologiya,  psixoterapiya,  neyropsixologiya  v

ə

  s.  kimi  sah



ə

l

ə



ri  

mövcuddur. 

 

İndi  isə



  psixologiya  elminin  b

ə

zi  konkret  sah



ə

l

ə



rinin  predmetin

ə

  n



ə

z

ə



salaq: 


1.  Ya

ş 

psixologiyası 



ayrı

-

ayrı 



yaş 

dövrlə


rind

ə

 



psixi 

inkişafın 

xüsusiyyə

tl

ə



rini v

ə

 



qanunauyğunluqlarını öyrə

nir; 


2.  Pedaqoji psixologiya t

ə

lim, t



ə

rbiy


ə

 v

ə



 

inkişafın psixoloji xüsusiyyə

tl

ə

rini 



t

ə

dqiq edir; 



 

3. 



Ə

m

ək  psixologiyası  müxtə



lif 

ə

m



ə

k  f


ə

aliyy


əti  növlə

ri  il


ə

  m


əşğul  olan 

insanların 

peşə

 

f



ə

aliyy


ə

tini, 


psixoloji 

m

ə



s

ə

l



ə

l

ə



rini, 

ə

m



ə

m



əhsuldarlığının yüksə

ldilm


ə

sinin psixoloji probleml

ərini öyrə

nir; 


4.  Tibbi  -  psixoloji    x

ə

st



ənin    davranışının  psixoloji  mə

s

ə



l

ə

l



ərini  öyrə

nir. 


Onun 

neyropsixologiya, 

psixoformokologiya, 

psixoterapiya, 

psixoprofilaktika kimi daha konkret sah

ə

l



əri vardır. 

 

5. 



Hüquq  psixologiyası  hüquq  sistemində

  psixoloji  xidm

ə

tin  t


ə

tbiqi 


m

ə

s



ə

l

ə



l

ərini öyrə

nir. Onun m

ə

hk



ə

m

ə



 

psixologiyası, kriminal psixologiya, 

ə

m

ə



k-

islah  psixologiyası  və

  penitensiar  psixologiya  kimi    konkret 

sah


ə

l

əri mövcuddur;



 

6.  H


ə

rbi  psixologiya 

ə

sg

ə



rl

ərin  döyüş  ə

m

əliyyatlarına  psixoloji  hazırlığı 



m

ə

s



ə

l

ə



l

ərini öyrə

nir; 

7. 


İdman  psixologiyası  məşq  və

 

yarışlara  hazırlığın  psixoloji  mə



s

ə

l



ə

l

ə



rini 

öyrə


nir; 

8.  Ticar

ət  psixologiyası    moda  və

 

reklamın  alıcılığa  tə



siri  m

ə

s



ə

l

ə



l

ə

rini 



öyrə

nir; 


9.  Elmi  v

ə

  b



ədii  yaradıcılığın  psixologiyası  yaradıcı  prosesin    və

 

yaradıcı 



şəxsin psixoloji baxımdan şə

xsiyy


ə

t keyfiyy

ə

tl

ərini araşdırır;



 

10. Zoopsixologiya heyvanların psixikasının və

 

davranışının 



 

      


xüsusiyyə

tl

ərini öyrə



nir; 

11. Müqayisə

li psixologiya insan v

ə

 



heyvan psixikası arasındakı keyfiyyə

t  


      f

ə

rql



ərini öyrə

nir; 


12. Sosial psixologiya  müxtəlif sosial qruplarda şə

xsiyy


ə

tl

ərarası 



 

      


münasibə

tl

əri öyrə



nir; 

13. Etnopsixologiya ayrı

-

ayrı xalqların və



 etnik qruplar

ın milli etnik 

 

      


xüsusiyyə

tl

ərini öyrə



nir; 

14. Anomal inkişafın psixologiyası və

 

ya xüsusi psixologiya fiziki və



 

ə

qli  



      c

ə

h



ə

td

ən qüsurları olan insanların psixoloji xüsusiyyə



tl

ərin öyrə

nir.  

      Onun surdopsixolojiya (lal-kar v



ə

 ya z


əif eşitmə

 

qüsurları olan), 



 

 

tiflopsixologiya  (kor  v



ə

 

ya  görmə



 

imkanları  mə

hdud  olan)  v

ə

 



oliqofrenopsixologiya (

əqli inkişaf qüsurları olan) kimi sahə

l

əri  vardır. 



Xüsusi psixologiyaya defektologiya da deyilir. 

 

15.  Loqopediya lal v



ə

 

nitq qüsurları olan uşaqların psixoloji xüsusiyyə



tl

ə

rini     



       

öyrə


nir. 

Psixologiya  elmi  h

ə

m  f


ə

ls

ə



fi,  h

ə

m  humanitar,  h



ə

m  d


ə

  t


ə

bi

ə



t  elml

ə

ri  il



ə

 

sıx  qarşılıqlı  ə



laq

ə

d



ə

 

inkişaf  edir.  Psixologiya  insanı  öyrə



n

ən  bir  çox  elm 

sah

ə

l



ə

rinin  nailiyy

ə

tl

ə



rini  sintez  ed

ə

r



ək  onlar  arasında  inreqrasiyanın 

güclə


ndirilm

ə

sini  t



ə

min  edir.  Psixologiya,  sosiologiya,  pedaqogika,  tibb, 

polotologiya, 

iqtisadiyyat, 

tarix, 

dilçilik, 



kriminologiya, 

etnoqrafiya, 

antropologiya,  etika,  estetika,  demoqrafiya  v

ə

  s.  kimi  elm  sah



ə

l

ə



ri  il

ə

 



sıx 

qarşılıqlı  ə

laq

ə

d



ə

dir.  M


ə

hz  bunun  n

ə

tic


əsi  psixologiyanın  qeyd  olunan 

elml


ə

rl

ə



 

inteqrasiyası əsasında sosial psixologiya, pedaqoji psixologiya, tibbi 

psixologiya,  etnopsixologiya,  psixolinqivistika    v

ə

 



s.  kimi  qovuşuq  sahə

l

ə



ri 

meydana g

əlmişdir. 

 

Müasir  elmi



-texniki  t

ə

r



ə

qqi  psixologiy

a  elmini  inkişaf  amilinə

 

çevirmiş, 



onun pedaqogika  rlmi il

ə

 



daha sıx qarşılıqlı ə

laq


ə

l

ərinin aşkara çıxarılmasını 



t

əmin etmişdir. Əslində

 bu 

ə

laq



ə

nin tarixi 100 ild

ən artıq bir dövrə

 

gedib çıxır. 



H

ə

l



ə

  XIX 


əsrin    ortalarında  görkəmli  rus  pqdaqoqu  K.D.Uşins

ki  (1824-1870) 

yazırdı  ki,  pedaqogika  üçün  öz  ə

h

ə



miyy

ə

tin



ə

 

görə



  psixologiya  dig

ə

r  elml



ə

r

ə



 

n

ə



z

ə

r



ən  birinci  yer  tutur.  Uşinski  yazırdı  ki,  insanı  hə

rt

ə



r

ə

fli  t



ə

rbiy


ə

  etm


ə

üçün  onu  hə



rt

ə

r



ə

fli  t


ə

rbiy


ə

  etm


ək  lazımdır.  Müasir  dövrdə

  bu  iki  elm 

arasındakı ə

laq


ə

 x

üsusilə



 

daha çox aktuallıq və

 

ə

h



ə

miyy


ə

t k


əsb edir. Müasir 

elmi  texniki  t

ə

r

əqqi  şagirdlə



rin  t

ə

limi,  t



ə

rbiy


ə

si  v


ə

 

inkişafı  və



zif

ə

l



ə

rini  yeni  

t

ə

l



ə

bl

ər  baxımından  araşdırmağı  qarşıya  bir  tə



l

əb  kimi  qoyur.  Ən  mühüm 

pedaqoji    probleml

ə

rin  h



ə

llind


ə

    psixologiyan

ın  iştirakı  tə

l

əb  olunur.  Müasir 



pedaqoji t

ədqiqatlar qarşısında bir sıra mühüm və

zif

ə

l



ə

r durur: 

I  v

ə

zif



ə

:  psixoloji  t

ə

dqiqatlar  el



ə

 

qurulmalıdır  ki,  o,  tə



lim  v

ə

  t



ə

rbiy


ə

nin 


hazır  və

 

artıq  bə



rq

ərar  olmuş  mə

zmununu,  metod  v

ə

 



priyomlarını 

 

əsaslandırmağa  yönə



lm

ə

kd



ən  daha      çox,  sabitləşmiş  pedaqoji  praktikanı 

qabaqlayan yeni yollar açsın.

 

II  v


ə

zif


ə

:  M


ə

nims


ə

m

ə



 

üçün  zəruri  olan  informasiya  kütləsinin  sürə

tl

ə

 



artdığı  indiki  dövrdə

 

informasiya  sürə



tl

ə

 



köhnəlir.  Odur  ki,  şagirdlə

r

ə



  artan 

informasiyanı  müstə

qil  m

ə

nims



ə

m

ək  imkanı  verə



n  t

ə

f



əkkür  keyfiyyə

tl

ə



rinin 

formalaşdırılması problemi ön plana çıxmışdır.

 

Psixologiyanın  bir  elm  kimi  təşəkkülünü  şə



rti  olaraq  iki  m

ə

rh



ə

l

ə



y

ə

 



ayırmaq olar:

 

I  m



ə

rh

ə



l

ə

-ta  q



ədim  dövrlə

rd

ən  başlamış  XIX  ə



srin  70-80-

cı  illə


rin

ə

d



ə

olan dövr;



 

II m


ə

rh

ə



l

ə

-XIX 



ə

srin 70-80-

cı illə

rind


ən başlamış müasir dövrə

d

ə



k olan 

m

ə



rh

ə

l



ə

İbtidai  insanlar  ruh  və



  m

ə

d



ə

ni  bir-birind

ən  asılı  olmayan  iki  müstə

qil 


varlıq  hesab  edirdilər.  Onlar  ürəkçekmə,  yuxugörmə

  v


ə

 

ölüm  kimi  tə



bii 

fizioloji hadis



ə

l

ə



rin 

ə

sil mahiyy



ə

ti

ni anlamır, onları ruhun hər hansı bir sə



b

ə

b



ə

 

görə



 b

ə

d



ə

ni t


ə

rk etm


ə

sinin n


ə

tic


ə

si hesab edirdil

ə

r. 


Onların fikrincə, ruh insanın bə

nz

əridir. Ölmüş adamlar da canlılar kimi 



eyni  işləri  görürlər.  Canlılarla  ölülərin  ruhları  bir

-biri  il

ə

 

qarşılıqlı  şə



kild

ə

 



ə

laq


əlidir. Guya onlar arasında da maddi və

 t

ə



s

ərrüfat ə

laq

ə

l



əri vardır.

 

Sonralar  c



ə

miyy


ətin  inkişafı  nə

tic


ə

sind


ə

 

ibtidai  imkanların  bu  cür 



animistik  t

ə

s



əvvürlə

ri  d


əyişmə

y

ə



 

başladı,  ruhi  alə

min  qeyri-maddi  t

ə

bi



ə

t

ə



 

malik olması  haqqında fikirlə

r meydana g

ə

ldi. 



Q

ədim Yunanıstanda Soniya naturfilosofları Fales (b.e.ə

. VII-VI 

ə

srl



ə

r). 


Anaksimon (b.e.

ə

.V 



ə

sr), Heraklit (b.e.

ə

.VI-V 


ə

srl


ə

r) ruhi al

əmi dünyanın ilkin 

əsasını  təşkil  edə

n  su,  od  v

ə

  hava  kimi  elementl



ə

rd

ə



n  t

əşkil  olunan,  varlıq 

hesab edirdil

ə

r. Bu ideya  v



ə

 

baxışlar sonralar yunan filosoflarını materiyanın 



ümumi  canlılığı  fikrinə

  g


ə

tirdi.  Atomisl

ə

r  Demokrit  (b.e.



ə

.V-IV 


ə

srl


ər).  Epikür 

al

ə



mi  b

ə

d



əni  canlandıran  və

  h


ə

yat  prosesl

ə

rin


ə

  r


ə

hb

ə



rlik  ed

ən  maddi  üzv 

kimi  başa  düşürdülə

r.  Onlar  qeyd  edirdi  ki,  ruh  v

ə

  ruhi  al



ə

mi  b


ə

d

ən  üzvü 



 

olduğu  üçün  cismanidir,  xırda  mütə



h

ərrik,  kürəvi  formalı  atomlardan  təşkil 

olunmuşdur.

 

Sonralar  c



ə

miyy


ət  inkişaf  etdikcə

,  insanlara  m

əxsus  mücə

rr

ə



xüsusiyyə

tl

ə

ri,  hadis



ə

l

əri  atamların  hə



r

ə

k



əti,  “şirə

l

ərin  qatışması”  və



  beyinin 

zahi


ri quruluşu ilə

 izah etm

ək mümkün olmurdu. Bu cə

h

ət qurdarlıq dövründə



 

hakim  sinfin  m

ə

nafel


ərini  müdafiə

  ed


ən  idealist  baxışların  meydana 

g

ə



lm

ə

sin



ə

 s

ə



b

ə

b oldu. 



B.e.

ə

.  V-IV 



ə

srl


ə

rd

ə



 

yaşamış  yunan  filosofu  Platon  ilk  də

f

ə

  elm



ə

  ruhi 


al

ə

min hiss



ə

l

əri haqqında 



t

ə

lim g



ə

tirdi v


ə

 

onları ağıl, mə



rdlik v

ə

 tamah dey



ə

 3 


hiss

ə

y



ə

 

ayırdı.  O,  deyirdi:  Ruh  ə



b

ə

di,  b



ə

d

ə



n  is

ə

 



müvə

qq

ə



tidir.  Ruh  b

ə

d



ə

n

ə



 

düşdükdə


n  sonra  insan  anadan  olana  q

ə

d



ər  gördüklərini  xatırlayır.    Platon 

ideyalar al

əmi adlı təlimi yaratmış dualizmin (hə

m maddi, h

ə

m d


ə

 

ruhi olanın 



iki müstəqil başlanğıc olması fikrini irəli sürmüşdür.

 

Platonun  müasiri və



 

şagirdi olmuş Aristotel (384

-

322) onun  düalizmini 



aradan  qaldırmış,  psixoloji  fikri  tə

bii  elmi  v

ə

  bioloji  z



əmin  üzə

rin


ə

 

qaytarmışdır.  Onun  “Ruhi  aləm  haqqında”  adlı  ə



s

əri  xüsusilə

  m

əşhurdur. 



Aristotel ruhi hadis

ə

l



əri öyrə

nm

ə



kd

ə

 obyektiv 



t

əcrübi  metodu müdafiə



 edirdi. 

O,  b


əşə

r  tarixind

ə

  ilk  d


ə

f

ə



  olaraq  ruhi  al

ə

ml



ə

 

canlı  bə



d

ənin  ayrılmaz  olması 

fikrini ir

əli sürmüşdür. Aristotel müə

llimi Platonun fikri il

ə

 ra



zılaşmır və

 

yazırdı 



ki,  ruhi  al

ə

m  hiss



ə

l

ə



r

ə

 



bölünə

  bilm


ə

z.  Lakin  f

ə

aliyy


ə

td

ə



   

olan  müxtə

lif 

qabiliyy


ə

tl

ə



rd

ə

-qidalanma  hissi  v



ə

  h


ə

r

ə



ki, 

ə

qli  qabiliyy



ə

tl

ə



rd

ə

  t



əzahür  edə

 

bil



ə

r.  Qidalanma  qabiliyy

ə

ti  bitkil



ə

r

ə



  hissi-h

ə

r



ə

ki  qabiliyy

ə

t    heyvanlara 



ə

qli 


qabiliyy

ə

t is



ə

 insanlara m

ə

xsusdur. Aristotel psixoloji fikr



ə

 hafiz


ə

 t

ə



s

əvvürlə


ri 

v

ə



 

assosiasiyalar (oxşarlıq, qonşuluq və

 

əkslik) haqqında da tə



limi g

ətirmişdir. 

Aristotel  bel

ə

  hesab  edirdi  ki,  orqanizm  t



ə

bi

ə



td

ən  aldığı    şəxsi    imkanları 

yalnız öz şə

xsi  f


əallığı 

vasit


ə

sil


ə

 

reallaşdıra bilə



r.  Onun  bu  t

əlimi “Xarakterin 

real  f

ə

aliyy



ə

td

ə



 

formalaşması”  adlanır.  O,  qeyd  edirdi  ki,  insan  ə

dal

ə

tli  v



ə

 

mötə



dil olur. 

 

B.e.



ə

.  III 


ə

srd


ə

 

İsgə



nd

ə

riyy



ə

  h


ə

kiml


ə

ri  Herofil  v

ə

  Erazistrat  t



ə

bab


ə

td

ə



 

çox böyük kəşf etdilə

r. Onlar sinirl

ə

ri v



ə

t

ə



rl

ə

rd



ə

n v


ə

 

bağlardan fə



rql

ə

ndirdil



ə

r. 


Sübut  etdilər  ki,  bütövlükdə

  b


ə

d

ə



n  deyil,  b

ə

d



ənin  müə

yy

ən  üzvlə



ri  (sinirl

ə

r, 



beyin) psixika il

ə

 



ayrılmaz sürə

td

ə



 

ə

laq



ədardır.

 

E.



ə

.  II 


ə

srd


ə

  Roma  h

əkimi  Qalen  psixika  haqqında  tə

s

əvvürlə



ri 

z

ə



nginl

əşdiridi  və

 

Şüur  anlayışına  yaxınlaşdı.  O,  diqqə



tin,  hafiz

ə

  v



ə

 

düşüncənin  iştiraketdiyi  hə



r

ə

k



ə

tl

əri  insanın  yuxulu  və



ziyy

ə

td



ə

  etdiyi 

h

ə

r



ə

k

ə



tl

ə

rd



ə

n  f


ə

rql


ə

ndirdi.  Bir  q

ə

d

ə



r  sonra  bu  fikirl

ə

r



ə

  idealist  f

ə

ls

ə



f

ə

  dini 



boya  verdi.  Onun  nümayə

nd

ə



l

ə

ri  Platon  (III 



ə

sr)  v


ə

  Avqustin  (IV 



ə



srl

ə

r) 



real bilikl

ə

ri m



əzmunsuzlaşdıraraq Allaha qovuşmaq üçün insanın özü ilə

 t

ə



qalmasının vacibliyini irəli sürdülə

r. 

M

əhsuldar  qüvvə



l

ər  inkişaf  etdikcə

,  feodalizm  c

ə

miyy



ə

ti  daxilind

ə

  

mütə



r

ə

qqi  psixoloji  t



ə

liml


ə

r  meydana  g

ə

ldi.  Yeni  t



ə

liml


ə

r  kils


ə

l

ə



r-  ilahiyyat 

konsepsiyaları ilə

  

mübarizə


d

ə

 



möhkə

ml

əndi. İnkivizisiya tonqalları azad, fikri 



m

ə

hv  ed



ə

  bilm


ədi.  O,  dövrdə

  universitet  t

ə

l

ə



b

ə

l



əri  professorlara,  “bizə

  ruhi 


al

əm haqqında danışın” deyirdilə

r. 

Bioloji v



ə

 psixoloji bilikl

ərin inkişafında 

XVII 


əsr yeni bir dövr açır. Hə

b



ə

d

ə



n

ə

,  h



ə

m  d


ə

  ruhi  al

ə

m

ə



 

aid  görüşlə

rd

ə

 



köklü  dönüş  ə

m

ə



l

ə

  g



ə

lir.  B


ə

d

ə



texniki  konstruksiyalara  uyğun  qurulmuş,  ruhi  alə

m  t

ə

r



ə

find


ə

n  t


ə

nzim 


olunmağa  ehtiyacı  olmayan  maşın  şə

klind


ə

  t


ə

s

əvvür  edilirdi.  Fransız  alimi 



Rene  Dekart  (1590-

1650)  davranışın  reflektor  tə

bi

əti  haqqında  nə



z

ə

riyy



ə

ni 


yaratdı.  Dekarta  görə

 

ürə



ə

z



ə

l

ə



l

ərinin  işi  qan  dövranının  daxili  mexanikası 

kimi  idar

ə

 



olunduğu kimi davranışın bütün sə

viyy


ə

l

ə



rind

ə

  d



ə

  dig


ə

ə



z

ə

l



ə

l

ə



rin 

işi  də


  saat  mexanizminin 

ə

qr



ə

binin  yerd

əyişmə

sin


ə

  b


ə

nz

ə



yir.  Dekart  qeyd 

edirdi  ki, 

ə

z

ə



l

ə

l



ə

r  h


ə

hansı  ruhi  aləmin    müdaxilə



si  olmadan  sinir  sistemi 

vasit


ə

sil


ə

  xarici  t

ə

kanlara    cavab  verm



ə

y

ə



 

qadirdir.  O, bütün psixi  hadisə

l

ə

ri  



“sinir maşını” vasitə

sil


ə

 izah etm

ə

y

ə



 

çalışıdı.

 

Dekartın tə



limini  XVII 

əsrin  böyük mütə

f

ə

kkirl



ə

ri  h


ə

m  idealist,  h

ə

m  d


ə

 

mat



erialist baxımdan rə

dd etdil


ər. İngilis materialisti T.Hobbs (1588

-1679) ruhi 



 

10 


al

əmi büsbütün aradan qaldırıb mexaniki hə

r

ə

k



ə

ti yegan


ə

 

reaalıq elan etdi. O, 



mexaniki h

ə

r



ə

k

ət qanunlarını psixologiyaya da aid etdi. Tarixdə



 ilk d

ə

f



ə

 olaraq 


psixologiya  ruhi  al

əm  haqqında  tə

lim  hesab  edilm

ədi.  O,  kögə

  kimi 

ə

m



ə

l

ə



 

g

ə



l

ə

n, cismani prosesl



əri müşayə

t ed


ə

n ruhi al

əm haqqında tə

lim


ə

 

çevrildi.



 

T.Hobbs  kimi    Niderland  filosof  materialisti  B.Spinoza  (1637-1678)    da  

dünyanın  və

hd

əti  ideyasını  ehtirasla  müdafiə



  etdi.  O,  bel

ə

  hesab  edirdi  ki, 



şüur  müə

yy

ən  ölçüsü  olan  materiyadan  heç  də



  z

ə

r



ə

  q


ə

d

ə



r  d

ə

  olsun  az  real 



deyil.  Onun 

ə

n  m



əhşur  ə

s

ə



rl

ə

rind



ən  biri  olan    “Etika”nın  teoremlə

rind


ə

birind



ə

 

deyilir:  “İdeyaların  qaydaları  və



  rabit

ə

l



ə

ri  eynil

ə

 

şeylərin  qaydaları  və



 

rabit


ə

l

ə



ri 

kimidir”.  Spinoza  və

 

Hobbs  psixologiyada  “determinizm”  prinsipinin 



carçısı  kimi    çıxış  etdilə

r.  Onlar  qeyd  edirdi  ki,  psixi  hadis

ə

l

ə



r  d

ə

  maddi 



hadis

ə

l



ə

r kimi s


ə

b

ə



bsiz deyil. 

XVII 


əsrin  alman  mütə

f

ə



kkiri  Leybnistin  (1646-1716)    t

ə

limind



ə

  psixi 


h

əyatın  mə

nz

ə

r



ə

si  hesabi  c

əm kimi deyil, inteqral şə

klind


ə

   


meydana çıxdı. 

Leybnist  kainatı  çoxlu  sayda    bölünməz  ruhlardan  (monadlardan)  qurulmuş 

hesab edirdi. O, h

ə

m d



ə

 

psixologiyada  psixi olanın fə



al t

ə

bi



ə

t

ə



 

malik olamsı 

bar

ə

d



ə

 t

əlimin yaradıcısıdır.



 

XVII 


ə

srd


ə

 elmd


ə

 v

ə



 h

əyatda  rasionalizm hökm sürürdü. Rasionalizmə

 

görə, ancaq ağıl ə



sl bilikl

ə

r ver



ə

 bil


ər. Bu dövrdə

 

baş verə



n s

ənaye inqilabları, 

elmi  bilikl

ə

r



ə

  t


əlabatın  artması  XVIII  ə

srd


ə

 

“emprizm”  və



 

“sensualizm” 

c

ə

r



əyanlarını

-

ağıla  nə



z

ə

r



ə

n  t


əcrübə

 

hissi  idrakın  birinci  olması  ideyasını 



yaratdı. Belə

 

bir fikir ön plana çıxdı ki,  ağılda heç bir anadangə



lm

ə

 ideya v



ə

 

prinsip ola bilm



əz. Bu dövrlə

rd

ə



 

emprik psixologiyanın  banisi ingilis filosof və

 

pedaqoqu Con Lokk (1632-



1704) oldu. Lokka görə, bütün biliklə

r t


ə

cr

übə



d

ə



ə

m

ə



l

ə

 g



ə

lir. T


əcrübə

nin iki m

ə

nb

əyi vardır:



 

1.  Xarici t

əcrübə

 - 


hiss üzvlə

rinin f


ə

aliyy


ə

ti; 


2.  Daxili t

əcrübə


 - 

öz şəxsi işini anlayan ağılın təcrübə

si. 

Lokka görə, insan dünyaya heç bir təcrübə



y

ə

 malik olmadan g



əlid. İnsan 

ruhu  t


əmiz,  ağ  lövhə

dir.  (Tabularasa).  H

ə

yat  t


əcrübəsi  bu  lövhə

y

ə



 

öz 


 

11 


yazılarını  köçürür.  Lokkun    bu  ideyası  əsasında    sonralar  D.Hartli    (1705

-

1757)  başda  olmaqla  ingilis,  D.Didro  (1713



-

1787)  başda  olmaqla  fransız,  

A.N.Radişşev  (1749

-

18020  başda  olmaqla  rus    materialistlə



rin

ə

  xarici 



t

əcrübə


nin 

əsas  olması  qə

na

ə

tin



ə

  g


ə

lm

ə



y

ə

  t



ə

sir  etdi.  Onlar  qeyd  edirdi  ki, 

insanın  daxili  mə

zmunu  onun  xarici  t

əcrübə

,  xarivi  al



ə

ml

ə



 

ə

laq



ə

l

ə



rinin 

t

ə



sirind

ən asılıdır.

 

Subyektiv  idealistl



ərin  nümayə

nd

ə



si  ingilis filosofu  C.Berkli  bel

ə

  hesab 



edirdi ki, daxili m

əzmun birincidir birincidi, heç nə

d

ən çıxarılmır. 



 

XVIII 


ə

srd


ən başlayaraq psixologiyadan ideyaların assosiasiyası qanunu 

ön plana çıxdı. Assosionizm hakim psixoloji istiqamə

t

ə

 



çevrildi. Bu istiqamə

tin 


materialist  qanadının  ən  görkəmli  nümayə

nd

ə



si  D.Hartli  idi.  Onun  t

ə

limi 



determinizm  prinsipi  üzə

rind


ə

 

qurulmuşdu.  Bu  dövrdə



  h

ə

min  istiqam



ə

t

ə



 

ə

ks 



olan  yeni  bir  istiqam

ə



  qabiliyy

ə

tl

ər  psixologiyası  meydana  gə



ldi.  Onun 

liderl


ə

ri  alman  psixoloqu    Xristian  Volf  v

ə

 

İngilis  psixoloqu  Tomas  Rid  idi. 



Onlar    sübut

  etm


ə

y

ə



 

çalışırdı  ki,  ruhi  alə

m

ə

   



ə

z

ə



ld

ə

n  arzu    v



ə

  idrak 


formasında meydana çıxan tə

s

əvvür qabiliyyəti xasdır. XVIII ə



srd

ə

 



pisixikanın  

sinir  sisteminin    xass

əsi  olması  haqqında  fransız  materialistlə

rinin    t

əlimi  ön 

plana  çıxdı.  Onalar  qeyd  edirdi  ki,  tə

f

əkkkür  prosesinin  əsasını      xaricdə



daxil olan t

əəssürat, sonunu isə

 

fikrin söz və



 ya jestd

ə

 ifad



ə

  

olunması təşkil 



edir.  Buiki  m

ə

qam   



əsasında  beyində

  n


ə

m

ə



lum  sinir  prosesl

əri  baş  verir. 

Lakin  onlar  “refleks”  analyışını  xarici  qıcıqlara  cavab  olaraq  verilən  şüursuz 

h

ə



r

əki  akt  kimi  başa  düşürdülə

r.  Onlar  deyirdi  ki,  Kabanis  gilyatinl

ə

 



başı 

k

ə



sil

ə

n adamlara c



əllad baltası əzab vermir. Çünki bə

d

ə



nin t

ə

rp



ə

nm

ə



si xalis 

refleksdir.  

XIX 

əsin I yarısında  belə



 

bir ideya büsbütün qə

bul edildi ki, orqanizm

ə

 



iki  cür

-

Şüurlu  (ixtiyari)  və



 

Şüursuz  (qeyri

-ixtiyari)  reflektor  h

ə

r



ə

k

ə



tl

ər  xasdır. 

Bir  q

ə

d



ər sonra ingilis Çarlz Bell və

 

fransız Fransua Majandi hissi və



  h

ə

r



ə

ki 


olmaqla  iki  sinir  növünü  kəşf  etdilə

r.  Bel


ə

 

bir  fikir  yarandı  ki,  hissi  sinir 



uclarının  qıcıqlanması  zamanı  impuls  onurğa  beyində

ki  sinir  m

ə

rk

ə



zi 

 

12 


vasit

ə

sil



ə

  h


ə

r

ə



ki  sinirl

ə

r



ə

,  oradan  da 

ə

z

ə



l

ə

l



ə

r

ə



  verilir.  Bu  zaman  sinirl

ə

rin 



getdiyi  yol  refleks  qövsü  adlanır.  lakin  bunu  o  dövrdə

  ancaq  sad

ə

  h


ə

r

ə



ki 

reaksiyalara  aid  etm

ək  olurdu.  Bu  çə

tin  prosesin 

ə

sl  elmi  mahiyy



ətini  ötə

əsrin  II  yarısında  görkəmli  rus  fizioloqu  İ.M.Seçenov  tapdı.  (1829



-1905). 

Seçenov “Baş beyin refleksləri” (1863) adlı ə

s

ə

rind



ə

 bel


ə

 bir q


ə

na

ə



t

ə

 g



ə

ldi ki, 


“Şüurlu  və

 

şüursuz  həyatın  bütün  aktları    mənşə



c

ə

 



rüflükslə

r

ə



 

bağlıdır”. 

Seçenovun fikrin

d

ə, şüur aktı cismsiz mahiyyə



t kimi ruhi al

ə

min xass



ə

si deyil, 

m

ənşə


c

ə

 



etibarı ilə

  v


ə

 

özünün tamamlanmasına görə



  refleks  kimi  prosesdir. 

İ.M.Seçinov  reflektor  xarakter  daşıması  və

  f

ə

aliyy



ə

tin  psixi  c

ə

h

ə



td

ə

n  t



ə

nzim 


olunması  ideyasını  irəli  sürmüşdür.  Bu  mühüm  müddə

lar    n


ə

z

ə



ri  xarakter 

daşıyırdı  və

 

sonralar  rus  filoloqu  İ.P.Pavlov  (1849



-1936)  t

ə

r



ə

find


ə

ekperimental  şə



kild

ə

 



sübut  olunmuşdur.  Pavlov  heyvanların  və

 

insanların 



xarici  mühitlə

 

qarşılıqlı  ə



laq

ə

l



ə

rini  v


ə

  t


ə

sirini  beyin  vasit

ə

sil


ə

  t


ə

nzim 


olunmasının  qanunauyğunluqlarını  kəşf  etmişdir.  İ.P.Pavlovun  bu  baxışlar 

sistemi    ad

ə

t

ən    iki  siqnal  sistemi  haqqında  təlim  adlanır.    Heyvanların 



davranışı bütövlükdə

  

I siqnal sistemi, insanların davranışı isə



 h

ə

m I, h



ə

m d


ə

 

II  siqnal  sistemi  üzə



rind

ən  qurulmuşdur.  Mə

s

ə

l



ən,  svetoforun  qırmızı  və

  ya 


yaşıl  işığı  I  siqnal  sistemi  sə

viy


ə

sind


ə

 

sürücü  üçün  isə



  siqnal-

qıcıqlandırıcı 

rolunda çıxış edir. 

 

İnsanın  davranışı  isə



 

bütövlükdə

  v

ə

 



ə

sas


ə

n  II  siqnal  sistemi-t

ə

l

əffüz 



edil

ən, eşidilə

n v

ə

 



oxunan sözlə

r

ədn asılı olaraq tə



nz

im olunur. Sözlə

r I siqnal 

sisteminin 

əsasını  təşkil  edə

n  sur


ət  qıcıqlandırıcıları  ə

v

ə



z  edir.  O  dur  ki, 

Pavlov  sözləri  “siqnallar

-

siqnalı”  adlandırmışdır.  Mə



s

ə

l



ə

n,  Limon-dadmaq,  I 

siqnal  sistemi  il

ə

 



onun  (bu)  turş  olmasını  də

rk  etm


ə

k  dem


ə

kdirs


ə,  bu  sözü 

id



ə

r

ə



k  onun  bu  keyfiyy

ətini  xatırlamaq,  də

rk  etm

ə

k  II  siqnal  sistemi  il



ə

 

bağlıdır. İnsanda sözlər I siqnalları ə



v

əz edir, onları ümumiləşdirir, I siqnalın 

doğurduğu bütün tə

sirl


əri doğura bilir. 

 

Az



ərbaycanda  psixoloji  ideyaların  inkişafında  Bə

hm

ə



nyar,  Xaqani 

Şirvani,  Nizami  Gə

nc

ə

vi,  N



ə

sr

əddin  Tusi,  İmadə



ddin  N

ə

simi,  M



ə

h

ə



mm

ə



 

13 


Fizuli,  Abbbasqulu  Ağa  Bakıxanov,  Mirzə

  F


ə

t

ə



li  Axundov  v

ə

 



bir  çox  klassik 

filosof  v

ə

 

mütə



f

ə

kkirl



ə

rin,  ictimai-

elmi  fikir  nümayə

nd

ə



l

ərinin  müstə

sna 

xidm


ə

tl

əri  olmuşdur.  Bə



hm

ə

nyar  fikri 



“insan  zehninin  hə

r

ə



k

əti”  adlandırmış, 

idrakda  hissi  v

ə

 



rasional  anların  ə

laq


ə

sini,  t


ə

f

əkkürün  məntiqi  formalarının 



(m

əhfvumlar,  hökmlə

r, 

ə

qli  n



ə

tic


ə

)  psixoloji  mahiyy

ətini  geniş  şərh  etmiş, 

insan fikrinin n

ə

tic


ə

d

ə



n s

ə

b



ə

b

ə



 

doğru hə


r

ə

k



ə

tin


ə

 

geniş diqqə



t yet

irmişdir. 

 

Nizami  G



ə

nc

ə



vi  ruhla  b

ə

d



ə

nin  v


ə

hd

ətini  qeyd  etmiş,  də



qiq  psixoloji 

obrazlar  yaradaraq  onların  zə

ngin    v

ə

 



doğru  psixoloji  təsvirini  vermişdir.  O, 

m

ə



h

ə

bb



ət  hissinin  insanı  psixoloji  baxımdan  dəyişdirən  qüvvə

  kimi 


d

ə

y



ə

rl

əndirmiş,  tə



krarlar  vasit

ə

sil



ə

 

(mümarisə



l

ər),  insanın  öz  qabiliyyə

tl

ə

rini 



inkişaf  etdirmə

si  kimi  m

ə

s

ə



l

ə

l



ə

r

ə



 

toxunmuş,  “Xə

ms

ə”  də


  z

ə

ngin  xarakter 



qalareyası yaratmışdır. Onun ə

s

ə



rl

ə

rind



ə

 

insan münasibə



tl

ə

rinin 



ətraflı sosial

-

psixoloji t



ə

hlili c


ə

lb edir.  

N

ə

sr



əddin  Tusinin  “Əxlaqi  Nasir”,  “Alicənab  insanların  xarakteri  və

 

keyfiyy



ə

tl

əri”,  Mə



h

ə

mm



əd  Fizulinin  “Hə

disi 


ə

rb

əin”,  “Hə



qiq

ətüs  süəda”  və

  s. 

kimi 


ə

s

ə



rl

ə

ri z



ə

ngin f


ə

ls

ə



fi-

psixoloji traktatlardır. 

 

İ.Nə


simid

ə

 sufizm v



ə

 

hürufilik əsas ideoloji baxışlar idi. O, qeyd edirdi ki, 



insan  mürə

kk

ə



b    strukturlu,  genetik  v

ə

 



sosial  bağlara  malik,  də

rin  f


ə

rdiyy


ə

tli 


şüurlu varlıqdır.

 

M.Füzuli  “məcnunçuluq”  fenomenini  yaratmış,  qrupdaxili  tə



lqin  

fenomenin

ə

 

açıqlama gətirmiş, şə



xsiyy

ə

tin 



ə

xlaqi,  iradi  keyfiyy

ə

tl

ə



ri,  motivl

ə



sistemi, emosional hadis

ə

l



əri haqqında də

yirli fikirl

ə

r ir


əli sürmüşdür.

 

A.Bakıxanovun  “Nəsayeh”,  “Təhzibül  əxlaq”  və



  s.  kimi 

ə

s



ə

rl

ə



rind

ə

  etik 



probleml

ə

r  psixoloji-f



ə

ls

əfi    müstə



vid

ə

    t



əhlil  olunmuşdur.  M.F.Axundovun 

“Kəmalüddövlə

  m

əktubları”  adlı  ə



s

ə

rind



ə

  ruh  b


ə

d

ə



nin  xass

ə

ri  kimi  t



ə

hlil 


olunur.  O,  t

əlqinin,  şayə

l

ə

rin  v



ə

 

bir  sıra  digər  kütlə



vi  psixoloji  hadis

ə

l



ə

rin 


t

əhlilini vermişdir.

 

Psixologiyanın  bir  elmə



 

çevrilmə


sind

ə

 



eksperimental  metodların 

t

ətbiqinin xüsusi rolu olmuşdur. 1879



-cu ild

ə

 Alman psixooqu V. Vund Leypsik 



 

14 


şə

h

ə



rind

ə

  



dünyada ilk olan eksperimental  psixologiya laboratoriyası yaratdı. 

Bu  laboratoriya 

əsasında  bir  qə

d

ə



r  sonra  eksperimental  psixologiya  institutu 

t

əşkil olundu. 



 

1885-ci  ild

ə

  Parisd


ə

 

psixoloqların  I  Beynəlxalq  Konqresi  keçirildi. 



Rusiyada    1886-

cı  ildə


  V.M.  Bexterevin  r

ə

hb



ərliyi  altında  Kazan  şə

h

ə



rind

ə

 



psixologiya    laboratoriyası  təşkil  olundu.  1912

-ci 


ild

ə

 



Moskvada 

Eksperimental Psixologiya İnstitutu açıldı.

 

Az

ə



rbaycanda 1926-

cı ildə


 

F.Ə.İbrahimbə

yovun r

ə

hb



ə

rliyi il


ə

 psixologiya 

laboratoriyası yaradıldı.

 

XX 



ə

srin  50-ci  ill

ə

rind


ə

  ADU  v


ə

 

APİ



-d

ə

  psixologiya  (m



ə

ntiq-psixoogiya) 

şöbə

l

əri açıldır.



 

 

1960-80-



cı  illə

rd

ə



 

bir  sıra  gə

nc  t

ədqiqatçı  psixoloq  alim  kimi  yetişdi. 



Bunların  sırasında  M.C.Mə

h

ə



rr

əmov,  F.Ə.İbrahimbəyov,  Ş.S.Ağayev, 

Ə.S.Bayramov,  Z.M.Mehdizadə

Ə.Ə.Əlizadə,  M.Ə.Hə



mz

əyev,  Ə.Ə.Qə

dirov, 

M.S.N


ə

c

əfov,  Q.E.Əzimov,  Ə.T.Baxşəliyev,  S.İ.Seyidov,  B.H.Əliyev  və



  b. 

adlarını çə

km

ə

k olar. 



1991-ci  ild

ə

  BDU-da  sosial  elml



ə

r  v


ə

  psixologiya  fakult

əsi  açıldı.  Bir 

q

ə



d

ə

r sonra ADPU-da da psixologiya fakult



əsi yaradıldı. İndi respublikanın 6 

ali m


ə

kt

ə



bind

ə

 psixologiya  v



ə

 ya pedaqogika-psixologiya fakult

ə

l

ə



ri f

ə

aliyy



ə

göstə



rir.  

Respublikamızda  psixoloji  fikrin    inkişafında  və

  milli-

psixoloq  jadrların 

hazırlanmasında  1920

-ci  ild


ə

  Az


ə

rbaycan  XKS  t

ə

r

ə



find

ən  Bakıya  də

v

ə



olunmuş  Kazan  Universitetinin  professoru    A.O.Makovelskinin    müstə

sna 


xidm

ə

tl



əri  olmuşdur.  O,  BDU

-da  f


ə

ls

ə



f

ə

  v



ə

 

psixologiyadan  mühazirə



l

ə



oxumuşdur.  İlk  azərbaycanlı  psixoloq  Ə.K.Zə

kiyevin  psixoloq  kimi 

yetişmə

sind


ə

 

makovelski xüsusi rol oynamışdır.



 

1947-ci  ild

ə

  o,  BDU-



da  “IX

-XI 


ə

srl


ə

rd

ə



 

Şə

rqd



ə

  psixoloji  n

ə

z

ə



riyy

ə

l



ə

tarixind



ən” mövzusunda ilk doktorluq dissertasiyasını müdafiə

 

etmişdir.



 

 

15 


1945-ci  ild

ə

 



M.R.  Abbasov  “N.Gə

nc

əvinin  psixoloji  görüşləri”,  1947



-ci 

ild


ə

  M.C.M


ə

h

ə



rr

əmov  “Sə

ciyy

ə

 



haqqında  psixoloji 

n

ə



z

ə

riyy



ə”,  1949

-cu  ild


ə

 

M.N.Mustafayeva “Böyük bağça yaşlı azərbaycanlı uşaqlarla söz ehtiyyatının 



inkişafı”,  S.Hə

l

ə



tai  1965-ci  ild

ə

 



“Tağı  Eranimin  psixoloji  görüşləri” 

mövzularında dissertasiya müdafiə

 

etmişdir.



 

S.Ağayev  (1954),  Ə.Bayramov  (1959),  M.Hə

mz

əyev  (1955),  Ə.Əlizadə



 

(1962),  A,  M

ə

mm

ədov  (1965),  İ.Fə



r

ə

cov  (1968)  v.  b.  psixoloji  t



ədqiqatlarını 

özdissertasiyalarında ümumiləşdirmişlə

r. 

1920-ci  ild



ə

n  etibar

ən  bir  sıra  ə

s

ə



rl

ə

r  az



ə

rbaycan  dilind

ə

  n


əşr 

olunmuşdur.

 




Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə