I-ii hiSSƏLƏR ÖNDƏr nəŞRİyyat” baki-2005



Yüklə 4.44 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/68
tarix30.06.2017
ölçüsü4.44 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   68

 



                VİKTOR HÜQO 

        SƏFİLLƏR 

                            

                          I-II HİSSƏLƏR 

                          ÖNDƏR NƏŞRİYYAT” BAKI-2005  


 

Bu  kitab  "Viktor  Hüqo.  Safillər.  Birinci  vvı  i/dnci  hissəlar”  {Baki,  Maarif, 



1987) nəşri əsasında təkrar nəşrə hazırlanmışdır 

Tərcümo edəni:  Mikayıl Rəfili 

ön sözün müəllifı: Əsgər Zeynalov 

Viktor Hiiqo. Səflllər. I-D hissəbr. Bakı, “Öndər nəşriyyat”, 2005, 658 səh. 

Yalnız  fransız  ədebiyyatınnı  deyil,  dünya  ədəbiyyatının  da  ən  göricəmli 

simalanndan  sayılan  Viktor  Hüqo  özönün  parlaq  istedadının  mehsulu  olan 

ə

sərləri  ilə  bəşər  bedii  fikri  tarixini  zənginleşdirmişdir.  XIX  əsrin  bu  korifey 



sənətkanmn  yaradjcılığı  ümumbəşer  mənəvi  sərvətləri  xəzinəsində  özünə- 

məxsus yer tutur. 

Hüqo  dühası,  Hüqo  irsi  yer  üzünün  bütün  xalqlan  üçün  doğma  və  ezizdır. 

Hüqonun tükenmoz yaradıcılıq aləmində “Səfillər” romamnm xüsusi çəkisi var. 

Dahi  rus  yazıçısı  Lev  Tolstoyun  “fransız  ədəbiyyatının  ən  yaxşı  romanı” 

adlandırdığı bu ölmez əsər, demək olar, bütün dünya dillerinə tərcümə olunaraq 

müəllifinə əbədi şöhrət qazandırmışdır. 

Hamı  üçün  yaztlmış  ^Səfıller’  bu  gün  də  qapılan  döyür;  “Açm,  biz  sizə 

gəlmişik”  deyir.  ölməz  edibin  sahilsiz  kedormin  ayrılmaz  parçası  olan  bu  şah 

ə

seri  her  bir  insana  mənəvi  cehətdon  zəngınlik  qazandıracaq  qüdrətə  sahib 



romandır.  Əger  “Səfillər”  olmasaydı,  dünya  ədəbiyyatı  həqiqətan  də  bir  xeyli 

yoxsul görünərdi. 

ISBN 9952-416-48-1 

© “ÖNDƏR NƏŞRtYYAT”, 2005  

Azərbaycan  Respublikasmın  Prezidenti  İLHAM  ƏLİYEVİN  “Azərbaycan 

dilində latın qrafikası ilə kütləvı nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında” 

12  yanvar  2004-cü  il  tarixli  sərencamı  İlə  nəşr  olunur  ve  ölkə  kitabxanalanna 

hədiyyə edilir  



                            VİKTOR HÜQONUIN HƏYATI 

Dünya  ədabiyyatırun  en  görkemli  simalarından  olan  Viktor  Hüqo  1802-ci  il 

tevralın  26-da  Fransanm  gözəl  Bezanson  şəhərindo  Napolcon  ordusunun 

batalyon komandiri Leopold Sijisberin ailosindo anadan olmuşdur. 



 

Abel  ve  Ejenden  sonra  ailənin  üçüncü  övladının  adı  Hüqolar  ocağının  ya-  xın 



dostu  general  Viktor  Laqoritin  şərəfine  Viktor  qoyulmuşdur.  Yaxşı  savada  və 

dünyagörüşüne  malik  Hüqonun  anası  Sofı  uşaqlann  tərbiyəsilə  məşğul  ulur. 

Sonralar gcncral rütbosino qodor yüksələn Sijisberin işi ilo olaqədar ailo də tez-

tez  yaşayış  yerini  dəyijməli  olur.  Əlbotta,  bu  seyahetlər  gəlecək  sə-  nətkann 

heyatına güclü tesir edir. 

Hüqo  1817-ci  ildə  Lui  Po  Qran  liseyinə  daxil  olur.  Hemin  dövrden  edıb  əsl 

yaradıcılıq  yoluna  qedem  qoyur.  Bu  vaxta  qeder  ədəbi  aləmdə  şeirləri  ilə 

lanınan Hüqo bİT il sonra ilk böyük osorinı - “Büq Jarqal” povestini yazır, Əssri 

edabiyyat aləminə nəhəng bir simanm geldiyini xəber verirdi. 

1822- ci 

ilde  Hüqonun  “Medhiyyelər  ve  ınüxtelif  şeirlər”  adlı  ilk  kitabı 

çapdan  çıxır.  Həmin  ildə  ədibin  həyatında  mühüm  hadise  baş  verir.  0,  helə 

uşaqlıqdan tanıdığı Adei Fuşe ile aile qurur. Onu da xatırlatmaq lazımdır ki, bu 

izdivacdan yazıçının bcş övladı dünyaya golir. 

1823- eü 

ildə  oğlu  Leopold  (o,  hemin  ilde  de  vsfat  edir),  1824-cü  ildə 

Fransua Viktor, 1830-cu ilde qızı Adelina anadan oluı. Leopoldina da, Şari da, 

Fransua Viktor da Hüqonun sağlığında dünyasını deyişirler. Ancaq bir itki 

qızı  Leopoldinanm  1843-cü  il  sentyabnn  4-də  Sena  çayında  boğulması 



ona daha ağır tesir edir... 

Hüqo yaradıcılığını tədqiq edən alimler onu esasen 3 merheləyə ayınrlar: 

1- 

ci 


mərhele.  Sürgünden  əvvəl  (ilkin  yaradıcılıqdan  1850-ci  ilə  qedər 

olan dövr). 

2- 

ei 


mərhələ. Sürgün dövrü (1850-1870). 

3- 


cü 

mərhələ. Sürgiındon sonrakı dövr (1870-1885). 

Hüqo  yaradmhğmm  bİrinci  merheləsinde  “Odalar”,  “Balladalar”,  “Şərq 

motıvləri”,  “Payız  yarpaqları”,  “Şüalar  və  kölgələr”  şeir  kitablan  ilə  yanaşı, 

“Kn»mver (1827), ‘‘Heraari” (1830), “Şahzadə əylənir” (1832), "Mari Tıidor", 

“Lükres  Borjıya”  (1833),  “Rü  Bla”  (1838)  dram  əserlərini,  “İslandiyalı  Qan” 

(1823)  romanını,  “Klod  Kyo”  (1834)  povcstini,  moşhur  “Paris  Notrdam  kil- 

sosi”, “Edama məlıkumun son günıi” (1829), “Klod Ge” (! 834) romanını yazır, 

Həyatının 1850—ci ile qeder olan dövründə Hüqo bir sıra səyahətlərde olur, bir 

neçe əzizlərini itirir anası Sofiıu, qızlarmı ve 1850-ci ildo böyük dostu Balzakı 



 

itirir.  Dörd  dəfo  Fransa  Akademiyasına  seçkilərdə  iştirak  çdir,  üç  dəfö 



moğlubiyyətden sonra, nəhayot dördüncü dəfə - 1841-ci ilde bu möhteşom elm 

ocağına üzv seçilir. 

Hüqo  yaradıcılığının  ikinci  dovrü  1850-1870-ci  illəri  əhata  edir.  Bu  İHƏT 

erzində  edibin  “Lntıqam”  (1852),  “Tamaşalar”  (1856),  “Qərinələr  əfsanesi” 

(1858), “Küçələr ve meşələr” şeir kitablan, “Mentana” poeması nəşr olunur. 

Hüqo  yaradıcılığının  bu  dövrdə  yaratdığı  en  böyük  əser,  şübhəsiz  ki,  dahi 

Tolstoyun “Fransız odəbiyyatının un yaxşı romanı” adlandırdığı “Sefıller” 

(1852) 


romamdır.  Bununla  yanaşı  müellif  1869-cu  ıldə  “Gülan  adam” 

roma- nım, 1866-cı ilde “Deniz zehmetkeşləri” romanuıı yazır. 

Hüqo  yaradıcılığmın  3-cü  -  sürgündən  sonrakı  dövni  1870-1885-ci  illeri  əhate 

edir.  1870-ci  ıl  Fransa-Prussiya  müharibəsi  başlanır,  Fransa  meğlub  olur. 

Prussiya  qoşunları  Fransanın  böyük  bir  hissosini  işğal  edİT.  Vatənpərver 

Hüqonun  sesi  ucalır  və  bu  səs  bütün  Fransa  xalqını  vetəni  müdafieyə  qalx- 

mağa çağırırdı: “Nəyin bahasına olursa-olsun vəteni müdafıə etmək lazım- dır”. 

Həmin illərde Hüqo “Dəhşətli il” (1872), “Qərinolər əfsatıəsı” kitabmın II cildi 

(1877), “Baba olmuşam” (1877) kitabını, “Dörd ruh küloyi” (1881), “Qərinələr 

ə

fsanəsi”  (1883)  şeirlər  kitablanm,  1874-cü  ilda  isə  “Doxsan  üçüncü  il” 



romamnı nəşr etdirir, eyni zamanda 1871-ci ildə Milh Moclisə seçkiiər zanıanı 

Parisden deputat seçilir. Bu illerdə o, oğlu Fransua Viktoru (1873) itirir. Ancaq 

həmin vaxtların belke ən yaddaqalan hadisələrindən biri olur; 1881-ci il fevral 

ayında tentənoli bir şeraitdo Viktor Hüqonun yubıleyi keçirilir. Yazıçı nəvolari 

Jorj və Jannanı qucaqlayaraq açıq pəncərənin yanın- da dayanır. Şairin 80 İllik 

yubileyı münasibətile altı saat davam eden bu mə- mimdö saysız-hesabsız insan 

axrnı pəncəronin qarşısmdan keçir, Hüqonu teb- rik edir. 

Viktor Hüqo 1885-ci il may ayımn 22-də 83 yaşında vəfat etmişdır. Sə- nətkann 

ölüm günü Fransada milli matem elan olunmuşdu. 

Fransız  tenqidçilərindən  biri  V.Hüqo  haqqmda  belo  deyirdi:  “Viktor  Hüqo 

anadan  olanda  XIX  osrin  ikicə  yaşı  var  idi,  Şair  öləndə  isə  esrin  cəmi  15 

illİkömrii qalmışdı, Bütün bunlara baxmayaraq esr Hüqodan əwəl qocaldı”. 

Ə

sri  özündən  əwəl  qocaldan  Hüqo  həmişə  lazım  geldikde  koskin  çıxış-  lar 



edirdi  -  ister  senatda,  ister  Akademiyada,  yubileylərde,  mohkəmelərdə,  hetta 

dostlarınm  mozarlan başında  da.  M.Qorki  Hüqo haqqında  demişdi: "Bu  tribun 

ş

air dünyanın başı üzərinde bır tufan kimi gurlayıb, insanın ruhunda olan bütün 



 

gözəlliklərə  həyat  verdi,  can  verdi...  0,  bütün  insanlara  həyatı,  gözelliyi, 



hoqiqəti ve Fransanı sevməyi öyrətdi”, 

Hüqonu  səciyyələndirən  cəhətlor  çoxdur.  Onlardaıı  birini  xüsıısi  qeyd  etmək 

lazım gelir: dostluğa sadıqlik. O, dostlan haqqında o qədər ağızdolusu, o qodər 

iirəklə, soxavəüe danışırdı ki... Onun öz müasirlori Balzak, Diima, Jorj Sand vo 

digər fransız ədibləri haqqında fikirləri bunu təsdıq edir. 

Məsələn, 1850-ci il avqustun 20-də Balzakın dəftıi zamanj o demişdi: “Bal- zak 

XIX nsr yazıçılarının Napoleondan sonra gelmiş neslinə mensub idi. 

Bizim  günlərimizdə  istedadlı  adamın  itkisi  cəmiyyətin  geniş  dairələrini 

kodərləndirir, dahmin itkisi bütün miliəti kodərləndirir. Balzakın adı açıq şüa ilə 

işin elə zolağına axır ki, onu bizim era özündan sonraya saxlayır. 

Cənab  de  Balzak  dahilər  arasında  ən  birinci,  seçilənler  arasında  ƏTİ  yax-  şısı 

idi”. 


1870-ci  ildə  Aleksandr  Düma  vefat  edorkən  sürgiində  olan  Hüqo  dostu-  nun 

oğluna  yazır:  “Bilmirəm  bu  kədərli  mərasimdə  danışmağa  qadir  ola  bilə- 

cəyəmmi,  qelbimi  kəskin  birheyəcan  büröyür...  İcaza  verin  demək  istədiyimi 

size yazım”. 

Sonra  Hüqo  ürekdolusu,  geniş  qəlblə  qoləm  dostu  haqqında  fıkrini  davam 

etdirir;  “Aleksandr  Düma  adamı  meftun  edir,  valeh  edir,  əylondirir,  öyrədir. 

Onun  bu  qədər  çoxlu  və  müxtəlif,  bu  qədər  canlı,  valehedici  və  qüdrətli  olan 

ə

serləri bütün Fransaya xas olan nur saçır... 



Aleksandr Dürna ilə mon - eyni bir zamanda genc idik. Men onu sevir- dim, o 

da  məni.  Aleksandr  Dümanm  ağh  qədər  ürəyi  de  böyük  idi,  O,  nəcib  və 

mehriban insan idi...” 

1876-cı il iyunun 8-də Joıj Sond vəfat edərkən onun tabutu başıııda Hüqo kədər 

içərisində  böyük  səxavətlə  öz  dostu  haqqmda  deyir:  “Mon  onu  sevirdim,  ona 

valeh  idim,  onun  qarşısında  pərəstiş  edirdim.  Haribaldinin  möcüzələr  törətdiyi 

bir  dövrdə  o,  şah  əserlər  yaradırdı.  İndi  bu  qədər  adamm  Fransanı 

şə

rəfləndirdikləri  bir  zamanda,  veteni  ucaldan  insaniara  daha  böyük  ehtiyac 



var...” 

Fransada Floberi “Madam Bovari” romanı üstündə təqib etdikleri və höku- mət 

orqanlan yazıçını “dini vo əxlaqı tehqır etdiyinə” göro polis mehkəmo- sinə cəlb 


 

etdikləri zaman Hüqo Floberə yazırdı: “Siz bütün küləklərin silkə- lediyi, lakin 



sarsıda bilmədiyi dağ zirvelərine mensubsmuz. Bütün qəlbimlə sizinleyəm”. 

1857-ci  ildə  Hüqo  dostu  Şarl  Bolderin  “Şer  çiçəklori”  kitabma  verdiyi  roydə 

yazmışdı: “Mən sizin nəcıb mektubunuzu ve gözol kitabınızı aldım. Sənət səma 

zırvəsinə  oxşayır,  onun  hüdudu  yoxdur,  siz  də  elə  indicə  bunu  sübut  etdiniz. 

“Şər  çiçəkləri”  bu  səmada  ulduzlar  kimi  yatur,  bu  çiçəkler  ada-  mın  gözünü 

qamaşdınr.  Sizin  cesur  zokanızı  ürekdən  alqışlayıram”.  Halbuki  Hüqonun 

“Sofıllər”  romam  nəşr  olunarkon,  bu  nehəng  əsərə  keskin  hücumlar  oldu. 

Onlann  arasında,  çox  toəssüf  ki,  yazıçının  inandığı,  dərin  hörmət  bəs-  lediyi 

“şeir  pərisi”  Lamartin  kimi  dostlan  da  vardı.  Ancaq  zaman  öz  sözünü  dedi. 

Hüqonun  əsərləri  dünyanm,  demək  olar  bütün  dillərinə  tərcüme  olundu  və 

dünya ədəbiyyatında müellifınin yerini müəyyən etdi. ”Sefıllor”i, “Büq Jarqal”ı, 

“Paris  Notrdam  kilsəsi”,  “Gülon  adam”.  “Dəniz  zəhmətkeşleri”,  “93'CÜ  il” 

romanlan, elecə də pocziyası dünya oxuculannın stolüstü kitabına çevriidi, dram 

ə

serləri nıüxtelıf Ölkələrin teatrlannm repertuannda özüne möhkom yer tutdu. 



* * 


Avropada  Şərqə  maraq  çoxdan  vardı.  Tədqiqatçı  alimlorin  qeyd  eldiyi  kimi, 

XVIII əsrin sununda b\HÖv bir elm, şərqşünaslıq elmi yarandı. 

XVIII əsr  Şorqi  Avropaya  tamdaraq  xüsusən  iki  mühüm  hadisə  ilə:  “Min  bir 

geca”  nağıllannın  və  “Avesta,,nın  tercümələrilo  öz  iayiqli  borcunu  yerinə 

yetirdi. Ancaq bu dövrdə Avropada Şərq mövzusunda yazılmış əserieri də qeyd 

ctmemek  olmaz.  Müxtəlif  əsrlerdə  hemin  ölkəlardo  Şərq  mövzulu  əsərlərden 

bəhs  edon  tedqiqatçı  L.M.Kessel  yazırdı:  “Bu  edebi  faktlar  gös- terir  ki,  Qərb 

odəbiyyatı esrdən -usre Şerq obraztan ilə zanginləşırdi”. 

Bəs bu sahe XIX əsr Avropa ədebiyyatmda özünü necə əks etdırirdi? 

Öncə onu qeyd etmek. lazundır ki, ogar XVIII əsrdə Qarbde Şerq ınöv- zulan ile 

bağlı  ən  güclü  əserler  esasan  Fransada  yaramrdısa,  XIX  əsrdə  bu  baxımdan 

qüwətli senet inciləri ayn-ayrı ölkelərdə meydana çıxdı. Bunlar- dan iki əsərin 

adını  xüsusi  qeyd  etmek  lazun  gəlir:  ingiüs  şairi  Bayronun  “Şerq  poemalan” 

(1813-1816), alnıan şairi Getenin “Qərb və Şərq divanı” (1819). Ancaq bununla 

yanaşı  Avropa  ədəbiyyatında  T.Mur,  V.Kott,  T.Hop,  H.Heyne,  C.Morie  va 

dİgər senetkarlar Şerq mövzulu və yaxud Şərqlə bağlı əaərlərini yaratdılar. Bes 

bu dövrdə fransız edebiyyatında veziyyət neca idi? 


 

XIX  əsrdə  fransız  edebiyyatında  Şərqə  maraq,  Şarq  mövzulanna  miöra-  ciet 



daha  geniş  vüsət  aldı.  Bu  yüzillikde  əkser  fransız  yazıçı  və  şairleri  Şerq 

aləmiylə  bağlı  əsərlərini  yaratdılar:  Şatobrian,  Jül  Vem,  Lamartın,  Qotye,  Joıj 

Sand, Balzak. Etinıf etmək lazımdır ki, bu dövrdə Şərq mövzusunda yaranmış 

ə

sərlərin,  demak  olar,  heç  biri  nə  “Fars  mektublan”,  nə  “Zadiq”,  nə  de  “Zair” 



qədər diqqəti celb etmadı. 

XIX  osr  fransız  ədəbiyyatında bu  mövzuya  müraciət  edən  sənətkarlardan  biri 

görkəmli edib Viktor Hüqo idi. Dünya ədəbiyyatmın korifeylerindəa olan Hüqo 

1826-28-ci illərdə həmin silsiloye aıd yazdığı şeirləri 1829-cu il yan- vann 14-

de “Şərq motivləri” adı altında kitab şəklinde neşr etdirdı. 

Azərbaycan oxuculannın romanlar müəllifi kimi tanıdıqlan Viktor Hüqo hem də 

böyük  şairdir.  Qn  üç  yaşmda  iken  ilk  şeirlerini  yazıb,  18  yaşında  artıq  ”şeir 

magistri” adlandınlan şair “Odalar” (1822),  “Payız yarpaqları” (1831), “Şüalar 

və kölgələr” (1840), “Daxilden gelen səslər” (1837), “tntiqam” 

(1853) 


,  “Tamaşalar”  (1856),  “Dəhşətli il”  (1871),  nehayet,  1859-1870-ci 

iller  arasında  dördcildlik  “Əsrin  əfsanesi”  poetik  əsərlərinı  yazmışdır.  Müqa- 

yisə üçün demək lazımdır ki, Hüqo 20 cildlik romanlarla yanaşı, 26 cildlik də 

ş

eir kitablannın müəllifıdir. 



Bəs jairin Şərq mövzusıma müraciət ctraəsüıe səbəb ne idi? 

Türklərə  qarşı  “qezeb”  hissi  ülan  bir  çox  tedqiqatçılar  “Şərq  motivləri”-  nin 

yaranmasının  əsas  sebəbini  mehz  bu  dövrdo  geden  Türk-Yıman  müha- 

ribəsındö (1821-1829) görürlər. Ve yaxud şairin bu əserindon söhbət açar- ken, 

ele  təqdim  etmeyo  çalışırlar  ki,  guya  kitab  Türk-Yunan  nıüharibosınə  həsr 

olunmuş şeirlərdən, daha doğrusu, tiirklorə qarşı yönəlmiş şcirlərdən iba- rətdir. 

Ə

lbəttə, bu “kinli fikir” yeru deyildi. Bu, uzun əsriər boyıu 1096 - 1270-ci illər 



Səlib  müharibəlon  dövrü,  xüsusilə  1453-cü  il  Bizans  imperiyasınm  sü-  qutu, 

Osmanlı  imperiyasının  yaranmasından  sonra  türklərə  qarşı  yönəldilmış  fıkrin 

davamı idi. 

Helə  XII  əsrdə  Roma  papası  sağa-sola  emrler  verir,  “dmsiz”  türklərə  qarşı 

“müqoddəs müharibe”yn çağınrdı. 

Orta  esrin  bir  sıra  osərlərində  türklər  ancaq  döyüşde  təsvir  olunur.  Bəzi  Qərb 

menbelərindən  belli  olur  ki,  Avropada  uzun  müddət  tüıklər  ‘Vəhşi”  kimi 

qəlomə  verilmişdir.  Lakin  Avropanm  böyük  şəxsiyyətləri  səhv  fikirləro  qarşı 



 

özlərinin  keskin  münasibetlerini  bildirirdilor.  Volterin  flkri  bu  cəhetdən 



seciyyevidİT.  “Türkler  xristianlaıla  heç  də  hemışə,  bizim  düşimdüyümiiz, 

tesəwür etdiyimiz tək vəhşi kimi reftar ctmırdiler. Türkler bütün yunanlara kilse 

tikmeyə icazə verirdilər ki, bu kilselerin əksariyyəti kollegial idi”. 

Türklər  tutduqlan  erazilənn  oe  əhalisi  ilə,  nə  de  tarixi  abidələıi  ile  sert 

davraıımamışlar. 

Hetta  Konstantinopolu  zəbt  edənden  sonra  suttan  II  Mohəmməd  özüııü  yunan 

kilsesinin müdafioçisi elan etmişdir. 

Türklerin  göstərdiyi  somimi  münasibet  noticesində  yunanlar  onları  Roma 

papasmdan üstün tuturdular. 

Macanstanda Sultan Selimə qoyulan abide tosdiq edir ki, türklor Avro- paya öz 

yürüşləri ile hom de modəniyyət gətirmişlor. 

Demək lazımdır ki, Türk-Yunan müharibəsi Hüqo yaradıcılığından da kənarda 

qala bilməzdi. Çünki bu müharibe bütün Avropa ölkelərinin diqqət merkəzində 

idi.  Xüsusen  1824-cü  il  aprelin  I9-da  Bayronım  Yunamstanın  Missolonjı 

ş

ehorinde  vəfat  etməsi,  sanki  müharibonin  yeni  mərhelesini  baş-  ladı  ve  Qerb 



ölkələrinds  türklarə  qarşı  yaranmış  əks-qığılcımı  daha  da  alov-  landırdı. 

Hüqonun qeyd etdiyi kimi, Bayronun ölümü bütün Avropa ölke- lerində ümumi 

kedər, bədbextlik və milli matəm kimi qarşılandı. 

Bu  menada  Hüqonun  Türk-Yunan  müharibəsile  bağlı  şeirlər  yazması  da 

təsadfıfi  deyildi.  Fransız  ədibleri  Delfina  Qe,  Lamartin,  Kazimir  Delavin  də 

Yunamstanın mübarizəsi ilo bağlı şeirlər yazmışdılar. 

Ancaq  Hüqonun  ‘'Şərq  motivlori”nin  yaranmasınm  başlıca  sobəbinin  Türk-

Yunan müharibəsi oiduğu ideyası tamamilə yanlış ve qərozli fıkirdon başqa bir 

ş

ey  deyildir.  Çünki  müharibe  başlamazdan  əwəl  hələ  XIX  əsrdə  Şərq 



mövzuswıda xeyli əsərler yaraıunışdır (Bayron, Gete). 

Bəs bu silsilənin yaranmasına səbəb nə idi? 

Hemin suala Hüqonun özü çox gözel cavab verir: "Bu dövrdə misli görünmomiş 

dərəcədə  Şərqlə  məşğul  olurlar.  Şorqin  öyrənilməsi  heç  vaxt  bu  dərəcodə 

inkişaf  etməmişdir.  Əger  XIV  Lüdovikin  dövründə  (1643-1715-ci  illər-  Ə.Z.) 

onlar eltinist idilərsə, indi de şərqşünasdırlar”. 



 

Getenin  “Qərb-Şerq  divanı”ndan  danışan  məşhur  alim  Braginski  XIX  əsr 



Avropa  şairlərinin  bu  mövzulara  müraciet  etme  soboblərine  öz  münasibətini 

bildirərok  yazırdı:  “Orientalizm”  Şərq  efczotikasına  bağlı  olduğu  kimi  roman- 

tiklərin bədii priyomlarından idi”. 

Görkemli Iransız yazıçısı Andre Moruanın dilile desok, Şərq bu dövrdə “dəbdə” 

idi. 

Bəs Hüqo “Şərq motivlori”ni yaradarken hansı mənbəlerdən istifadə et- mı'şdir? 



A.Morua  qeyd  edir  ki,  Şerq  mövzusunda  yaratmaq  üçün  kifayet  qeder  mənbe 

var ıdi: Bibliya, şerqşünas Emest Fuine, Bayronun poemalan. 

Bəzi tədqiqatçılar Hüqonun Bayron və Getedən öyrendiyini gösterirlər. 

Hüqonun “Şərq motivləri”inde ele şeirler var ki, oniar tipik Şərq mövzu- sudur. 

Onun "Cialər” şeri belə mövzulardandır. 

Şə

rq  nıifologiyasının,  daha  doğrusu,  orəb  mifologiyasının  mehsulu  olan  cin 



mefhumu  sonralar  islamı  qəbul  edon  özge  xalqlar  arasında  da  yayılmışdiT. 

Ş

ifahi  xalq  ədəbiyyatı  abidelerində  (“Min  bir  gecə”  nağıllan)  özüne  kök  saL- 



mış bu surət getdikcə fransız yazılı edebiyyatma da daxiL olmuşdur. Hüqo ise 

onu fransız poeziyasına gətirmişdir. 

“Şərq  motivlori”ndə  maraqb  cehotlordən  biri  odur  ki,  şair  hər  şerin  mez- 

mununa  uyğun  cpiqraf  seçmişdİr.  Meselen,  “Cinler”  şcrində  Hüqo  Dantcnin 

“İlahi”  komediyasından,  “Dumalar  havada  öz  uzun  qatannı  düzeldən  kımi  öz 

hezin  iniltili  nəğmelərini  oxuyacaqlar,  belelikle  mən  bu  tufandan  qopub,  diq- 

qəti  calb  edən  kölgelerdə  uzamb  gedən  iniltini  gördüm”  -  sözlorini  epiqraf 

götürmüşdür. 

Ş

ere  “Ilahi”  komediyasından  epiqraf  getirilməsi  tesadüfı  deyildir.  Çünki  bu 



esərlər nıhən bir-birile çox yaxmdır. 

Hüqo yaradıcılığında Şorq motivlerinin bir qolu da Türk-Yunan müharibəsidir. 

Hüqo  yaşayan  dövrde  Fransanm  özü  də  ağır  vəziyyətda  idi.  Burbonlar 

sülaləsine  (1814  -  1830)  qarşı  iğtişaşlar  bütün  ölkeni  bürümüşdü  və  bu  sülale 

hökmranlığınm  son  illerini  yaşayırdı.  Bir  azdan  nazirlor  məlıkeme  qarşısmda 

eyləşəcəkdilər.  Ancaq  Hüqo  Fransanm  daxilinde  gedən  mübarizeleri,  herc- 

mərcliyi,  çekişməlori  bir  terefn  qoyaraq,  Türk-Yunan  müharibosinə  aid,  daha 

doğrusu, türklərin əleyhinə şeirlər yazırdı. 



 

10 


Hüqo  böyük  sənətkardır,  nehong  yaradıcılığa  malikdi.  Dünya  odəbiyyatı-  mn 

nadir  simalanndan  bıridir.  Ancaq  her  halda  Avropanm  oğlu  idi.  Avropanın 

türklorə qarşı yönelmiş “səlib yürüşü” gənc şairi də öz təsiri altına almışdı. 

Hüqonun  bu  mövzuda  yazdığı  esorler  içərisində  “Uşaq"  şeri  xüsusi  yer  tutur. 

Onun  Şckspirin  “Maqbet”  eserindən  epiqraf  götürdüyü  'Oh,  dəhşət,  dəhşət”  - 

ş

eirdə təsvir olunacaq dəhşəti qabaqcadan xəbər verir. 



Türklor oradan keçib. O yerlər indi xaraba ve matəm içorisindədir. Bura 

ş

erab adası Xiosdur. Öz təbii gözəlliyi ilö insanı valeh eden bu ada boşdur. Yox, 



dcyəsen tam boş deyil. Qaralmı^ divarın dibində başı aşağı əyilmiş mavi gözlü 

bir yunan uşağı eyloşibdi. O, elindo silah vətənİni müdafıo etmek əz- mindədir: 

Ayaqyalın, gözüyaşlı u^ağın üreyindDn tıelər keçir? 

Ne dağıdar bu saat qəlbindəki kedəri? 

N» istəyirüən? Meyvo? Quş? Bahar çiçəkləri Yox, - deye cavab vcrdi, o gənc 

oğlan çox məğnır. istediyim bantdır menirn, bir do gülledir. 

(Tərcüme MSeyidzadonindir) 

Xatırladaq ki, Yunamstanm tərefini saxlayan bu adaya türklərin verdiyi “dəre” 

Avropada  güclü  əks-seda  doğurmuş,  hotta  məşhur  fransız  rəssamı,  Hüqonnn 

dostu E.Delakrua 1823-24-cü illərde “Xİos qırğım'* tablosunu ya- ratmışdı. Şair 

də mühüm hadisəye çevrilmiş bu mövzudan kənarda qala bil- momişdi. 

Ş

airin Türk-Yunan müharibosindən behs edən poctik esərlərindən biri “Dərviş” 



ş

eridir.  Əsərde  hökmdar  zulmkarhğına  qarşı  bir  dərvişin  açıq  çıxı-  şmdan 

damşılır. 

Ş

eirle  Nizaminin  “Siriər  xezinəsi”  əsərindəki  ‘LZalım  padşahla  Zahidin 



dastanı”  hekayəti  arasmda  bir  yaxınhq  duyulur.  Hər  iki  osərdə  qoca  dərviş  vo 

zahid  ölümü  gözünün  altına  alaraq  zalım  hökmdarlara  həqiqəti  olduğu  kimi 

söyləyir, daha doğmsu, qəddarlıqlanm üzlerinə çırpır. 

Hüqo  Türk-Yunan  müharibəsiyle  bağlı  Bayronun  ölümü  ilə  məşhur-  laşmış 

Missolonjiyə  aid  bir  şeir  həsr  etmişdir.  Şairin  “Türk  marşı”,  “Herəm-  xana 

başları”, “Naverən” şeirləri də Türk-Yunan müharibəsinden bohs edir. Hüqonun 

bu silsilə şeirlorinin bir qayəsi var: Yunanıstanm azad cdilməsi. 


 

11 


Hüqonun  ‘'Şərq  motivləri”nın  bir  qolu  da  İspaniya  ilo  bağlıdır,  Şair  yazır  lci, 

Şə

rq  Çiııdon  başlayaraq  Misirə  qedər  davam  edir.  Ancaq  o  hemin  coğrafi 



hüdudla qalmayıb, vaxtilə ereb İspaniyası adı ilə tanınmış bu ölkeni də öziüıün 

Ş

erq  məcmuesino  daxil  etmişdi.  Ərəb  medeniyyətİQİ  özündə  çox  gözəl 



təcəssüm  etdirən  ispaniya  “Şərq  motivləri”ndə  təsvir  edilen  yerlər  içerisində 

ş

airin  olduğu  yeganə  ölkə  idi.  18II  -ci  iMo  Hüqonun  atası  general  Sijisberin 



berbi xidmeti ile əlaqədar olaraq bir il orada yaşamışdı. 

Ş

airin  “Qrenada”,  “Peyğombər  çiçekləri”,  “Mavr  romansı",  “Kölge”  və  diger 



ş

eirleri tspaniya hoyatı ilə bağhdır. 

“Qrenada”  şerinde  şair  Şerq  medenivyetinın  kök  saldığı  ispan  şəhori 

Qrenadanm  gözəUiklərini  vesf  edir  və  mavrlann  bu  ölkədekı  tarixi-medeni 

yadigarı - Əihəmra (Qırmızı Qala) sarayını xatırlayır. 

Qrenada  o  yerdir  ki,  Şarqdo  ərəb  xilafetinin  ve  tspaniyamn  şimal  hissə-  sinde 

mavrlann  (sarasinlorin  -  Ə.Z.)  hakimiyyətinə  son  qoyulduğu  halda,  bu-  rada 

ə

mirlik  hələ  iki  yüz  il  davam  edir  ve  medoniyyotlorini  inkişaf  etdirirlər. 



İ

spaniyada  güclü  mədəniyyətə  maiik  mavrlann  uzun  müddet  hakimiyyetde 

olması  təbii  olaraq  bu  ölkenin  yerli  ohaltsinə  qüwətli  təsir  göstərmişdı.  Mavr 

romanslarının təsıri altında ispan romansları yaranmış və tosadüfi deyiJ ki, uzun 

esrlər  boyu  (hətta  mavrlar)  İspaniyadan  tamamilə  qovulduqdan  sonra  hər  iki 

xalqa  məxsus  romanslar  yanaşı  surotdə  istifadə  olunaraq  geniş  yayıl-  mışdı. 

İ

span romanslarmı ilk dəfə ftansız dilino 1821-cı ilde şairin qardaşL Abel Hüqo 



tercüme eləmişdi. Ancaq şair mavr romanslanm oxuduqdan sonra onların daha 

qüwətli olduğunu qeyd etmişdi. Görünür, Hüqo bu romanslar- dan tesirlənerek 

özünün  “Mavr  romansı”m  yaratmışdı.  Şair  “Uduzulmuş  dÖ-  yüş”  şerini  do 

“Ümumi Romansero’’nun (ispan və mavr romanslarının) təsiri altında yazmışdı. 

Hüqonun “Şerq motivleri” holə kitab şəklinde çıxmazdan müasirlorini hey- ran 

etmiş  və  haqqında  yazılar  yazılmışdı:  “Viktor  bizə  eşidilməmiş,  tamamilə 

e^idilmemiş  “Şorq  motivləri”ni  oxudu...  Bir  dəno  de  olsun  zeif  şeir  yoxdur” 

(Viktor Pavi). Ancaq yazıçı Andre Morua güman şəklındə olsa da, öz baxış vo 

dünyagörüşünə uyğıuı olaraqhəmin şcirləri fərqləndirirdi. O qeyd edir ki, “bəlkə 

bu şeirlerden (“Şərq motivləri”ndən - Ə.Z.) ən yaxşısı Şərqdon də, Qeıbdən de, 

zamandan  da,  məkandan  da  təcrid  edilerek  yaradjlmış  “Ekstaz”  şeridir.  Şair 

Apokalipsisden “Bəs mən güclü bır səs eşıtdim” sözlorini epiqraf gətirir. 

Bır ulduzlu gecadə tənha idim sahildə, 


 

12 


Ne deniz tutqun idi, nə buluü vardı göydə. 

Gozlorim dikilmişdi hududsuz uzaqlara, 

Meşolər, həm de dağlar, bir də bütfin tobiət. 

Sanki sual verirdi, asta-asta, ancaq pərt Dsmizdə, dalğada, semada ulduzlara. 

Derdsiz,  qəmsiz,  kedersiz  aləm.  Romantiklərin  en  çox  sevdiyi  an  və  məkan: 

ulduzlu gecə, bir də doniz və onu hüdudlandıran sahil. Görən sahildə dayanmış 

tenha  indi  ne  düşünür?  Xəyal  onu  haralara  apannışdı?  “Hüdudsuz  uzaqlara 

dikilmiş gözlər hansı fikrin iistünde köklenmişdi?” 

Hüqo  “Şərq  motivlori”nin  müqoddiməsində  yazırdı:  “Şair  serbestdir,  qoy  o öz 

yolunu seçsin. Onun fantaziyasını məhdudlaşdirmağa heç kesin haqqı ycıxdur”. 

Bu fıkir 27 yaşlı genc Hüqonun bir növ gəlocək dahi Hüqoya göstərdiyi yol idi. 

Onun nə fantaziyası, nə də bu fantaziyadan doğan yaradıcılığı heç vaxt heç nə 

ilə  mehdudlaşmadı  -  şeirler,  dram  əsərləri,  romanlar,  felsəfı  əsorlər.  Bu 

məhdudlaşmayan  yaradıcılıq  ise  Hüqonu  fransız  edəbi  mühitinden  dünya 

ə

dəbiyyatı mövqeyinə gətırib çıxardı. 



Məlum  olduğu  kimi,  “Şerq  motivleri”  yalnız  Şerqle  əlaqəli  deyildir.  Hüqonun 

“Mazepa”  şeri  də  belo  əsərlərdendir.  Ancaq  əslində  bu  eserin  Şerqlə  heç  bir 

ə

laqesi yoxdur. 



Hüqonun  “Şərq  motivlen”nin  hem  Avropada  bu  mövzuda  yazıltnış  əsər-  lor 

içərisinde,  hem  də  ədibin  ümumi  yaradıcılığında  özüııeməxsus  yeri  vardır. 

Demek  lazımdır  ki,  holə  şairin  sağlığında  bu  esər  dofəlerlə  nəşr  olunmuşdu. 

“Şərq  motivləri”  hemişe  fransız  edəbiyyatşünaslan  tərəfindən  yüksək  qiy- 

metlendirilmişdir.  Hüqonun  ölümünden  sonra  akademiyada  şairin  yerinə 

seçilmiş  Lekont  de  Lil  “Şerq  motivləri”ni  özünün  akademik  çıxışmda  “bütün 

sonrakı nesillər üçün müstesna poeziya keşfı” adlandırmışdı. 

Hemin mecmuə dünyamn bir çox dillerinə tərcüme edilmişdi. Hələ 1876-cı ildə 

Hüqo yazırdı: “Türkiyə sultanı V Sultan (Əbdülhəmid) “Şerq Tnotivlərv’ni türk 

dilinə tərcüme etdirir”. 

Ş

air  “Şərq  motivleri”  ile  kifayətlenməmiş,  ayrı-ayn  şeİrlərlə  yenidən  Şerq 



mövzulanna  müraciət  etmı^dı.  Onun  “tran  hökmdan'’,  “Mon  heç  zaman 

Firdovsini görməmişdim” şeirleri bu baxımdan səciyyovidir. 



 

13 


Birinci şeirdə Hüqo lran şahlarını yayda Tiflise, qışda İsfaiıana gönderir 

qızılgül  bağlanna,  onlann  ətir  saçan  kölgesinə.  Əlbəttə,  bunlar  yalnız 



ş

aırin romantik aləminin və xülyasının məhsulu idi. 

Yaxud  “Men  hcç  zamaıı  Firdovsini  görməmişdim”  şerində  Hüqo  iki  dəfə 

xəyalen özündən səkkiz əsr ewel yaşamış böyük İran şairi Firdovsi ilə göriişür. 

Birinci  görüşde  fars  sonətkan  qırmızı  paltar  geyinmişdi.  Əmmaməsi  par-  par 

panldayırdı.  İkincı  görüşde  şair  qara  arxalıq  geymişdi.  Sebebini  sonış-  duqda 

“Bilirsən, mən sönürem” - deyə cavab verir, Həyatm müxtəlif çağlan 

qaynar və tərki-dünyalıq anlan. Ve şairin heyata romantik baxışı. 



* * 


...Hüqo 83 il yaşamışdır. llk baxışda elə göriine biler ki, şair qayğıstz, şen ömür 

keçirmişdir.  Ancaq  Hüqonun  həyatına  yaxından  bələd  olan  yazıçının  nə  qədər 

kederli  hoyat  keçirdiyiniü  şahıdi  olar.  O,  20  ilo  yaxın  sürgünda  olmuş-  dur 

(1852-1870). Şair atasını, anasmı, heyat yoldaşmı, iki oğlunu ve qızını itirmişdı. 

Ə

lbətte,  bura  omın  yaxm  qohumlannı  və  dostlannı  da  əlave  etmek  olar  - 



xüsusile qələm dostlan Balzak və Dümam. Ancaq bir ıtki xüsusila ona ağır təsir 

etmiş  vo  demek  olar  ki,  ömür  boyu  onu  tork  etməmişdir,  Bu,  şairin  qızı 

Leopoldınanm  faciəli  ölümü  idi.  Altı  ay  əwol  - 1843-cü  it  fevral  aymın  15-də 

Leopoldina  aıləliklə  tamdıqlan  Şarl  Vakeri  ile  ailo  qurmuşdu.  Həmin 

münasıbətlə Hüqo bir şeir de yazmışdı. 

Ancaq bu sevinc uzun çəkmir. Həmin sevincin ömrii cəmi 6 ay 19 gün çekir. 

...Şarl Vakeri yenice ailə qurduğu 19 yaşlı Lcopoldina ilə gəzməyo çıx- mışdı. 

Sentyabr ayının 4-ii idi. Onlar Sena çayında gozinti üçün qayığa minirler, Külək 

esir. Bir neçe dəqiqəden sonra gözlənitməden külek qayığı çevirir. Lcopoldina 

qayıqdan  yapışıb  batır.  Yaxşı  üzgüçü  olan  Şarl  sevgilisini  xilas  etmək  isteyir. 

Ancaq  Lcopoldina  qayıqdan  möhkem  tutmuşdu.  Buna  göro  də  Şarl  onu  xilas 

edə bilmir və hər ikisi suda boğulurlar... 

Gecədən xeyli keçmiş Şarlın ortancıl qardaşı Ogüst tacieni Hüqonon xanı- mma 

xəbar  verir.  Onlann  her  ikisini  bir  tabutda  dəfn  cdir  ve  şəherin  balaca  bir 

qəbiristanlığmda torpağa tapşınrlar. 

...Xeyli  müddüt  idi  ki,  Hüqo  Pireney  ve  Alp  dağlan  boyunca  səyahətdə  idi. 

Sentyabr ayının 8-də Hüqo Olıran adasında idi... O, homin gün yazırdı: “Ela bil 


 

14 


nıhum ölmüşdür. Bu axşam mənim üçün hər şey matem kımidir. Mənə clə gəlir 

ki, bu balaca ada dənizdu böyük bir tabuta oxşayır”. 

Qızının  ölümündan  dörd  gün  keçırdi.  Şaırin  həlo  xeberi  olmasa  da,  nə  ise 

bədboxt bir hadisonin baş verdiyini onun sümüyü daymuşdu. 

...Leopoldinanın ölümünün 5-ci günü - sentyabnn 9-u— Hüqo təngnefes olduğu 

adadan tez qaçmaq istayir. Dilicanın (arabanın) yola düşmesini gözləyərkan o, 

bir kafeyə daxil olıır ve pivu isteyir. BiTdən gözlori bir qəzetə sataşır. Bir nefər 

gözlənilmədon  şairin  ronginin  saraldığım,  sanki  əli  ılə  üre-  yini  tutmasını  və 

qalxıb  dəli  kimi  səndoləye-səndələye  qala  divarmdan  ya-  pışıb  addımlamasını 

görÜT.  Qəzetdə  Viyekiyeda  baş  verən  qəzadan  dam-  şıhrdı.  O,  Sübizi 

ş

ehərindəki  kafeden  müsibat  içerisinde  heyat  yoldaşına  yazırdr.  “Yazıq 



qadımm,  ağlama!  Taleyin  hökmünə  tabe  olmalıyıq...  Bır  az  iradeli  olmaq 

lazımdır... İndi men gelirəm, bu bedboxt ezizlərimizi biriikde ağlayaq”. 

Hüqo  Pariso  gəlerken  hele  yolda  derdlə  dolu  ürəyini  ağ  vəroqlerə  boşaltmağa 

başlayır... 

Hüqonun  kederi  hcç  bir  ölçüyə  sığmır.  Heyat  yoldaşı  isə  bütün  günü 

Leopoldinanın saçmı əlinde tutub ağlayır. Hara baxırsan - dıvarda da, masa- nın 

üstündə de nakam qızının portreti. 

Hüqo  özünü  ələ  ala  bilmir.  Hüqo  özünə  gelə  bilmir.  Qələm  dostları  da  onun 

kədərinin dərinliyini və böyüklüyünü yaxşı duyur, hiss edir. Onore de Balzak. 

Qanskayaya yazırdı; “Hüqo birdən-birə on il qocaldı”. 

Ş

air tez-tez Viyekiyeyə qızuıın, üzerine qızılgüllor əkilmiş qəbri üstə gedirdi. O, 



qızı haqqında  yazırdı:  “Mon  bu  bədbəxt körpəni  c> qəder istəyir- dim  ki,  onu 

dille  ifade  etməkdə  çətınlik  çokirəm”.  Uzun  müddot  şairin  qələ-  mi  susdu. 

Ancaq zaman keçdikcə müxtəlif illordə şair sentyabr ayının 4-ne 

qıztnın ölümünə şeirler hesr etməyə başladı. 



1844- cü 

U  sentyabnn  4-ü  -  Leopoldinanuı  ölümünün  birinci  ildönümü... 

Xəyal  onu  1834-cü  ilə  apanr.  Onlann  Furkedə  ailəlikcə  istirahət  etdiyi  gün- 

lero... 


Ş

air öz alemindəki yaş fənqini nezerdə tulur. Həqiqətdə Leopoldina 

1824- cü ildə anadan olmuşdu. O, 10 yaşında olanda, Hüqonun 32 yaşı vardı. 


 

15 


Romantik Hüqo qızını da öz romatıtik dünyasına aparaxaq bu ruhda bəsleyirdi. 

Engels  yazırdı  ki,  ele  bil  dünən  idi,  Homer  özünün  “lliada”  vo  “Odis-  seya” 

ə

sərini yaradırdı. Əgər bu nəhəng sima 2700-2800 il əwəli dünen adlandınrea, 



bəs Hüqo 10 il owəli nece adlandırsın, hansı vaxtla ölçsün: 

Yanrnıa golondə sevitıtək idi, 

Səmitni fıkirlo mehriban məlok. 

gürtler necə do chmalca kcçdi Ya bir xeyal kimi, ya heztn külək. 



1845- ci 

il...  Leopoldinanın  vofatırun  ikinci  ildönümü...  Hüqo  qızına  növ- 

beti şerini hosr edir. Sentyabrın 4-ü günü. 

Nə dəbşotlı düşüncə? 



Yaxşı, ya pis bu yazı Alnımıza yazılıb? 

Allah, buna yox pozu? 

1846- cı 

il.  Leopoldinanın  faciəli  ölümünün  3-cü  ildönümü.  Sentyabr  ayı- 

nın  4-ü...  Şair  qızı  ilə  olan  günlorini  yada  sahr.  Kövrək  xatirolər  şairi  kədər- 

ləndirir: 

O  yerdo  yaşadıq  biı  vaxt,  daxil  ol  Ürak,  xoj  keçmişe,  gör  bir  var  nəler 



Dııyardım poncemın altında yüz yol Sakitcə oynardı o saher-səhər. 

Bu anda uşaqlan üçün Hüqodan güclü nə böyük alim vardı, ne də şair. Ve buna 

görə  ıışaqlannın  fikrini  ifadə  eden  şair  —  “mən  Aristoteldim,  hem  də  ki, 

Homer” - deye yazırdı. 

1846- cı  ildə  Hüqo  qızının  ölümiinə,  əwəlki  illərden  ferqli  olaraq  bir  neçə 

ş

eirhəsr  edir.  Nndənsə  onun  Tnüxtəlif  illordə  yazdığı bu  silsile  şeirlərmə  “3  il 



sonra” adı ilo ümuxni başlıq qoyulmuşdur. 

Ş

air  hemin  il  oktyabnn  12-də  ve  noyabr  ayınm  10-da  qızının  cilümüno  yeni 



ş

eirlər  həsr  edir.  Görünür,  şairin  kederi  onun  sinəsinə  sığmır,  onu  sılkə-  ləyir, 

narahal edir və bu kədər şairin özünün belə xəbəri olmadan artıq şeTə çcvrilir 

və  onu  bir  az  ovundurur.  Artıq  üç  ildı  ki,  Hüqonun  qem  üstündə  kök-  lənmiş 

ilhamı indi sanki rişə atmış, güclonmiş va qövr etmişdir. Buna göre de o homin 

sılsilodən ardıcıl ularaq bir neçə şeir yazır. 



 

16 


1883-cü ilde şairin anadan olmasının 80 illiyi münasıbətılə bayram keçirilendən 

soııra, Hüqo xahis edir ki, onun yubileyinda daha bayram ctməsinlər. O deyir: 

“Həyatımda o qəder matəm vardır ki, mənim üçün daha bayram ola bilmüz”. 

Ş

air həmin fikri həlo təxminən 40 il əwal buna uyğun şəkildə poctik dillə belə 



ifadə etmişdi: 

Ancaq fikirləşin no edirsüıiz? 



Mələyin  siması  gözsldir,  hcyhat  Moni  bayramlara  çağıranda  siz  Rolko  də 

soyuqdur qəbri o saat. 

Ş

airo elə gəlir ki, o, qızının qəbri üsto getse, onun soyuq mozart da isinəcok: 



Olar ki, göyanniş, rəngi də solmuş Ensiz çarpayıda, o deyer hu an: 

Mogor atam meni bclə ıınutmuş O, yamtnda yoxdur, soyuqdur yaman 



1847- ci il sentyabr ayınıtı 3-ü... 

Leopoldİnamn  faciəli  ölümünün  4-cü  ildönümiinə  bir  gün  qalır.  Hüqo  suhər 

tezden  qızmtn  qəbri  üstüne  gül-çiçeklərlo  perişan,  qüssəli  halda  yola  düzəlir. 

Çünki qızı atasının onun qobri üste gec gəlməsindon "şikayətlonir”. 

Sohər tezdan sübh çağı. Kəndde ağaranda dan 



Yola düşəcəyem bax. Bilirem gözləyirsən. 

Meşelərdon kcçəcam, dağUr aşacam man. 

Ta yaşaya bilmirəm səndən aynlıqda mon. 

“Dərdli  adamlar  yol  getdikleri  zaman  heç  vaxt  geriyə  dönüb  baxmırlar,  çünki 

onlar öz qara talelərinin, dallannca gəldiklərini çox gözəl bilirlər”. On altı ildən 

sonra deyəcəyi bu sözlər indi Hüqonun özünə aid idi: 

Ele addımlayıram. Dalğm, fıkra gedərek Eşitmirəm ne səs-küy, gömıürem 



ş

eytan, nə cin. 

Ə

llerim qabar-qabar, bel ayilıb, qerib tək. 



Gıindüzüm gece kimi monə olacaq qenıgin. 

Hüqo  bu  şeirls  kifayətlenmir,  səhərisi  gün,  yəni  sentyabnn  4-de  ildö-  nümü 

münasibətilə böyük biı şeir yazır. 


 

17 


Ş

air  Parisin  tüstü-dumanındaıı,  səs-kiiyündən  kenara  çəkilib,  ağacın  köl- 

gəsınde  oturub  iizü  göylərə  özünün  keder  aləmine  dalıb.  Gözünün  önündən 

düzənliklor, meşələr, vadiler, çiçəklər gəlib keçir. Onlarm arasmda o qızını da 

görür...  Dərd,  kədər  şaire  hücum  edib,  onu  amansızcasma  içəriden  qurd  kimi 

didib dağıdaraq oldən salmış, özünün dedıyi kimi, “bu gün elə zeifəm, necə bir 

qadm  kimi”.  Göz  yaşlan,  ağlamaq  yorub  əlden  saldığına  göre  o  taqetden 

düşmüşdü. Ancaq bununla yanaşı, o, göz yaşlannın kesilmosini de istəmir: 

Heyhat!  Bebəklorinıden  qoyun  axsm  göz  yaşını  Bozon  ds  bunun  üçün 



yaranıb bəlkə adam. 

Qoyun  msni  əyüim  üstə  bu  soyuq  daşın  Ujağıma  demeye:  hiss  edirsən, 

burdayam? 

Bir gün ÖWƏI “Yaşaya bilməyirəm daha aynlıqda men” — deyən şaiT bıı gün 

yenə  həmrn  tikre  qayıdır.  Hüqo  üçün  Leopoldinasız  həyatın  dadı,  lezzəti 

qaçmışdı: 

Heyhat!  Ötan  anJara  baxıram  qibtə  ilə  Onsuz  təsolli  vermir  mocə  bu  dünya, 

hoyat. 


Önırümün  bu  aııına  her  vaxt  baxanda  belo  tndi  uçub  gcdocak  gorüıəm  açmış 

qanad. 


1852-ci il sentyabnn 4-ü... 

Hüqonun itirdiyi əzizlerinin xatirəsino şeirler yazdığı sonuncu 4 sentyabr günü. 

Bir  gündə  iki  şeir:  şeirlərdən  biri  kürekəninin  adı  ilə  “Şarl  Vakeri”  adlanır. 

Hüqo özünü Şarl Vakeriyə borclu sayır və bu şcri ilə sanki ona olan borcunıı az 

da  olsa  Ödemək  istəyir...  Şarl  üzməyi  bacardığı  üçün  xilas  ola  bilərdi,  ancaq 

sevgilisinə  qarşı  olan  güclü  məhobbət  buna  imkan  vermədi,  qucaqlaşaraq,  hər 

ikisi çayda boğuldular: 

Ruhları danışır, s»s-kiiylü dalğa altda, 

Ne cdirsen? - deyirdi. - “ölürsen?” - sorur o da Lazımdır men də ö1»m. 

Qucaqlaşaraq qollar, sanlıb şan sr-arvad Kölgəde yox olaraq gözden itdi bu saat 

Çay da ağlayır bu dom. 


 

18 


Ş

air Şarlın, qızının yolunda öldüyünü dönə-döno minnetdarlıq hıssi ilə yad edir: 

“Mənim  göyərçinimə  heyatını  verdin  sən:  “Xilas  edəmmədi  onu,  özü  ölmək 

istodi”. 

Aylar, illur keçir... Nə vadilər, ne Viyekıye, nə sətalı, göz oxşayan yerlor, nö də 

cəsur qağayılar bu nakam aşiqin sesini eşitmir ve bir daha eşitməyəcok. 

Sena yenə öz gözəlliyində, kulek də əsməyindədir. 

Bütün  serin  vadılər.  Viyekiye,  Kudabok,  daha  eşitməyəcakdir  qışqınğı-  nızı, 

gedok! 

Sena  nece  gözəldir,  həzince  əsir  külok.  Bu  möcüzəli  ycrlər,  yaman  qəm-  gin 



olubdıır. Cəsur qağayılar ta deməyəcok: “Bu odur”. 

Çiçeklər də - “bu odur” söyləməyocek daha. 

Ş

air  romantik  arzuıan  ile  onlara  xeyir-dua  verir:  “Mozarda  xoşbəxt  olun,  u 



yerdə  yatırsmız”,  “yat,  sən  ey  əziz  oğlum,  yanında  əziz  qızım”,  yaxud  “ya- 

ş

aym siz, sevin siz, obedi xoşbəxt olun, oh, dalğın moloklorim, uğurlar olsun 



Sİ7A)”. 

Ş

air  ikinci  şerinde  “Ah!  İlk  zamanlarda  mən,  sanki  ohnuşdum  doli.  Ağla- 



yacaqdım  üç  gün  kədər  içində,  bəli”  -  deyə  faciodən  xəber  tutduğu  ilk  anları 

hadisaııin  ona  nece  dərin  təsir  etdiyini  xatırlayır.  O,  qızınıtı  vofasma  inanır, 

vəfasına inandığı üçün de ölümüne inanmır. 

O heç vaxt bacaroıazdı bcle terk etsin mənı, 



Eşidərd.m mer qonşu otaqda gülmayini... 

Dofalariə  söylfKİiın  "sakit”,  osa  danışır  Eurax!  Buüur  alində  açar  o  ses-küy 

salır. 

Gözləyiniz!  O  gelir!  Man  ejidim  qoyun  siz  Çünki  o  haradasa,  bu  evdədir, 



ş

übhasiz. 

Birincı şeri -“Iki atlı meşədo nə düşünürdü”nü 1853-cü ıluı oktyabnnda, ikinci 

ş

eri  -  “Yüyən  ağızlığı”nı  1854-cü  ılin  mart  ayında  yazır.  Şair  1843-cü  ildən 



başlayıb  12  il  müddətıno  davam  edən  kodor  dastanını  1854-cü  ildə  yaz-  dığı 

həmin şeir ilə tamamlayır. 



 

19 


Bezən düşünmeli olursan... Nə üçün Hüqo 45 il bir yerdə hoyat sürdüyü, 1867-

ci il avqustun 27-de vəfat eden Adel Hüqoya şeirlər həsr ctmedi, ancaq qızına 

həsr ctdi? 

Səbəb na idi ki, o yalnız Leopoldinaya kodarli şeirlər həsr etdi? Bəlkə o, şairin 

ılk övladı idi, ona görə? 

Ş

air  ilk  nəvəsini  həsrotle  gözləyırdı,  ancaq  tale  onu  bu  qismetdən  məh-  nım 



etmişdi.  “Dünyada  köıpə  qığıltısından  gözel  himn  yoxdur”.  Bu  sözlər  do 

Hüqoya  məxsus  idi.  Çoxdan  idi  şairin  evi  belə  “hinm”i  eşitmirdi.  Bəlkə  bu 

ş

eirlorin yazılnıasında eşidilməyən qığıltınm da payı vardı. 



Bu sirlər yenə də az-çox şairin özünə belli olardı... 

Bu  kodər  od,  alov,  atəş  olub  şairi  yandınb-yaxmışdı.  Həmin  od,  aluvun 

içarismden  Hüqonun  qızı  vo  kürekəninə  həsr  etdiyi  “1843-cü  il,  4  sentyabr” 

silsile  şcirleri  vulkan  kimi  püskürüb  çıxmışdı.  Bu  şcirlər  Viktor  Hüqo  kimi 

nohəng sənetkann onlara yaratdığı əzətnetli, əvazsiz bır abido idi. 

Hər xoşagəlməz hadisonm bir yaxşı cohətı de olur. Bir yerdə itirilənde, haradasa 

qazanılrr.  Bəli,  Hüqo  çox  ıtkiye  məruz  qaldı  ve  bu  itki  onun  səh-  hətinə  də, 

heyattna  da,  ömrünə  də  tesir  ctdı.  Ancaq  dünya  ədəbiyyatmı  tex-  minən  min 

misralıq şeir-abide zonginlsşdirdi. 

* * 



...Həyatın burulğanlan içindo çırpınan Fantina yaşamaq üçiitl yol tapa bil- mır. 

Ancaq o  yaşamaq  istəyir,  heç  olmasa  bircə  körpəsinin  xatirəsi üçün.  Döv-  ran 

onu elə bir vəziyyətə salmışdır ki, o, artıq dostu ilə düşmənini seço bılmir... 

Haradan gəlirsen? - Küçədən. 

Haraya gedirsen? - Küçeyo. 

TenardyeloT  yalnız qızlanna  validcynlik edirlər.  Onların  oğlu  Parisdə  sefil  bir 

heyat  keçirir,  küçədə  böyüyür.  Qavroş  küçedə'  qalmış  iki  ac  uşağı  yedirdir, 

onlan  gətirib  yanında  yatırdır.  Yıxılmış  qadını  qaldırır,  sonra  əvvolki  kımi 

yoluna  siirətle  davam  edir.  0>  hətta  döyüş  meydanında  güllolərlə  zarafat  da 

etməyi bacanr. Biitün bu torbıyəni o, küçədə almışdı. 

...On yaşh uşağı dəniz konannda qoyub gedirlər. O ise qarşısına çıxan ayaq ızilə 

iroiıləyir.  Yolda  ölmüş  ananm  qucağından  uşağı  götürüb,  eynindəki  tək  bır 



 

20 


penuəyini  ona  büküb  yoluna  davam  cdir.  Və  qarşısına  çıxan  şohərin  sonuncu 

evindən  aldığı  cavab:  “Çıx  get  burdan,  hamı  xoşbəxt  ııla  bilmez”,  Ne  qədər 

sərrast ifadə’ Müdrik adamlardan biri deyir ki, bfltün xoşbext talelər bir-birinə 

oxşasalar da, bütün bədbext talelər bir-birindən fərqlənirler. Fanti- na, Kozetta 

suretlərində Hüqo ne qodər realistdirsə, Jan Valjan surətində bir 

qəder  romantikdir.  Hüqonun  bodbəxt  surətlerini  düşdükləri  faciələrdən 



qurtarmaq üçün gəldiyi son nəticə ve çıxış yolu beledir: “tki hədbəxtlik birləşib 

bır  xoşbəxtlik  amələ  gotirir”:  Madlen  ata  -  Fantina,  Madlen  ata  -  Kozetta, 

Madlen ata - Foşlevan baba, Jan Valjan - Marius, Marius - Kozetta, sahile atılan 

oğlan  VB  təsadiif  olunan  qıy  uşağı.  Ancaq  bu  səfıllər  bozən  üsyan  etməyi  do 

bacanr, cemiyyetin yetirdiyi “üst təbəqə”ni qorxuya da sala bilir. Həmin yüksək 

təbeqənin adamları lazım gəldikdə öz hiyləgerliklərindər əl çəkmirlər. 

İ

nsanlığın namine tikditn hu qalaian, 



Ancaq sən qışqınrsaıı, hey qalxırsan yuxan. 

İ

nsanlıq  namine  tikilmiş  qalalar,  həbsxanalar  nə  böyük  səxavetdir.  “O  qala, 



həbsxanalar  ki,  orada  azadlıq  yolunda  baş  qaldırmış  saysız-hesabstz  in-  sanlar 

çürümiiş, başlan gilyotinlərin alhnda üzülmüşdür. Inqilablar beşiyi Fransa iiçün 

bu, xarakterik bir hal idi. 

Sefillər  dünyasımn  kədəri,  bu  kədərin  son  heddə  çatıb,  çevrildiyi  qezəb  bəzən 

hökmdarları - Lanterıaklan öz taxtından tullayır, qovur. Cemiyyətin ən yüksək 

silki  -  hökmdar  kral,  cəmiyyetin  ən  aşağt  silkinin  -  dilənçinin  hima-  yəsində 

yaşayır. Bir az diqqət yetirilsə, aydın olur ki, hökmdar ovvəl də işlə- mırdi, indi 

də. Demeli, dilençidən do aşağı mərtebədə yaşayır. “Qoca dün- ya”nın kədorli 

və ziddiyyətli monzeresi. 

Viktor  Hüqo  ölüm  erəfosində  öz  yaradıcılığına  yekun  vuraraq  özü  haq-  qında 

belə demişdir: “Mım öz kitablarımda, dram, nəsr əsərlərimdo kiçik ve bədbəxt 

adamlan  müdafıə  etmişəm,  ...tolxeyin,  nökerin,  məhbusun  və  fahi-  şonin  də 

insan  hüququ  olduğunu  göstərmişem”.  Və  bu  cehetden  də  onun  kəder  aləmi, 

səfıllər dünyası olduqca rəngarəngdir. 

Hüqonun  ümmanlara  bənzəyən,  sahili  goriinməyən  keder  dünyaii  qarşt-  smda 

acizliyimizi  etiraf  edib,  edibin  ümumi  kəderinin  ayrılmaz  bir  parçası  olan 

"Sefıller” romanı haqqmda bir az etraflı söhbet açmaq istəyirik. 


 

21 


Hüqo  “Sofilier”  romanını  1862-ci  il  fevral  ayınm  13-de  -  “Paris  Notrdam 

kilsəsi” kitabınm nəşrindən düz otuz bir il sonra yazıb qurtarmışdır. “Sefıl- lər” 

romamnın  birinci  cildi  1862-ci  il  aprel  ayının  3-de  neşr  olunmuşdu.  Əsər  işıq 

üzii  görən  kimi  çox  böyük  müveffoqiyyətlə  qarşılamr  vo  süretle  yayıl-  mağa 

başlayır.  Ancaq  təbii  olaraq  bununla  yanaşı  roman  tənqid  atəşınə  do  tutulur. 

Çox  təəssüfləndirici  haldır  ki,  bunlann  sırasında  tenqidçi  Küvliye  Fleri  ilə 

yanaşı  Hüqonun dostlan  Bodler vo'Lamartin də var  idi.  Halbukı  Hüqonun  özü 

vaxtilo bu dostlannın yaradıcılığı haqqmda moqalələr yazmış, otılann uğurlanm 

böyük sevincle qarşılamışdı. 

Lamartinin  ftkrincə,  Jan  Valjan  yalnız  adt  bir  cariidir,  Fantina  -  fabişə  qa- 

drndan  başqa  bir  şey  deyildir.  Yepiskop  Miriyel  ise  çox  şübheli  bir  şəxsiy- 

yotdir. Lamartinə görə, romanın bedii forması da son dərəcə qüsurludur. 

lstər Fransanm özündə, ıstəfsə də ondan kənarda '‘Səftllər’’ romanı haq- qında 

nə  qədər  tanqidi  meqale  yazılsa  da,  bu  ölmez  əsər  düny  anın  demek  olar  ki( 

bütün dillərinə tərcümə olunaraq müellifme geniş şöhrət qazandırdı. 

Dahi rus yazıçıst Lev Tolstoy “Səfıllər” romamnı fransız edəbiyyatmın ən yaxşt 

romant  adlandırmışdı:  “Bu  esəri  Milan  şəhərinde  italyan  dilinde  neşr  etmiş 

cenab  Daelli  onun  haqqmda  müəlHfə  yazmışdı  ki,  “Sefıllor”  bütün  dün-  ya 

xalqlan üçün qeləmə alınmış kitabdır”. 

Hüqo  isə  Daelliye  yazmışdı:  “Bu  kitabı  hamı  oxuyacaqmı,  bunu  bilmi-  rəm, 

ancaq mən onu hamı üçün yazmışam. Bu eyni dereceds həm İngilte- rəyə, həm 

de  İspaniyaya,  həm  Italiyaya,  hom  də  Fransaya,  həm  Almaniyaya,  hem  də 

İ

rlandiyaya,  hom  köləsi  olan  respublikalara,  həm  də  təhkimli  kendlisi  olan 



dövletlərə  aiddir.  İctimai  problemlor  üçün  dövlet  sərhədi  yoxdur.  Dünya 

xəritesindo olan göy, ya qırmızı sərhəd xetləri insan cəmiyyətinin yaralan yçün, 

bütun yer kürasini bürüyon bu derin yaralar üçün maneə ola biiməz. O yerdə ki 

kişi cahildir, ümidsizlik içindedir, o yerde ki qadın özünü bir parça çörəyə satır, 

o  yerdə  ki,  uşaq  məlumat  veren  kitabdan,  onu  isidon  ailədən  məhrum  olduğu 

ÜÇÜQ  əzab  çəkır,  menim  “Səfıllər”im  “Açın,  biz  sizə  gəlmi-  şik!”  sözleri  ile 

qapılan döyür. Bəli, evvəllər “yoxsulluq” adlanan “Səfillər” romaxu Avropanın 

hor hansı bir ölkəsi iiçün xarakterikdir. 

“Sefıllər” romanından behs edən tedqiqatçılar onu tez-tez müollifin “Klod Ge” 

povesti  ile  miiqayise  edirlər.  Bəzən  də  “Klod  Ge”  povestindo  başlayan 

hadisələrin “Səfıllər” romanında başa çatdınldığj söylənilir. 


 

22 


Klod Ge ehtiyac üzünden oğurluq eləmişdi. Və oğurluq etməsi bəlü ol- masa da, 

hemin  oğurluğun  hesabına  o  və  uşaq  üç  gün  çörəyin  və  “isti  buca-  ğın” 

henirtisini görmüşdülər. KJod Geye beş il həbs cezası verilir. Klod həbs- xana 

yemeyi ile doymur. Dünya isə yaxşı adamlardan xali deyil. Allon admda iyirmi 

yaşlı  bir  gənc  öz  yeməyinin  yansım  Kioda  vermeklo  bu  mesəloni  həll  edir. 

Həbsxanada  Klodun  nüfiızu  günbəgün  artır,  burada  baş  verən  çaxnaşmalann 

qarşısıru  almaqda  direktor.  rütbeli  şəxsler  aciz  qaldıqlan  bir  zamanda,  o  bu 

məsşləni  asaniıqla  həll  edir.  Buna  paxıllıq  edən  direktor  Alleni  oradan 

uzaqlaşdınr,  bununla  da  yeni  faciənin  yaranmasına  səbəb  olur,  sözün  esl 

menasında 02 ölümünə ferman verir. 

Hebsxana direktorunu balta ilə öldüren Kloda ölüm hökmü verilir.,. 

Jan  Valjan  da  oğurluq  üstünde hobsxanaya  saluımışdı.  Bacısmın  yetim  qalmış 

yeddi  uşağmı  aclıq  əzabından  xilas  etmək  üçün  çörək  oğurlayarken  yaxalamr, 

beş il katorqa cəzasına məhkum edilir. 

Hüqonun özü də “Sefillər” romanında bu surotlerin üzerinə qayıdaraq yazır ki, 

bu kitabm müəllifi, cinayət hüquqa və qanun adına cəza vermek məsoləle- rini 

öyrənerkən  ikinci  dəfedi  ki,  insan  taleyinin  folakətə  uğraması  kimi  çörək 

oğurluğu hadisəsinə rast gəlir. Klod Ge do çörok oğurlamışdı, Jan Valjan da. 

Klod  Geyo  ölüm  hökmü  verilir.  Sonda  məhkeme  iclasçılan  müttahimdən  bir 

sözü olub-olmathğuu soruşduqda - bir az elavəm var- deyə Klod dillenir. 

Mesəle  burasındadır  ki,  mən  oğruyam,  qatiləm,  doğmdur,  oğurluq 



etmişem,  ne  səbəbə  adam  öldürmüşem?  Möhtərəm  məhkəmə  iclasçılan,  bu 

sualların her ikisini de o biri suailann yanına yazın. Axı, bunlar da sualdır. 

Mehkəme  iclasçılan  bu  iki  suala  cavab  vermirlər.  Bu  suallarm  cavabı  yalnız 

onun  gözlərindən  oxunur.  Hüqonvm  dediyi  kimi,  insan  gözleri  elə  bir 

pencərədir ki, oradan insan beyninde cövlan edən fıkirlər aydmca göriinür. 

“Seflllər”  romanında  həmin  sualı  daha  çox  vermək  olar:  “Jan  Valjan  nə  iiçün 

hebsxanaya düşmüşdür?”, “Nə üçün 0 uzun müddət gızli halda yaşa- mi-şdır?”, 

“Nə iiçün Fantina saçlannı kəsdirib satır?", “Nə üçün o, dişlorini çekdirib satır?” 

ve s. 

Tabii  ki,  bu  sualları  zaman  ve  ceıniyyət  doğurmuşdu  ki,  onlann  cavabını  da 



bıırada axtarmaq lazım idi. 

 

23 


Klod  Genin  foaliyyoti  zaman  ölçüsü  etibariltı  qısa  şəkildo  davam  edir  -çorək 

oğurlamaq,  həbsxana  həyatı,  ölüma  məhkumlııq,  Bununla  da  onun  həyat  və 

fealiyyeti sona çatır. 

Jan  Valjanla  Klodun  taleyində  bir  oxşarlıq  olsa  da,  birincinin  fealiyyəti 

müqayisəolunmaz dərəcədə genişdir. 

Beş  il  hobs  cozaşına  mohkum  olunmus  Jan  Valjan  dofbhırln  qaçmağa  cöhd 

göstərir, buna görə də on doqquz il katorqa cəzası çəkməli olur. 

Hüqo  əserinin  baş  qehremam  haqqında  yazır  ki,  Jan  Valjan  katorqa 

hobsxanasma  titrəye-titrəyə  ve  ağlaya-ağlaya  ginnişdi;  oradan  ise  qelbi  daşa 

dönmüş halda çıxdı. 

Azadlığa buraxılmış Jan Valjan hara gctmolidir? 

Burada  onun  taleyi  dəniz  kənanna  atılmış  Quənplənın  taleyinə  bənzəyir. 

Quenplən də qarşısma çıxaa kətıduı bütön qapılarını döyür, heç kəs ony qəbul 

etmir, 


On doqquz illik katorqa cəzasındarı sonra Jan Valjanı da heç biryerdo qo- bul 

ctmirlor  -  no  mehmanxanalarda,  ne  de  evlerdə,  Quenplenden  ferqli  ola-  raq, 

qalacağı yerin haqqını ödəmək istəsa belə ona yer tapılmır. 

Jan  Valjan  özü  də  bilməden  it  datnına  düşür,  orada  gecələmək  istəyir,  İt 

damından qovulduqda “Ah, it də məndən yaxşı yaşayır” - deyir. 

Nəhayət,  Quənplənə  Urs,  Jan  Valjana  yepiskop  yer  verir.  Göründüyü  ktmi, 

Hüqo qohramanlanmn heyatında müeyyen oxşarlıqlar mövcuddur. 

“Səfillər”  romanında  maraqlı  cəhətlerdən  biri  müəllifın  öz  qəhremanla-  nmn 

xarakteri ile  bağlı izahlar  verməsidır.  Bu  fıkir  romandakı hadisələnn  gə- ləcək 

istiqaməti  barəde  müeyyən  teəssürat  yaradır.  Hüqo  əserinin  baş  qehrə-  mam 

haqqında  yazır:  “GöTdüyümüz  kimi,  Jan  Valjan  tobiəton  pis  adam  dcyildi. 

Katorqaya  düşdüyü  zaman  o  holo  rahmli  idi.  Mahz  katorqada  o,  cemiyyeti 

müqəssiretdi  və  ürayinin  kinlə  dolduğunu  hiss  elədi;  məhz  katorqada  Tannnı 

taqsırlandırdıqdan sonra, ^ilahsız oimağa başladığım hiss etdi”. 

“Burada biz bir deqiqə fıkırləşə bilməyəcəyik” - deyən Hüqo fıkrini bele davam 

etdinr.  “tnsan  təbiəti  kökündən,  yerli-dibli  dəyışilə  bilənni?  AHahın  rəhmli 

yaratdığı bir insan, başqa bir insanın taqsın üzündon kinli ola bilermi? İnsanın 

taleyi acı olmuşsa, onun qəlbi taleyin təsiri altında tamamilə dəyişiiib kinli ola 



 

24 


bilermi?..  Tavam  heddinden  artıq  alçaq  olan  daxmada  onurğa  eyil-  diyi  kimi, 

iirek  də  hədsiz  qem-qüssənin  ağırlığı  altmda  deyişərək,  əlacı  ol-  mayan 

xəstəliyə  tutuLa  bilərmi,  pis  və  eybəcər  ola  bilərmi?  Bəlkə  də  bər  bir  ilısamn 

qolbindo, xüsusən Jan Valjanın qolbindo, bu dünyada sarsılmayan, O 

dünyada  isə  sönmeyen,  yaxşılığın  tesiri  altında  alovianıb  parlaq  bir  işığa 

çevrilon, pisliyin isə qətiyyen söndüre bilmədiyi əzeli bir qığılcım vardır...” 

Bəli, Jan Valjan katorqadan çıxdıqdan sonra “üreyi kinlo” dolu idi. Ona yegane 

yer  vermiş  yepiskopun  evindon  gece  ikən  gümüş  çəngəl-bıçaqlan  oğurlayıb 

qaçması da həmin kinin təzahürü idi. 

Ancaq  Jan  Valjan  üç  nefer  polis  adamı  tərafındən  yaxalanarkən  yepisko-  pun 

onu yenidon həbsxanaya düşməkden xilas etməsi, hətta əlave iki gümüş şamdan 

bağışlaması onu tamamilə başqa bir adama çevirir. 

Gümüşləri  verərken  yepiskopun  dcdiyi  sözlər  Jan  Valjanın  qolbınde  dərin  iz 

salaraq sanki məşəle çevrilmişdi: “TJnutaayın, heç bir zaman unutmayın kı, bu 

gümüşləfri namuslu adam olmaq üçün sərf edecəyinizi mənə vəd etmiş- diniz. 

...Jan  VaJjan,  qardaşım,  siz  aıtjq  şərə  tabe  deyilsiniz,  xeyrin  ixtiyann-  dasımz. 

Mən sizin ruhunuzu satm alıram. Mən sizin ruhunuzu qara fıkirlerdən və zülmel 

dünyasmdan xilas edib Allaha tapşırıram”. 

Jan  Valjan  keşişin  evində  etdiyi  oğurluqdan  sonra  yeno  bir  günah  iş  görür. 

Uşağın  əlindən  düşən  qırx  suluq  pulun  üstünə  ayağını  qoyur,  u^ağı  kobud  şo- 

kildə  qovuT.  Əgər  çəngol-bıçaqlan  oğıırlayarkən,  o,  heç  bir  əzab  çəkmirdisə, 

indi  tezliklə  peşman  olur.  “Balaca  Jcrve!”-  deyə  qışqırıb  uşağı  axtarmağa 

başlayır,  yolda  rast  gəldiyi  adamlardan  onu  sonışur.  Əlacsız  qaldıqda,  “Mən 

alçaq  bir  adamam”-  deye  özünü  mezəmmot  edir.  0,  bu  sözləri  döno-döne 

təkrarlayır. Keşişin  “Siz mənə namushı adam olmağı vəd etdiniz”- sözlsri onu 

daim toqib edir. 

Hüqonun  dediyi  kimi,  keşişin  mərbəmeti  ömründə  onu  sarsıdan  en  şid  dətli 

hücum idi. Bu “şiddətli hücum” təroddüd içində olan Jan Valjanın qəl- bindən 

kini atıb, xeyirxahhğı rişoləndirdi, gücləndirdi, şaxələndirdi. 

Bu  xeyirxahlığın  əlaməti  olaıaq  Monreyl  şəhərində  baş  veren  yanğın  zamam 

canından  keçərək  özünü  odun  içinə  atıb,  yanmaqda  olan  iki  uşağı  xilas  etdi. 

Həmin hadise onun xeyirxahhğımn başlanğıcı oldu. 



 

25 


Madlen baba adı ilə tanınan Jan Valjan Monreyl şohərinde işə düzəlir ve tətbiq 

etdiyi  yeni  üsulla  xeyli  qazanc  əldə  edir.  Onun  əldə  etdiyi  qazanclar  o  qedər 

çoxalır ki, artıq ikinci il o, böyük bir fabrik tikmöyə nail olur. Indi düz- gün yola 

qayıtmış Jan Valjatı her kəsi işə götüriir ve hamıdan da “namuslu adam olmağı, 

namuslu  qadın”  olmağı  təleb  edir.  Qadın  və  kişilərin  emalatxa-  nalarını  bİT-

birindən ayırmaqla qtzlann da, qadınlann da namuslu qalmasına xidmet edir. 

Özü  səfiilikden  qurtaran  Jan  Valjaxı  ne  qodər  səfıllərə  himayedar  olmağa 

başlayır. 

Sadeliyi,  xeyırxahlığı  ilə  get-gedo  Madlen  baba  cənab  Madlene  çevıilir. 

Xəstəxanada öz hesabına çarpayılann saymı artırır. Iki mektəb binası saldırır 

biri  oğlanlar,  digəri  qızlar  üçün.  Səfilliyin  en  aşağı  səviyyəsinə 



yuvarlanmış Fantinaya qayğı göstərir. Tenardyelərə pul verib Kozettam onJarın 

zülmündən  qurtanb,  gətirib  yanında  saxlayır,  böyüdüb  ərə  verir,  ağır  arabanm 

altmda  qalıb  palçığın  içində  heyatla  vidalaşmaqda  olan  Foşlevan  babanı 

ölümdən  xilas  etməyi,  döyüşdə  ağır  yaralanmış  Mariusu  zirzemiye  çiynində 

gətirib həyata qaytarmağı, nəhayot, uzun illər onu təqib edən polis adamı Javeri 

gül- leləmək imkanı elə düşdükdə, azadlığa buraxmağı bu insanın nə dərəcodo 

dəyişildiyinin əyani tosdiqidir. 

“Səfillər”  romanında  XVIII  yüzilliyin  dahi  fransız  yazıçısı  Volterin  “Zadiq, 

yaxud tale” povcstindəki oxşar epızodlar da özünü gösterir. 

“Zadiq” əserində Zadiq yolda rast gəldiyi kahinle bir varlının evində gecoleməli 

olur.  Ev  sahibi  onları  çox  qonaqpərvorlikle  qarşılayır.  Qızıl  tcştdə  qonaqlann 

ə

llərini yudurur. Ancaq evdən çıxarkən kahin qızıl teşti vo qaşıq- ları oğurlayır. 



İ

kinci bir evde qalarkən onlara çox pis xidmət edilir. Buna bax- mayaraq kahin 

oğurladığj  qızıl  teşti  ve  çəngəl-qaşıqlan  bu  ev  sahibine  verir.  Zadiq  bunun 

səbebini  soruşduqda,  kahin  cavab  verir  ki,  birinci  ev  sahibi  şöh-  rotpərəstliklə 

öz var-dövlətini göstərmək istoyirdi, ona görə bunlan oğurla- dım, ikinciye ona 

görə verdim ki, qoy o xidmət eləmayı öyrənsin. 

“Səfıller” romamnda da Jan Valjan yepiskopun evində qalarkən süfrəyə yalmz 

lazım  olan  üç  dest  çəngel-bıçaq  quyulur.  Ancaq  bu  evin  qaydasma  gorə 

yepiskopun  qonaqlarından  biri  axşam  yemeyi  üçün  qaldıqda  altı  dest  gümüş 

çəngel-bıçağın hamısı ortaya qoyulmalı idi. 



 

26 


Hüqonun  yazdığı  kimi,  “ziyansız  bir  lovğalıq!”  Əwəldə  qeyd  olunduğu  kimi, 

sanki  bu  “lovğahğa”  ciers  vermək  məqsədile  burada  da  oğurluq  hadisəsi  baş 

verir. 

Ə

sər  bir  növ  psixoloji  gərginlik  yaradan  səhnnlər  üzərində  qurulmuşdur. 



Mariusun  atasının,  öz  oğlunu  görmok  üçün  həftədə  bir  dəfə  kilseyə  golərek 

sütunlar  arxasından  gizlin  ona  baxmast,  Jan  Valjamn  hobsxanaya  düşməsi, 

bacısının  yeddi  uşağının  kımsəsiz  qalması,  katorqa  cəzasından  sonra  yer  tapa 

bilməməsi,  oğurluq  anlan,  Kozettanı  apararkən  meşədə  Tenardye  ilə  rastlaş- 

ması,  Tenardyenın  qurduğu  tələyə  düşmesi  Javeri  öldürməyə  aparması  belə 

səhnəlerdendir. 

Hüqonun  yazdığt  təki:  “türk  kimi  qüwətli  olan  Jan  Valjan  bir  çox  çətin- 

liklərdən məhz öz ağlasığmaz tlziki gücünün kömekliyi ilo çıxır. Həbsxanada da 

bu  qəder  qüwotli  ikinci  adam  yox  idi.  Ağır  dəmir  kanatı  çekmekdə,  yaxud 

gəminin  çantım  döndermekdə  dörd  nəfəri  evəz  eden  bu  insan,  bəzen  çox  ağır 

ş

eyleri  çiynində  saxladığı  üçün  yoldaşlan  tərəfindən  Domkrat  Jan  ləqobi 



qazanır. O, qüwətli olmaqla yanaşı, hem də çox çevik idi”. 

“Səfıllər'’  romanından  söhbət  açılarkən  bir  meseləye  münasibəti  xüsusi 

bildirmək  lazım  golir.  Bizcə,  asordəki  Kozetta  surəti  ilo  müellif  1843-cü  ilin 

sentyabnnda  Sena  çayında  boğulmuş  Leopoldinanın  surotim  yaratmışdj.  Bu 

fıkri əsaslandırmaq üçiin müqayi&ə aparmaq lazım gəltı. 

Hüqo  1844-cü  ilin  sentyabnnda  Leopoldinanın  ölümünün  birinci  ildönü-  mü 

münasibetile  “Hamıtmz bir yerdə” adlı şerini yazır. Xəyalon o, 1834-cü ildo - 

on  il  əwəl  Furkedə  ailəlikcə  ıstirahet  etdiyi  günlorə  qayıdır.  Bu  şeirdon  iki 

bənde müraciet etmok istərdik. 

dom ki, man onun slindən tutar, 



Onda şahanolik qıiruru vardı. 

Yollarda kasıbı arayıb tapar Çölds yonılmadan gü) axtarardı. 

məııo vererdi utancaq onu Hər şcy gözlərindö çıxardı yoxa. 



Bir de, xatırlarsan gözəl donunu Yadma düşüımü, vardı o vaxt ba! 

“Sefıllor”  romamnda  Hüqo  bu  mənzerəni  demək  olar,  eynilo  Kozettanın 

simasında  təqdim  edir...  Kozettanın toy  günü Jan  Valjan toyda  Marius ve  Ko- 


 

27 


zettaya  öz  xeyir-duasım  verənden  sonra  iyunun  4-do  köçdükləri  Silahlı  adam 

küçəsindoki evlərine qayıdır, teləso-təlese sandıqçaya yaxınlaşıb onu açır; 

“Kozettamn uşaqlıq paltarlarını oradan yavaş-yavaş çıxarmağa başladr. Kozetta 

on  il  əwəl  Monfemıeylden  bu  paltarda  getmişdi,  Əwəl  kiçicik  qara  donunu, 

sonra  qara  ləçəyini,  sonra  da  qəşəng  uşaq  ayaqqabısım,  ...xırdaca  cibleri  olan 

döşlüyünü,  yun  corabım  çıxartdı;  Kozettanın  ayaqlan  elə  balaca  idi  ki,  bu 

ayaqqabılan  indi  də  geyo  bilerdi.  Corablarda  helə  də  qeşəng  uşaq  ellerinin  izi 

qalmışdı...  Jan  Valjan  özü  bu  şeyləri  Kozctta  üçün  Monfermeylə  götirmişdi. 

Bunları sandıqçadan çıxartdıqca yatağm üstünə, bir-birinin yanma qoyurdu. Jan 

Valjan düşünür, o günü yadına sahrdı... Jan Valjan bu uşaq paltarını çarpayının 

üstünə qoydu... bir-bir onlara baxmağa başladı”. 

Hüqo  qızıyla  Furkede  kcçirdiyi  günleri  göz  önünə  gətirerək  “Bir  bax,  yol 

gedirdik dumanda necə, qaçırdıq biz meşəde, dağda” - deyir. 

“Sofıller’də ise: “Jan Valjan Monfermeyl meşesini xatırladı; meşədən onlar ikisi 

bir yerde keçib getmişdi; o çovğunlu qış gününü, çılpaq ağaclan, quşsu2 meşəni, 

güneşsİ2 göyü xatırladı - her necə olsa, bunlar gözəl xati- rəlerdi”. 

Hüqo qızı ile birgə olduğu o xoş çağlara nəzer salır, “o günlər necə də ehmalca 

keçdi, həm bir xeyal kimi, həm de ki, kövrək!” - deyərok kövrəlir. 

“Sefillor”  romanmda  İge  Jan  Valjan  ötən  zamanı  yadma  salaraq  daha  ağır 

iztirab keçirir: “Birdəıı onun ağ saçlı başı yatağa san əyildi, ...bu zaman pillə- 

konle bir adam qalxsaydı, ürək parçalayan hönkürtü səsi eşidordi”. 

Fikre  daha  geniş  aydınlıq  getirmək  məqsədile  bir  məsələyə  də  öz  müna- 

sibetimizi bildirmək istərdik. 

843-CÜ  il  fevral  ayının  15-də  Leopoldinanın  toyu  olur.  Bu  münasibətle 



Hüqo qızına şeir hesr edir: 

Eşqini esLrgeme, sevgilinlə xoşbəxt ol. 

Get ol ona xozinə, bir vaxt bizimdin yalnız 

Sevinc apar bir cvdən o birina, yaxşı yol. 

Son qovuş səadatə, ne eybi qalsaq yalqız. 

“Səfiller”  romanmda  da Jan  Valjan  Kozettaya,  Mariusa  öz  xeyir-duasını verir: 

“KozettaMarius  üçün  güneş,  Marius  Kozetta  üçün  kainat  olsun.  Kozetta,  qoy 


 

28 


erinin  tobossümü  sizin  üçün  aydm  gün  olsun;  Marius,  qoy  arvadınm  göz  yaşt 

sənin üçün yağmurlu gün olsun. Qoy sizin həyatımzda pis hava olmasın”. 

Ə

lbəttə,  Jan  Valjanuı  Kozetta  və  Mariusa  verdiyi  xeyir-dua  çox  genişdir.  Bu, 



monoloqdan götürülmüş yalnız bir neçə cümlədir. 

Beləliklə,  Hüqo  qızı  Leopoldinanın  Ölümüne  həsr  etdiyi  şeirlerlo  kifa- 

yetlenməmiş,  “Səfıllər”  romanında  yaratdığı  Kozetta  surətilo  bir  daha  hemin 

movzuya qayıtmış, eziz Leopoldinanın surətini ycnidən canlandırmışdı. 

“Səfiller” romanını dəyərləndiron cəhetlərden biri də Hüqonun bu eserde geniş 

ş

ekilde  aforizmlor,  hikmətLi  sözler  işlətməsidir.  Onlardan  bozi  nümunəl&ri 



gətirmok ycrinə düşərdi: 

Dərdli  adamlar  geriyə  baxmazlar.  Onlar  qara  talelərinin,  dallannca  geldı-  yini 

çox gözel bilirler. 

Ağıllı o adama deyerlər ki, vaxtında özünü dustaq ede bilsin. 

Her ezablı yolun bir istirahoti var. 

Gülmək günəş kimidir, o, insanlann üzünden qış soyugunu qovur. 

Bəşer aııcənabhğmın ən yüksək nümunəsi başqalartnm işlədiyi günahın cəzasını 

çekməkdir. 

İ

ndi  ucuz  olan  tıədir?  Hər  şey  bahadır.  Tekcə  dərd  ucuzdur.  Bax  bu  derdi  lap 



havayıca alarsan. 

Qəlbi soyutmaq olar. Taleyi deyişmek olmaz. 

Sağlam düşüncə yalan deyə bilmez. 

Belo nümunelərb sayını istenilen qəder artırmaq olar. 

Görkəmli  ədabiyyatşünas,  “Səfillər”  romanının  ilk  fəsillərinin  Azerbay-  can 

diline tercümeçisi Mikayıl Rəfilinin dililə desək, “Hüqo yaradıcılığının şah əsəri 

“Səfıllər”  romanı  her  bir  insanın  menevi  cehətden  zenginləşmosi  üçün  çox 

qiymətli monbələrdəndır”. 

1885-ci  ilin  22  may  gününü  Fransa  xalqı  milli  matəm  günü  elan  etdi.  Həmin 

gün Paris Kommunasımn sağ qalan nümayondeləri bir beyannamə neşr ederək, 

fransız  xalqrnı  şaire  son  ehtiramlannı  bildirməye  çağırırdılar.  Bu  çağınşa  ses 


 

29 


verən  bir  milyon  franstz  onun  dəfn  mərasiminde  iştirak  etmiş  və  şairə  öz 

ehtiramını bildirmişdi. 

Azerbaycan  oxucusu  Hüqo  yaradıcılığı  iJə  çoxdan  tanışdır.  Helə  “Koşkül” 

qezeti  1885-ci  İldə24-cü  nomresindo  yazıçı  haqqında  nekroloq  vermiş,  onun 

yaradıcıhğını  yüksək  qiymetləndirmiş,  edibin  şerindəa  tercümə  derc  etmişdi. 

Hacı F.Ağazade 1912-ci ildo Bakıda nəşr olunmuş “Ədobiyyat” məcmuəsın- de 

Hüqo haqda məqalo yazmış vo şairin “Niyazi azirane” şerim dərc etdir- mişdir. 

XX  osrin  əvvəllərindo  Hüqo  yaradıcılığına  müraciət  edənterdon  biri  de 

görkomli şair ve tərcümeçi Abbas Səhhetdir. Fransız diliai gözəl bilen Səh- hət 

ş

airin “Yatmış uşaq” şerini orijinaldan tercüme etmişdir. Şeri oxuculara teqdim 



edirik: 

YATMIŞ UŞAQ 

Bir körpe ujaq beşik'do yatmış Rahat al-ayaqlann uzatmış. 

Dünya üzün» gözun qapatmış Əflaka təref nezarət eylər Cennətdo gezib seyahet 

eylər. 

Boşşaş oturub yanında rnaclər Hordən beşiyi əl ılo yellər. 



Gah  layla  deyer,  öpər.  gah  iyler  Istər  başuıa  durub  dolansın  Qıymaz  uşaq 

uyqudan oyansın. 

Mosum  uşagm  bu  halətinden  Mador  seviner  bəşaşotinden  Qelbi  doyüner 

mehəbbotindən Bilmaz ki, dil ile layla çalsın, 

Ya ki, döşüna o tifli saJsın. 

1920-ci  illerdən  sonra  Hüqonun  əserlerinin  Azərbaycan  dilinə  tərcümesi 

sürətlenir.  Belo  ki,  görkəmli  alim,  mahir  tarcümeçi  Mikayıl  Rəfıli  yazıçının 

“Qülen  adam”  (1927),  “Paıis  Notrdam  kilsəsi”  (1936),  “Doxsan  üçüncü  il” 

(1948)  romanlannı  Azerbaycan  dilinə  tercümə  edir.  Hüqo  ilə  bağlı  ilk  tenqidi 

meqalələr  də  osasen  bu  dövrdə  işıq  üzü  görməyə  baştayır.  Tənqidçi  M.Rəfili 

1929-cu  ilde  “lnqilab  və  mədəniyyet”  jumalmın  7-8-ci  nömrəlerinde 

“Romantizm ve Hüqo” adlı moqalesinı neşr etdirir. 

XX  esrin  50-ci  illərinde  istər  tərcümə  sahesində,  ıstərsə  de  odebiyyat- 

ş

üaaslıqda  Hüqo  yaradıcılığına  maraq  daha  da  genışlenir.  Bunun  bir  başlıca 



 

30 


səbebi de Hüqonun anadan olmasının 150 illiyi ınünasibotile keçirilən yubi- leyi 

idi. 


1951- ci 

ildə  Vyanada  keçiıilən  Ümumdünya  Sülh  Şurasınm  jkmcı  ses- 

sıyasında  məşhur  Çin  yazıçısı  Dun  fransız  yazıçısı  Viktor  Hüqonun  anadan 

olmasının  150  illiyini,  İtaliyalı  Ronili  Qoqolun  vofatının  100  illiyini,  İlya 

Erenburq  isə  L«onardo  do  Vinçinin  500  illiyini  qeyd  etm»k  təklifmi  irali 

sürmiiş, Ümumdünya Sülh Şurası da bu təklifləri qəbul etmişdi. 

Hemin qorardan sonra yazıçmın yubileyi ilə əlaqədar həm ümumıttifaq, h^cı ds 

keçmiş sovet respublikalarında yubiley komissiyalan yaradılır. 

1952- ci 

il fevralın 15-də komissiyanın son hazırlıq iclası olur və Hüqo- nun 

anadan  olduğu  günü  -  fevralın  26-da  Moskvada  tttifaqlar  Evinin  sütunlu 

salonunda  dahi  sənətkann  yubileyi  təntenəLİ  surətdə  qeyd  olumır.  İclası 

K.Sımonov  açır,  prof.  İ.İ.  Anisımov  osas  moruzofli  edir,  İ.Erenburq,  K.Fedin, 

M.Bajan,  Azerbaycan  şairi  Metnmed  Rahim,  türk  şairı  Nazım  Hıkmət,  rus 

artistləri V.Pudovkin, A.A.Yabloçkına, A.Korova çıxış edirler. Fransız şairi Pol 

Eluar parlaq cavab nitqi soylayir. Hüqonun nəticəsi ressam Jan Hüqo da iclasda 

iştirak edir. 

1952-ci  il  fevraluı  27-də  Azərbaycan  Sülhü  Müdafiə  Komıtəsi,  Azərbay-  can 

Elmler  Akademiyası  ve  Azerbaycan  Yazıçılar  İttıfaqı  birlikdə  Hüqonun 

yubileyine  hesr  olunmuş  iclas  keçirir.  Tentenəli  yığmcağı  Azerbaycan  Yazı- 

çılar İttıfaqının sədri M.tbrahimov açrmş, prof. Əli Sultanlı Hüqonun hayat vo 

yaradıcılı|ı  haqqmda  məruzə  etmiş,  Mirzağa  Quluzade  ise  “Azadlıq  ve  tereqqi 

uğrunda çarpışan böyük mübariz” mövzusunda maruzə ıla çıxış etmişdir. 

Həmin  ü  respublikamn,  demək  olar,  bütün  dövri  mətbuatmda  göricəmlı 

edebiyyatşünas alımlər dahi senetkann yubileyi ile bağlı yazılar derc etdirirler. 

Pnof.  Mikayıl  Rəfili  “Ədəbiyyat”  qəzetində  23  fevral  1952-ci  il  nöm-  rəsinde 

özünün  “Fransa  xalqının  böyük  yazıçısı"  adlı  meqalesinde  Hüqonun  h&yat  və 

yaradıcılığından bəhs edərək ayn-ayn asərlərini təhlil etməyə çalışır, rus yazıçısı 

Lev  Tolstoyun  “en  yaxşı  fransız  romanı”  adlandırdığı  “Sefiller”  eserini 

Hüqonun  “şah  esəri”  hesab  edir  və  eserin  əsas  qayesine  öz  münasibetini 

bildirirdi. 

Prof, Əli Sultanlı da fransız ədibinin anadan olmasııım 150 illiyı müna- sibetilə 

yazdığı “Böyük fransız yazıçısı Viktor Hüqo” adlı məqaləsində edibin heyat ve 

yaradıcılığı ile bağlı bir neçe meqalə ilə çıxış etmişdir. Qərb edebiyyatı üzra o 



 

31 


zaman  respublikada  sayılan  en  güclü  iki  mütəxessisdən  biri  Əli  Sultanh 

Hüqonun yaradıcılığmı təhlil edərkən maraqlı bir müqayise apa- nr. O yazır ki, 

“Klod Ge” hekayəsi “Sefillər” romamnın ilk ve mehdud sxe- midir. O qeyd edir 

ki, İşsiz qalan namuslu fəhlo Klod Gc oğurluq etmaya mocbur olur. Onu tutub 

hebsxanaya  aparırlar,  Həbsxana  müdirinm  təhqır-  lorine  davam  getirmeyərek 

Klod Ge intiqam alır, hebsxana müdirini öldürür. Fəhləyo edam cəzası kəsirlər. 

Bəli, Klod Ge oğurluq üstündə həbsxanaya düşmüş, başı min cür bəlalar çəkmış 

Jan Valjanın yığcam prototjpidir. 

Onu da xatırlatmaq lazımdır ki, prof. Əli Sultanlı hale 1935-ci ıldr> Hüqo- nun 

vəfatımn  50  illiyi  münasibətılə  “Ədebiyyat”  qəzetindo  "Viktor  Hüqo” 

meqaləsini nəşr etdirmişdi. 

Hüqonun  anadan  olmasmuı  150  illiyi  münasibetile  diqqəli  cylb  edən  ya- 

zılardan biri prof. Əkber Ağayevin “Fransız xalqının böyük oğlu” meqaləsidir. 

Ə

.Ağayev Hüqonun ümıımi yaradıcıhğma müraciət etse de, ölməz sənot- kann 



vətənpərvərliyini  daha  qabanq  sııretde  teqdim  etmoyə  çalışmışdır.  ...Frarısa-

Prussiya  mühaıibəsi  zamanı  Paris  şəhori  mühasirəyə  alımtıışdt.  Öz  vətəninin 

qoca paytaxtıaın bu veziyyete düşmesi V.Hiiqonu qəzoblrmdİT- mişdi. 1870-ci 

ilin sentyabnn 17-də o demişdi: “Fıansızlar! Prussiyalılar 800 min nəfərdir- siz 

isə 40  milyonsunuz. Ayağa  qalxın!  Heç  bir  istirahət,  tənəf-  füs  ve  yuxu  lazım 

deyildir. 

Vələn  uğrunda  dəhşətli  bir  vuruşma  təşkil  edin...  bücum  edm,  çaylardan, 

sellərdən keçib gedin, qaranhq gecı>lordən istifade edin, derelerdən, çöllər- den 

sürünüb keçin, nişan alın, atəş açın, işğalçılan qmn!” 

Hemin  ildə  yubileyle  elaqedar  prof.  M.Refilinin  “Kommunist”  qezetinde 

“Alovlu votonpərvər ve demokrat” adlı məqaləsi də neşr olunmuşdur. 

Bu  illər  Azerbaycan  şairlori  də  coşqun  fealiyyət  gostərmişlər.  O.Sanvəllİ 

Hüqonun  “Dostlar,  iki  söz  dalıa”,  Ə.Tələt  “Lıon  fehlələri”,  “Medeniyyət”, 

“Üfüqün  iki  terefi”,  Ə.Cemil  “Son  söz”,  A.Aslanov  “Şen  həyat”  şeirlerini 

tercüme etmişlər. 

1955-ci ildə Hüqonun vəfatmın 70 illiyi münasibetile görkəmli edobiy- yatşünas 

M.C.Cefərov  “Votonpərvər  yazıçr1,  tədqiqatçı  K.Qəhrəmanov  “Böyük 

vətənpərvor” məqalələri ile mətbuatda çıxış etmişdilər. 



 

32 


Azorbaycan  alimləri  bundan  sonrakı  illərde  de  böyük  edibin  yaradıcılıq  irsinə 

müraciet etmiş, bu zongin irsle bağlı tədqiqatlar aparmışlar. 

50-ci  illordo  Hüqonıuı  eserlerinin  tercümosinə  yenidən  müraciət  olunur, 

Mikayıl Rəfilinin. tercüməsilə 1958—ci ildə məşhur “Səfıllar’ rornanmın I—11 

hıssələri, 1963-cü ildə  Beydulla  Musayevin tərcümosilə  III-IV hissələri, 1964-

cü ildo isə V hıssəsi işıq üzü gördü. 

Hamid  Qasımzade  1963-cü  ildə  edibin  “Büq  Jarqal”  oserini,  Şamil  Zaman  ise 

1976-cı ildo “Klod Ge” eserlerini Azerbaycan diline terciimə etmişlor. 

Fransız  ədibinin  əsərləri  dofolərlə  səhnələşdirilmiş,  bu  osorlərin  süjetləri 

ə

xasında  opera  və baletlər  yaradılmışdır. Onun  bir  çox pyesi Azerbaycan  soh- 



nosinde də tamaşaya qoyulmuşdur. 

Ş

übho  yoxdur  ki,  Azorbaycanda  dahi  sənəlkann  yaradıcılığı  bundan  sonra  da 



edebi ictimaiyyetin diqqət merkozində olacaqdır. 

Ə

sgər Zeynalov  



1-ci hissə 

Fanttna  

Birinci kitab  

 

  






Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   68


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə