H e y d ə r Ə lirz a oğ lıı a y d u ı ifa d ə oU ınan x a r iz m a y a m a lik



Yüklə 160 Kb.
Pdf просмотр
səhifə3/15
tarix11.06.2017
ölçüsü160 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

GÖRKƏMLİ  ŞƏRQŞÜNAS ALİMİN 
YUBİLEYİNƏ  HƏSR  OLUNMUŞ  ELMİ 
KONFRANS  KEÇİRİLƏCƏKDİR
AzərTAc  x əb ə r  v erir  id,  o k ty ab n n   l M 2 - d ə   Azərbaycan  Miili 
Elm lər  Akadem iyasm da  görkəmli  şərqşün as  alim ,  filologiya  elmləri 
doktoru  Aida  İm anquliyevanm   anad an  olm asnnn  65  illiyi  m ünasibəti- 
lə  “Şərq  və  Q ərb:  o rtaq  m ənəvi  dəyərlər,  elm i-m ədəni  əlaq ələr”  möv- 
zusunda  elnıi  konfrans  keçiriləcəkdir.
Konfransa  Rusiya  F’ederasiyasm dan,  ABŞ  və  T ürkiyədən  tanm m ış 
şərqşünas  alim lər  dəvət  edilm işlər.
Ununni  və  bölm ələr  üzrə  iclaslarda  tanm nnş  şərqşünas  alim lərin 
“Şərq  və  Q ərbin  qovuşugunda  yerləşən  Azərbaycan  m odeli” ,  “Azər- 
baycanda ərəb ədəbiyyatm m  Ş ərq-Q ərb konsepsiyası yönüm ündə araş- 
dınlm asm a  d air  bəzi  n ıü lah izələr” ,  “Ş ərq -Q ərb   sivilizasiyalanm n  dia- 
lo q u ”  və  digər  m övzularda  m əruzələri  dinləniləcək,  Aida  İm anquliye- 
vanm   şərqşünaslıq  ehnindəki  fundam ental  təd q iq atlann dan   söhbət 
açılacaqdır.
6 oklyabr 2 0 0 4
25

Mehriban  ƏLİYEVA
AİDA  İMANQULİYEVA AZƏRBAYCANDA 
ŞƏRQ-QƏRB  PROBLEMATİKASININ  İLK 
SİSTEMİNİN  TƏDQİQATÇISIİDİ
Azorbaycaııda  ınəşlıur  şərq şü n a slar  çox  olm uştlıır.  D ünya  şöhrətli 
şər(işünaslar...  Ə rəb,  fars  və  tü rk   dillərinin  böyük  biliciləri,  bu  diilər- 
də  yazdmış  m öhtəşəm   poeziya  n ü n uuıələrinin   yorulm az  tədqiqatçdarı, 
Azərbaycanuı  və  bütövlükdə  İslanı  reg io nu nu n  böyük  tarixçiləri,  is- 
lam şünaslar,  m ətnşünaslar  və  s.  Y axın  keçmişdə  Azərl)aycan  şərqşü- 
naslıq  elminə  l)aşçıhq etnıiş Aida  İnıanquliyeva da belə m əşhur şərqşü- 
naslardan  biridir.  T ədqiqatçdar  çox  v ax t  onun  m əşğul  olduğu  proble- 
mi də  bu  sırada qeyd edirlər:  ərəl)  filologiyası  və ya  daha  ko ııkret, ərəb 
m ühacir  ədəbiy'yatı.
Ə lbəltə, dünya şöhrətli ahm lərlə b ir sırada  durm aq  özü də böyük şə- 
rəfdir.  Lakin  Aida  xannm n  elə  bir  elmi  xidm əti  v ard ır  ki,  bu  onu  ha- 
mıdan  fən ılən d irir.  Təəssüf  ki,  l)u  x idınət,  bu  yenilik  öz  həqiqi  elmi 
(liymətini  hələ  də  alm aım şdır.  Bu  yenihyin  məğzini  düzgün  anlaınaq 
üçün,  ünuımiy'yətlə, şər(|şünashğın  m ahiyyətini,  mə(isədlərini  və prob- 
lematika.sım  düzgün  (ləyərləndirm ək  tələi)  o huuır.  B unun  üçün  isə  əv- 
volcə  Ş ənı  anlam ııun  özünün  hansı  m əna  yükü  daşıdığı  müəyyonləşdi- 
rilm əiidir.
Şənıdo  fordin  mənovi  aləm inə  daha  çox  önom  verildiyindon.  bütöv- 
lükdə,  (;əmi>yotin  monəvi  hoyatı,  (;əmi>yəti  bir sistem   kinıi  səcijyəlon- 
(lirən  am illor  bir  qayda  olaraq  di(i(iətdən  konarda  q ah r.  Həyatın  özü, 
ictimai  proseslərin  çox  v ax t  porakəndə  səcijyə  daşıyan  gedişatı  ön 
planda  olsa  da,  l)u  proseslərin  elm i-nəzori  təhlilinə,  .sistemli  mənzəro- 
sinin  yaradılm asına  və  sosial  pro^pıozlara  önəm  verilm əm işdir.  H ətta
26
Xoşməramh  səfır
çox  höyük  miqyaslı  ictimai  hadi.sələr:  m ü harib ələr,  işğallar,  im periya- 
larııı  omolo  gohnosi  spontan  x arak ter  daşıım r,  əw əlcədon  m ükəm m əl 
bir  ideyaya  söykənmodiyi  kim i,  son radan   da  öz  ehni-nəzəri  təhlilini 
tapm aım şdır.  Şərqdə  fordi-nıonovi  həyat  böyük  fəlsəfi  mona  daşısa  da, 
ictinıai  hoyat  fəlsofosi  bazisə  əsaslannıam ış,  tarix  fəlsəfə  üzərində  qu- 
rulm am ışdır.  Ş ənıdə  tarix  yaradılm ış,  lakin  yazdmam ış və  ideya-fəlsə- 
fi  müstovidə  moniın.sənilnıəmişdir.
M araqlıdır  ki,  şər^ışiuıaslıq  problemlori  ənənəvi  şəkildə  məhz  Qərb 
ölkələrindo  tədqiq  edilm işdir.  Başqa  sözlə,  şərqşünaslıq,  əslində,  Qərb 
hadi.səsi(lir.  Azərbaycan şərqşünashğı  d a,  əslində,  rus-sovet şərqşünas- 
hğınm   torkib  hi.s.solorindon  biri  idi.  Şorqin  öyronilmə.si  rus  imperiya.sı- 
nın  coğrali-.siyasi  m araq ların a  və  tocavüzkar planlarına  daxil  olduğun- 
(lan  bu  .sahə  honüşə di(i(iət  mərkozində olnuışdur.  Biz Şənıə  Rusiyanın 
gözü  ilə  haxma(i  məcbııriyyotindo  idik.  Lakin  Q ərb  şənjşünashğı  da 
v a r  idi  ki,  sovet  dövründo  o  hizim  üçün  m üoyjon  nıənada  ya.saq  idi. 
Biz  Sovetlər  İttiraqım n  hüdudlarını  keçərək  han.sı.sa  problemo Avropa- 
nın  gözü  ilo  baxm aq,  onu  p laııctar  m iqyasda  nəzərdən  keçirm ək  imka- 
lundan  ıııohrum  idik.  Ən  böyük  (ladağa  iso,  hcç şübhə.siz,  problenıloro 
nıohz  Azərbaycamn  gözü  ilə  baxm ağa,  nıilli  m ara(ilardan  çı.xış  etməyə 
(loyulmıışdıı.
Tə.sadüfi  (leyildir  ki,  Azorbaycan  şənışünaslığı  daha  çox  dərəcodə 
ınətnşünaslığa,  orob  vo  l'ars  dilçiliyi  ilə,  habclo  iTgionun  bədii  insinin 
ədobi-tonqidi  tohlili  ilo  ıııoh(lııdla.şırdı.  Bu  mövzudan  heç  biri  bütöv- 
lükdə  Şorqin  nıahiyyəti,  id('oloji  və  tarixi  mi.s.siyası  ilo  bağlı  deyildi. 
Buradakı  təd(iiqal  b('yni  Krcm lin  .siya.si  m araq  dairə.sində,  (|əlbi  P eter- 
bıırq  şor(i.şüna.shq  nıəktobində  yerləşən  bütöv  bir  orqanizm in  qol-bu- 
da(|larından  ibarot  idi.
Klmşüna.slıqdan  nıəlu m du r  ki,  qadağaları  pozma^ı,  ideoloji  m əhdu- 
diyyətlori  və  təfəkkür m aneələrini  keçm ək,  düşüncə  tərzinə yeridihniş.
27

M ehriban  ƏLİYEVA
tədq iq at  ü su lların a hopd u ru lın u ş  norm ativ ləri  alt-ü st  edərək yeni  təd- 
qiq at istiqam ətinin əsasm ı  qoym aq çox çətin d ir.  B u,  əslində,  elnıdə in- 
qilab  dem əkdir.
Biz Aida  İm anquliyevanm   tə d q iq a tla n n ı  ona görə yeni  bir istiqanıə- 
tin  əsası  kim i  qəbul  edirik  ki,  o,  A zərbaycan  h ü d u d u n d an ,  bütövlük- 
də,  Ş ərq  m iqyasm dan  k ə n a ra   ç ıx a ra q ,  yeni  dövrdə  bəşəriyyət  miqj'a- 
sm da gedən proseslərin  məğzini  açıb göstərm iş,  Şərq-Q ərb münasibət- 
lərin in   x arak terin i  və  p erspektiv lərini  təhiil  etm işd ir.  B unun  üçün  də 
A vropada  və  A m erikada  yaşay an ,  lakin  ru h ə n   şərqli  olan  və  Şərqi  bi- 
lən  ərəb   m ühacirlərinin  yaradıcüığm dan  çıxış  etm işdir.  Zahirən  bu, 
ərəb   fiiologiyasıdır,  yəni  ənənəvi  şərqşünaslığm   bir  qoludur.  A.İman- 
quliyevanm   tədqiqatı  yeni  m ahiyyətii  və  yeni  ünvaniı  b ir  prosesin  - 
Şərqdə  təzə  başlannnş  m ilh  və  üm um bəşəri  özünüdərk  prosesinin  öy- 
rəniim əsinə  yönəim işdi.  Bu  isə  ta rix   və  filoiogiyadan  daha  çox  fəisəfi 
qayəyə  m ahk  oian  bir  m issiyadır.  A .İm anquIiyevanm   elmi  yeniliyinin 
həqiqi  böyük  dəyərinin  indiyədək  kölgədə  qalm asnıa səbəb  də  onu  an- 
caq  ənənəvi  şərqşünaslıq  və  filologiya  çərçivəsində  dəyərləndirnıək 
cəhdlərindən  irəli  gəhr.  Ə shndə  isə,  Aida xanm nn  elmə gətirdiyi  yeni- 
liyin  miqyası  elə  böyükdür  k i,  o  ancaq  fəlsəfi  kontekstdə,  ümumbəşəri 
ö zünüd ərk  prosesinin  araşdırdm ası  ilə  üzə  çıx an la  bilər.
İn di,  XXI əsrin  zirvəsində  dünyada gedən qlobal proseslərin kontur- 
ları  kifayət  q əd ə r  aydm   g ö rü n ü r  və  məlum  olur  ki,  dünyanm   yeni  ni- 
zannnuı  form alaşm ası  sivilizasiyalarm   qarşılıqlı  əlaqəsinə  də  yeni  mü- 
nasibət  tələb  ed ir.  XX  əsrin   7 0-80-ci  illərində  isə  bu  yeni  tendensiya- 
nm   m ahiyyətini  və  üstün  istiqam ətlərini  çox  az  adanı  görə  bilirdi.  Bu 
yenilik  ilk  növbədə  m ədəniyyət  m üstəvisində  baş  verən  qlobal  proses- 
lərin  siyasi  m üstəvidə  təza h ü rü n d ən   ibarət  idi.  Dünyada Şərq və  Qərb 
bölgüsünün  ak tu alh ğ n n n  artm a sı d a , məhz bu yeni  tendensiyalann nə- 
ticəsi  id i.
28
Xoşməramlı  səfır
Azərbaycan  əsrlər  boyaı  b ir  Şərq  ölkəsi  kimi  mövcud  olduğundan 
azərbaycanlı  alim lər  SSRİ-də  aparılaıı  təd q iq atlan n   əsasən  şərqşünas- 
hq  aspektlərinə  cəlb  edilirdilər;  qərbşünaslıq  və  xüsusən  Ş ərq-Q ərb 
m ünasibətlərinin  təd([iqi  isə  bizim  üçün  bir  növ  yasaq  mövzu  idi.  Belə 
b ir  dövrdə  Azərbaycanda  ilk  dəfə  məhz  Aida  xanım   İm anquliyeva  öz 
elm i  nıühitinin  ətalətini  dəf edərək  və  öz  zəm anəsini  qabaqlayaraq  ol- 
duq ca  aktual,  gələcəyə  yönəhniş  bir  mövzu  ətrafınd a  tədqiqatlar  apa- 
n r d ı.  Həm  də  problem in  o  ası^ektləri  ön  p lana çəkilirdi  ki,  onlar  təkcə 
Azərbaycan yox,  bü tü n   dü ny ada ancaq  90-cı  illərin  axırların da,  iki əs- 
rin   qovıışuğunda  aktuallaşm ış  oldu.  Təkcə  onu  qeyd  etm ək  kifayətdir 
ki,  2000-ci  iklə  İran  prezidenti  M əhəmməd  H atəm i  Şərq və  Q ərb sivi- 
lizasiyalarmın  dialoqu  ideyası  ilə  çıxış  edəndə  çoxları  bunu  bir  yenilik 
kimi  dəyərləndirdi.  2001-ci  il  isə  YUNEISKO  tərəfindən  Sivilizasiya- 
la n n   dialoqu”  ili  ad lan d ın ld ı.  Belə  bir  ideyanın  siyasi  m üstəvidə  üzə 
çıxması  isə  əw əlcə  elmi-fəlsəfi  və  ədəbi-bədii  yaradıcılıqda  ap an lan  
ax tan şların   nəticəsi  idi.  Yəni  siyasətdə  yenicə  aktuallaşan  bir  probieın 
bədii  yaradıcılıq  m üstəvisində  bir  sıra  yazıçı-m ütəfəkkirlər  tərəhndən 
hələ  XX  əsrin  əw əllə rin d ə  c|aldınlm ışdı  ki,  Aida  İnıanquliyeva  da  hə- 
min  ədəbi-bədii  proseslərin  XX  əsrin  son und a  kəsb  etdiyi  yeni  ictimai- 
siyasi  m ənanın  vacibliyini  nəzərə  ahıraq  bu  problem i  Azərbaycan 
şərqşünaslıq  ınəktəbinin  m ühüm   istiqam ətlərindən  birinə  çevirdi.
Aida  xanım  öz  tədqi(|at obyekti  kimi  Şərq  dünyasım n  Qərbdə yazıb- 
yarad an   üç  böyük  m ütəfəkkirini:  Cüi)ran  Xəlil  (Xibran,  Əıııin  ər-R ey- 
iıani  və  Mixail  Nuayməni  seçmişdi.  Bu  seçim  bir  tərəfdən  professor 
A.İmaıi(|Uİiyevanm 
ilk  ixtisasına  görə  ərəbşünas  olması  ilə  bağlı  idisə, 
digər  tərəfdən  Aida  xanım ın  özünün  dünyaya  fəlsəfi-rom antik  baxışla- 
rın ı,  öz  dövrünə  m ünasiiıətini  ifadə  etm ək  üçün  d ah a  əlverişii  olması 
ilə  i)ağlı  idi.  İdeyaları  tədqi(|  ohınan  h ər  üç  şəxsiyyət  əslən  ərəb  ölkə- 
lərindən  olub,  Am erika  və  A vropaya  köçm üş,  Şərq  ru h u n u   Q ərb  dü-
29

M ehriban  ƏLİYEVA
Xoşməramlı səfir
şiincəsi  ilə  birloşdirıniş  in s a n la rd ır.  M əsələn,  C .X .C iibrannı  sadəcə 
ərəb  ədəbiyyalnn  deyil,  bütöviiikdə  Ş ərq  dünyasm ı  Q ərbdə  təmsil  et- 
(liyi  ondan  da  g ö rü n ü r  k i,  o  öz idealı  kinıi  həm   Ş ərq in ,  bəm   də  Qərbin 
ən  böyük  dabisi  olaraq  bansısa  b ir  ərəb   şairin i,  yaxud  mütəfəkkirini 
yox,  İbn  Sinanı  seçir:  “İbn  S ina  və  on u n   po em ası”  adlı  əsərində 
C.X.Cül)ran  özü  də p eşək ar filosofdur.  Məbz  b u n a  görə  də,  Cübran  ki- 
nn  şəx sijy ətin   fəlsəfi  və  ədəbi-bədii  irsinin  öyrənibnəsi  ərəbşünaslığın 
b üdudlarn ıd an   çox  k ə n a ra   çıxm ış  və  A zərbaycanda  yeni  elmi  tədqiqat 
isüqam ətinin  -  Ş ərq-Q ərb  k om parativistik asn ıın  yaranm asuıa  səbəb 
oinuışdur.  Mövzu  özü  Aidə  xanım ı  filologiya  bü dudlarını  keçərək  l)ö- 
yük  fəlsəfi  fikir  m əkanında  tədq iq at  aparm ağ a  sövq  etm işdir.
“V əb d ət”  ideyasının  tərən n ü m çü iəri  nə  ardıcıl  idealist,  nə  do  ardı- 
cıl  m aterialist  idilər.  O n la r  b əq iq ətlər  dünyası  ilə  badisələr  düııyası 
arasın d a,  ideya  ilə  realbq  arasın d a  da  v əb d ə t,  tarazlıq,  tənasüb  axta- 
rırd ılar.  “H əqiqət  və  g ü c ” ,  “pey ğ əm b ər”  və  “ib lis”  mövzusu  lıom 
Ş o n |d ə.  bəm  də  Q ərbdə  bu  bö>'ük  m ü təfəkk irlər  üçün  bir  növ  üınumi 
mövzu  o b n u şd u r.  Aida  İm anquliyevanın  C übranın  “Ş ey tan ”  bekayəsi- 
nə  işarə  ilə  yazdığı  kim i,  “iki  m ütləq  başlanğıcın  -  xeyir və  şərin  əbodi 
birgo  m övcudluğu  vo  m übarizəsinin  lalıü dlü yü ” ,  deınok  olar  ki,  bu 
.şəxsiw ətlərin  iıamısı  üçün  ə.sas yaradıcıiıq  probleıni  idi.  Cübranda  da, 
Caviddə  də  “İb lis”  ( “Ş e y ta n ” ),  əslində,  dövrün  naqis  cəbətlorinin 
ünuuniloşnıiş  obrazı  idi.  H ə r  ikisinin  yaratdığı  “Peyğom bər”  obrazı  iso 
baq(|in,  odalətin  ifadosino  xidm ot  cdirdi.  Lakin  Cavid  konkret  (arixi 
gerçəkliyi  saxlam aqla  üm uınbəşori  problem ləri  tarix kontekstindo şorh 
etm iş,  C übran  isə  tarixi  və  coğrafi  konkretlik dən ,  babelə  milli  və  dini 
nıüəvyənlikdən  azad,  üm um iləşnıiş  peyğonıbor  obrazı  yaratınışdır. 
C übranda  bu  obraz,  əslində,  şəxsiyyətdən  daba  çox  ideyadır.  Burada 
böyük  dini  idealların  XIX  ə sr  konkretliyində  bəm  Şərqi,  lıəm  do  Qor- 
bi  ebtiva  etm ok  əzıni  ifadə  o lu n u r,  ü m u m ij^ətlə,  insan  idealınnı  ıııən-
zərəsini  çokmok  təşobbiisü  göslorllir.  B urada  C übran  peyğəmbərin  di- 
li  ilə  özünün,  öz  dövrünün  mənəvi  idealını  şorb  ed ir.  A .lm anquliyeva 
bu  kontekstdə  C übranın  nıəşbur etirafıııı  iq tib a sg ə tirib :  “Mən  bu  pey- 
ğəm bori  yaralm annşdan  əvvəl  o  ıııəni  y arad ıb ,  mon  onu  yazm annşdan 
əv\'Oİ 
0
  nıəni  y a z ıb ...”
Peyğoıııbor  və  İblis  m övzusunun,  baq([a,  düz  yola  çağıran  və  düz 
yoldan  azdıran  q ü w o lərin   nnuııııiləşmiş  o brazların ın   neçə  əsr  keçdik- 
dən  sonra  yenidon  gündəınə  gəlnıosi  losadüfi  deyil.  Xeyir  və  Ş ər,  İşıq 
və  Q aranii(|,  Əql  və  Xəfs,  Zəka  vo  Ebtiras osrlər boyu  anca(|  qarşı-(jar- 
şıya  dııran,  nıübarizo  a p a ra n   ləroflər  kimi  tə([dim  vo  tosvir  edilmişdi. 
V əbdət  mo(|amı  bəlo  çalm annşdı.  Bu  nıübarizə  XIX  əsrdə  də  davam 
edirdi.  C.X.Cübran  “ P eyğ əın b ər”  osorinin  “Zoka  və  E b tiras”  bölmo- 
■sindo  peyğombərin  dili  ilə  deyir:  “Siziıı  (|olbiniz  çox  vaxt  zoka  vo  dü- 
şüncənin  chtiras  və  aludoçiliyə  ([arşı  m übaribə  a|)ardığı  döyüş  nıeyda- 
nını  xalırladır” ,  I.akin  zam an  elo  zaman  idi  ki,  indi  aıu;a(|  döyüş  yox, 
lıəm  (lo  qarşılıqlı  anlaşm a  və  vobdot  tələb  o lu n n rd u .  Ə lbəttə,  .söbbot 
şorlo  voluloldon  g etm ir,  Söbbot şoro  a|)aran  yolların  sənılini  doyişmok- 
don,  his.sin  oqlə  yox,  oqlin  his.so  bəlodçi  olm asm daıı,  onu  lorbiyə etmo- 
sindən  g(Hİir.  Vəbdot  ideyası  dövrün  təlobi  idi.  Şər([  və  Qorbiıı  föv([ün- 
do dayanan  M ,F,Axuıulov kimi  Comaləddin  Əlqani  kiıni,  höyük şəxsiy- 
yotlərin  üıııımıboşəri  id('alları  mohz  M ,l([bal,  (],X ,C übran,  ər-K eyha- 
ni,  H,Cavi(l  kimi  nıüləfəkkir .şairlorin  yaradıcılığında  foLsofi  ronıanlizm  
üslubıında  ifado  oluıımu.şdur.  Bu  ideal  or-R eyhaııinin  “öziindo  bütün 
(lünyam  daşıyan  ayrı-ayrı  fo rd lor”  kon.se|)siyasında  çox  yığcam  və  gö- 
zol  ifado  olım m uşdur.  Və  büliin  bu  m ahiyyətlər,  vobdot  id(!yasını  bü- 
lün  bu  gözol  ləco.s.sümlori  bizə Aida  xanım ın  təfokkür .süzgocindəıı  toq- 
dim  olnnur,
Aida  İmanquliyeva  göstərir  ki,  Şorq kiıni  tanıdığım ız .sosial  fenomen 
əvvəlco  fordi-monovi  b ir  fenomeıı  kimi  form alaşır,  Şöv([lü  fəl.səfi  təlim ,
30
31

M ehriban  ƏLİYEVA
(ləriıı  clini  lıiss və  onlara  tabe  etdirilm iş  solğun  cisnıani  həy at valıid fe- 
ııonıendə  -  şərq lilijin   nıahij'yətdə  qovu şur.  Ə nıin  ər-R eyhani  “Məıı 
Ş ərq ə ın ”  şerində  şərqlilijdn  m ahiyyətini  b ir  neçə  baxım dan  təqdiııı 
ed ir.  Aida  İm anquliyeva  onun  yaradıcıhğm ı  tədqiq  edərkən  nıəhz  bu 
m əqam ları  ön  plana  çək ir və  həm in  şerin  geniş  təhlilini  v erir.
Mon  Şorqənı,
Mən Allahın  ilk yaratdığının  ləməl  daşıyam ...

m isralan n ı  misal g ətirən  A .İınanquliyeva bu  baxışı  “Şərqin keçnıiş 
əzəm əti  b arəd ə  diişü n cələr”  ad la n d ırır.  M araqlıdır  ki,  qoca  Şərqi  bir 
tərəldən  gənc  və  güclü  qərblə  g örüşdürən   ər-R eyhani  digər  tərəfdən 
onu  m üasir  Şərqlə  m üqayisə  ed ir.  A .İm anquliyeva  bu  cəhəti  xüsusi 
vurğulam aqla  diqqəti  çağdaş  Ş ərqin həqiqi  m ahiyyəündən  uzaqlaşdığı- 
na  yönəldir:  “ Bu  böyük  həcmli  şerin   sonrakı  hissəsi  x u ra fat  və  möv- 
h u m at  zülm ətinə  qərq  o lan ,  dinin  b ü tü n   zahiri  ayinlərinə  fanaük  şə- 
kildə  sitayiş  edən  m üasir  Şərqin  tənqidinə  həsr  olunm uşdur.  Cəhalət 
və  m övhum at  Şərqi  Q ərb  sivilizasiyasımn  b ü tü n   nailiyyətlərindən  çə- 
k in d irir” .
Bu  ınə(iannn  vurğulanm ası,  bizim  fikrimizcə, Aida  İmanquliyevanın 
Ş ərq-Q ərb  problem atikasına gətirdiyi  böyük yenilikdir.  Belə ki, Şərqlə 
Q ərbin  m üqayisəli  tədqiqində  üzə  çıxan  b ir  çox  ziddiy>'ətli  cəhətlər 
m əhz Şərqin  zam an axınında ikiləşməsini  nəzərdən  qaçırm ağın, çağdaş 
Şərqlə  qoca  Şərqi  eyniləşdirm əyin  nəticəsidir.  Ilalbuki  Şərqin  əzəmə- 
ti,  böyüklüyü,  ruhani  m ahiyj'əti  m əhz  qoca  Şərqin  tinısalında  təzahür 
edir.  0   h ə tta   Qərbi  də  d ü ça r  olduğu  böhrandan  xilas  etm ək  əznıində- 
d ir.  Ə r-R eyhaninin  poetik  dili  ilə  “mən  öz  ruhum la  sənin  qəlbini  sivi- 
lizasiya  xəstəliklərindən  sağaldacağam ”  deyən  qoca  Şərq,  ruhani  Şərq 
həqiqi  dini  hissdən  ayrı  d üşən,  m övhum ata  u yan ,  əcnəbilərdən,  onla-
Xoşməramlı  səfır
rın   texnoloji  nailiyyəllorindən  qorxub-çəkinən,  nəticədə  ınürtəce  məz- 
m un   kəsb  edən  özgələşmiş,  cılızlaşnnş  Şərqdən  çox  fərqlidir.  Əslində, 
ikinci  birincisinin  adm a sığınır.  Amma  bu  Ş ərq  d aha  o  Şərqdən  deyil!
Ə lbəttə,  “Ş ə rq ”  fenom eninə  diferensial  nıünasibət  ideyası  bədii  ob- 
ra zlarla,  poetik şəkildə ər-R eyhani  tərəfindən  irəli  sü rülm üşdür.  Lakin 
bu  poetik  tərənnüm ün  m ahiyj'əti elm i-m əntiqi  m üstəvidə ilk dəfə  məhz 
A .İm anquIiyeva  tərəfindən  açılır və Şərqlə  Qərbin vəhdətinə çağırış da 
bu  fərqli  baxış  bucağında yeni  malıiyj'ət  kəsb  edir:  Vəhdət  üçün ə w ə l- 
cə  Ş ərqin özünə qayıtm ası,  öz  ilkin  ruhani  məğzini  yenidən  kəsb etm ə- 
si  lazımdır!
Q ərb   m ühitində  səslənən  Ş ərq  poetik  ruluınu  ər-R eyhani  tim salın- 
da  lədqi(i  edən,  “iki  sivilizasiyanın  əldə  etdiyi  ən  yaxşı  nailiyyətlərin 
birləşm əsi  inıkan larını”  araşd ıran   A .İm anquliyevanın  ideyaları  bu  gün 
də  Şər(|-Qərl) problcnıini ədəbi-iclim ai-siyasi  və  fəlsəfi  təd(ii(ii  sahəsin- 
də  isti(iamətləndirici  rol  oynayır.
Bu  gün  dünya  bir  sıra  (ilobal  problem lərlə  üzləşınişdir  və  Q ərb  bu 
problenılori  tokbaşına  holl  einıək i(ilidarında  deyil.  O nun  Şorq  ru hu na 
ehliyacı  vardı.  Aida  xanm ı  lıa(ilı  olaraq  yazır:  “Şərqdə  hoyatın  ləkmil- 
ləşdirilnıəsi  üçün  yalnız  hissi  alom  və  fəlsofi  idrakın  dərinliyi  bəs  olma- 
dığı  kim i,  həlo  modəni  nailiyyəllor  və  texniki  təro(i(ii  də  insanın  nıənə- 
vi  və  sosial  dirçəlişi  üçün  kifayəl  deyil” .
M əhz  məsələnin  bu  cür  ənonədonkənar,  yeni,  orijinal  (|oyuIuşıı  Ai- 
da xanınıa öz zomanəsini  qaba(|layaraq Azərbaycan  gerçəkliyindo  Şərq 
vo  Q ərbin  vəhdəti  ideyasını  irəli  sürmoyə  im kan  verm işdi.  Onun  nəzo- 
rin d ə,  sadəco,  poeziyanın,  ruhaniliyin  beşiyi  kimi  qalm aq  indi  d aha 
Ş ərq  üçün  kifayət  deyildi.  Ş ərq  m ütləq  m üasir  elm i-texniki  nailiyyot- 
lərə  yiyələnmoli  idi.  Vo  b unun  yolu  Qərblə  in teqrasiyadan  keçirdi.  La- 
kin  Ş ərq  elnı  və  texnologiyanı  Qərbdən  ko r-k o ran ə  transfer  etm əklə 
bu  sahodə  böyük  uğ u r  qazana  bilnıozdi.  Heç  şübhəsiz,  o  məhz  özünə-
32
33

Mehriban  ƏLİYEVA
Xoşməramlı  səfır
ıııəxsııs  dəst-x əttin i,  üslubıınu  tapm aiıdır.  Və  l)u  iislubun  öjTənilınəsi, 
Aida  xanınun  likrinə  görə.  yeni  dövrdə  şərqşünaslığuı  əsas  məqsədlə- 
rin d ə n ,  tədqiqat  istiqam ətlərindən  biri  olmalı  id i.
Məhz  hu  m əqsədlə  AM EA-nın  Ş ərqşünaslıq  İn stitu tu   Aida  İm anqu- 
liyevanın  rəhbərlivi  dövründə  elm  tarixi  və  elm şünaslıq  məsələlərina 
höyük  m araq  göslərirdi.  Məninı  bu  in stitu tla  əm əkdaşlığım   da  hunun- 
la  əlaq əd ar  başlandı.  1990-cı  ildə  Ş ərqşünaslıq  İn stitu tu u d a  “Şər([  və 
elm i-texniki  tə rə q q i”  m övzusunda  konfrans  keçirm ək  q ə ra ra   ahndı  və 
ınən  elm şüuashq sahəsində  yenicə  doktorluq  dissertasiyası  nıüdafiə et- 
miş  gənc  ınütəxəssis  qism ində,  m əruzəçi  kimi  dəvət  edildim .  Bu  hadi- 
sədən  sonra  “Ş ərqdə və  Q ərbdə  elm in inkişaf x üsusiyyətləri”  prohlemi 
m əninı  elnıi-fəlsəfi yaradıcıhğnnda əsas m övzulardan  birinə çevrildi.  0  
v ax ta  qədər  A zərbaycanda  ancaq  Aida  xan ın nn   məşğul  olduğu  Şərq- 
Q ərb  prohlem atikası  nıəni  o  dərəcədə  cəlb  etdi  ki,  hundan  sonra  öz 
tədcıiqallannıı  bu yeni  sahə  ilə  -  Şərq və  Q ərb sivilizasiyalarının  ınü(|a- 
yisəli  tohlili  ilə  bağladım .
Aida  xanım ın  hu  problem   üzrə  bütöv  l)ir  ehni  yaradıcılıq  ınəktəhi 
y aratm aq   a rzu su ,  bu  genişm iqyash  ehni-todqiqal  layihəsi,  təəssüf  ki, 
so n ra la r akadem iyada  davam   etdirilm ədi.  Lakin Aida xanm ı  elo o vaxt 
akadem iyada  olan  və  hütövlükdə,  respublikadakı  idarəçilik  üsulundan 
irəli  gələn  h ü ro k ratik   əngəllərə  yaxşı  bələd  idi  və  öz  ideyasını,  təməli- 
ni  qoydıığu  yeni  tədqiqat  Istiqanıəlini  yaşatm aq,  öz  planlannı  həyata 
keçinnok  üçün  altern ativ   yollar  a x ta n rd ı.  Zam anuı  nohzini  gözol  du- 
yan  Aida  xannn  dövlot  q u ru m lan   üçün  sociy^əvi  maneolərdən  vo  hii- 
rokratiy ad an   uza(|  olan,  A zorbaycanda  fəLsəfi  fikrin  və  h unıanitar  təh- 
silin  nisbi  m üstəqil  inkişahna  im kan  açan  yeni  tii)li  ehn-təhsil  mərko- 
zinin,  özəl Azərbaycan  İJniversitetinin yarannıasına dostək verdi  və  bu 
universitetin  açılış  m ərasim indəki  çıxışında  “Ş ənı-Q o rh”  prohlemini 
bizə  əsas  elmi  yaradıcılıq  istiqam oti  kimi  tövsiyo  etdi.  “Ş ərq-Q orh”
T ədqiqat  Morkəzi  və  oıuın  orqanı  olan  “İpok  y o lu ” ju rn alın ın   ideyası 
da  elə  o  vaxt  verildi.  Lakin  iıəssas  (ləlhli  Aida  xanım   o  vaxtkı  ictimai- 
siyasi  m ühitin  toh od dü latlan na,  20 Y anvar  faciosinə,  Dağlıq  Q arabağ- 
la  bağlı  ədalətsizlikləro  döznıədi  vo  hu  birgə yaradıcılıq  planlan   yan m - 
ÇKI  qaldı.  Xo  yaxşı  ki,  ümuınmilii  lider  l leydor  Əliyevin  hak inıij^ətə 
gəlişi  ilə  ictiınai-siyasi  sabitlik  yaranınası  sayəsində  hiz  bu  ideya  ətra - 
h n d a   yaradıcılıq  fəaliy>'otini  bərpa  edə  hildik.
y\rtıq  on  ildir  ki,  Azərhaycan  U niversitetinin  nəzdindo  “Ş ərq -Q o rb ” 
Tədqi(iat  Morkəzi  foaliyyət  göstorir.  Yeddi  ildir  ki,  bu  morkəz  özünün 
ju rn a h n ı  -  1996-cı  ildo  M ətbu at  Xazirliyində  vo  d aha  sonra  YUNES- 
K O -da  qeydi>
7
ald an  keçnüş  bcynəlxalq  ehni-puhlisistik  “İpək  y o lu ” 
ju rn a h m   nəşr  edir.  0   vaxt  Azərl)ay(;anın  biilün  fəaliyyət  sahələrində 
u ğ u rlu   haşlanğıclar  lley d ər  Əliycvin  ideyalan  ilə  bağlı  idi.  Möyük  İpok 
y ohınun  horpası  ideyası  da,  buıuınla  olaqədar  Bakıda  34  dövləl  başçı- 
sının  iştirakı  ilə  beynəlxalq  konfrans  keçirm ək  ideyası  da  lley d o r  Əli- 
yevo  moxsus  idi.  Lakin  konfransdan  so n ra,  yekun  iciasında  h ətta  o  da 
öz  təoccühünü  gizlotınəmişdi:  “Son  dem ə,  hizdo  “İpok  yoln” ju rn alı  da 
çıx ırn u ş,  həm  do  ingilis  d illn d ə ...”  Vo  dönüh  salondakılardan  soruş- 
ın uşdu ;  -  Bu  kimin  tə.'johhüsüdür?  Lakin  heç  kim  cavab verə bilnıənüş- 
di.  İdeyanın  Aida  xaııım  İm aıuıuliyevaya  məxsus  olduğumı  .salondakı- 
la r,  sadəco  olaraq,  hilm irdilər.  .Jıırnalın  üz  (labığında,  h əü a  ingilis  di- 
lindoki  nöm rəsində  də  iri  horflorlo  “Şərq  vo  Qorbin  vəhdoli  bəşoriyyə- 
tin  İpək  yoludur!”  .sözləri  yazıhuışdı.  Indi  də  yazılır.  Bu,  homin  id(.'ya- 
nın  ncco  doğulm asına  işarədir.
1991-ci  ildo ju n ıa l  çap  etm ək  hor  cəhətdən  çətin  nıəsolə  idi.  Lakin 
Aida  xanım   texniki  problem lorin  hollini  də  qaba(i(;adan  planlaşdırm ış- 
dı.  İran  konsulluğu  “Ş ə rq ” ju rn a lın ın   (.sonradan  onu  “Şorq  və  Q ə rb ” 
adlandırm aq  qorara  alın n u şd ı)  çapı  üçün  o  vaxt  yenilik  sayılan  kom - 
püter-m əthoo  kompleksi  hağışlam ağı  vəd  etm işdi.  I.akin  Şən]şünaslıq
34
35

Mehriban  ƏLİYEVA
İn stitııtu   ıııüstəqil  hüquqi  şəxs  olmadığınclan  biz  bu  ideyanı  Azərbay- 
can  U niversitetinin  bazasnıda  h ə y a ta   keçirn ıək  təklifini  verm işdik. 
U niversitetin  açılış  m ərasim ində  İra n   k o n su lu n u n   iştirakı  da  bu  plan- 
larla  bağh  idi.  D üzdür,  faeiəvi  itki  başqa  p la n la r  kimi  b u n u   da  y an n ı- 
çıq  qoydu.  Lakin  ideya  o  dərəcədə  cazibədar  idi  k i,  “Ş ə rq -Q ə rb ”  Təd- 
q iq at  M ərkəzi  fəaliyyətə  başlayan  kim i,  on u n  ju rn a h n ı  da  dərc  etm ək 
q ərarn ıa gəldik.  Yeri gəlm işkən, A ida xanım m   b u  nəcib  təşəbbüsü  tək- 
cə  “İpək y o lu ”  ilə davam  etdirilm ir. A zərbaycanda Şərq  təm əlinin mil-
li  sənət  ənənələri  tim sahnda  təsdiqinə  və  A zərbaycan  m ədəni-mənəvi 
dəyərlərinin  beynəlxalq  nnqyasda  təbliğinə  xidm ət  edən  və  >-üksək 
zövqlə  nəşr  olunan  “A zərbaycan  -  İR S ” ju rn a h   da  məhz Aida xannm n 
ideyalanm n   təcəssüm ünə  xidm ət  ed ir.
Bu  T ədqiqat  M ərkəzində  Ş ərq və  Q ərb  sivilizasiyaları  arasnıda  dia- 
loq  və  qarşıdurm a  problem ləri,  iqtisadi,  siyasi  və  mədəni-mənəvi  in- 
teqrasiya prosesləri  a raşd ırıh r və A zərbaycanm  bu   proseslərdə oynadı- 
ğı  rol,  qarşıda  duran  vəzifələr  tədqiq  edilir.  Bu  m ərkəzdə  Azərbayca- 
m n  m üxtəlif elm sahələrini  təmsil  edən çox görkəm li  alim lər nuintəzəm 
olaraq  fikir  m übadiləsi  a p a rır və  a h n a n   elmi  nəticələr h ə r il  “Azərbay- 
can  və  m üasir  d ü n y a ”  m əcm uəsində  çap  o lu n u r.  Aliınlərimiz Aida  xa- 
nım  İm anquliyevanın  ənənəsini  davam   etdirərək   öz  elmi  nəticələri  ilə 
beynəlxalq  forunılarda  elmi  m əruzələrlə  çıxış  ed ir,  Şərq-Q ərb  proble- 
m atikasm a  d a ir  tədqiqatlannı  xarici  ölkələrdə çap  etdirirlər.  Bu  prob- 
lem  üzrə  T ədqiqat  M ərkəzinin  üzvlərinin  Q ah irədə,  İstanbulda,  Teh- 
ra n d a ,  B udapeştdə,  M oskvada,  P eterb u rq d a,  M inskdə,  Brüsseldə, 
R om ada,  Oksfordda  və  digər şəh ərlərdə çıxışlannın  nıaraqla  qarşılan- 
ması  da  ilk  növbədə  məhz  problem in  özünün  aktualhğı  ilə  bağlıdır.
Fərəhlə qeyd  etınək istərdim   ki,  keçnıiş SSRİ  nıəkanm da Şərq-Q ərb 
problem ini  h ə r  vəchlə  əhndə  saxlam ağa  çahşan  ernıənilər  artıq   rəqa- 
bətə  tab  gətirm irlər.  M oskvada  ru s  və  ingilis  dillərində  n əşr  ohınan
Xoşməramh səfır
Beynəlxalq  Qlobalistika  E nsiklopediyasr’nda Şərq-Q ərb m övzusunda 
yazının biziın  Tədqiqat  M ərkəzinə  həvalə  edilməsi  bu rəqabətdə  böyük 
uğuı  kiıni  dəyərləndirilə bilər.  Bu gü nlərdə  Bakıda  hənıin problem   üz- 
rə   beynəlxalq  ehni  konfrans  keçirihr.  B urada  Ş ərq-Q ərb,  kom parati- 
vistikası  iizrə  dünyanın  görkəm li  alim ləri,  filosofları  işürak  edirlər. 
Bakı  Şərq-Q ərb  problem atikasının  tədqiqat  ınərkəzlərindən  birinə 
çevrilmişdi  və  b ütü n   bıı  u ğu rların  iəməli  hələ  o v ax t  80-ci  illərin  axır- 
la rın d a  Aida  xanım   İnıanquliyeva  tərəfindən  qoyuhnuşdur.
Azərbaycan  m üstəqillik  qazandıqdan  so nra xalqnnızın  üınummilli  li- 
deri  H eydər Əliyev  Ş ərq -Q ərb   m ünasibətlərinə  böyük  önəm  verm iş və 
Azərbaycanın  bu prosesdə  fəal  iştirakına, Avropa  ilə Asiyada körpü  ro- 
lu  oynanıasm a  nail  olınuşdur.  Öz çıxışlarında  həınişə  diqqəti  Azərbay- 
canın  Şərqlə  Q ərbin  qovuşm asında  oynadığı  nıühüm   rola  yönəldən 
H eydər  Əliyev  həm   də  bıı  qovuşına  prosesini  sürətləndirm ək  üçün  hə- 
yata  keçirilən  b ir sıra  strateji  layihələrin  nıüəllifi  idi.  B unlardan  təkcə 
ikisini;  Böyük  İpək  yolunun  bərpası  və  Bakı-Tbilisi-Ceyhan  layihələri- 
ni  xatırlatm aq  kilay ətdir.  İllix arla  qeyd  etınək  laznndır  ki,  bu  gün 
Azərbaycan  R espublikasının  Prezidenti  İlhanı  Əliyevin  rəhbərliyi  ilə 
Ş ərq  və  Qərb  arasın da  həm   h ıım an itar  və  ınədəni-monəvi  vəhdət  layi- 
hosi,  həm  də  böyük  H eydor  Əliyevin  əsasını  qoyduğu  iqtisadi  inteq ra- 
siya  və Avrasiya  dəhlizi  layiholəri  uğurla  həyata  keçirilnıəkdədir.
Aida  İnıanquliyeva  öz  genetik-fərdi  xüsusiyyətlori  ilə  Şərq  və  Qor- 
bin  vohdətini  simvolizə  edirdi.  Zahiri  görkəm i  ilə  də  Şərqin  şeriyyoti- 
ni,  ülviyyətini  tocəssüm  etdiron  Aida  xannn  öz  elmo  bağlılığı,  rasional 
düşüncosi,  ləşkilalçıhq keyfiyyətləri  ilə ən  b aşh cası, sözün əsl  m ənasın- 
da  müasirliyi  ilə  çağdaş  Q ərb  sivilizasiyasnn  təmsil  edirdi.  Gendən  gə- 
lon  Ş ərq  ınahiyyəti  ilo,  n ıü asir  zam anın  tələbatından  golən  Q ərb  key- 
fiyyətlərinin vəhdəti  o na mohz vohdətin özünü  tədqiqat prednıetino çe- 
virm ək  səlahiyyoti  vernıişdi.
36
37

M ehriban  ƏLİYEVA
Aida xaııınıın  təkcə özü yox,  ailəsi də bu vəlıdətin parlaq  təcəssiimii- 
d ü r.  H u ın a n ita r sah ən in ,  şərqşün aslığnı  nünıayəndəsi  olan  Aida  xaııı- 
nnn  özünə  öm ür-gün  yoldaşı  kinıi  m ü asir  Q ərb  texnoloji  sistenılərinin 
tədqiqatçısı  olan  Arif  Paşayevi  seçm əsi  də,  təsadüfi  görünn ıü r.  Bu  iz- 
divac özü  də m üəyj'ən m ən ad a Ş ərq və  Q ərbin  ittifaqm ı simvolizə edir- 
di.  Bu  yerdə  Aida  x an n n n ı  Əmin  ər-R ey h an id ən   nıisal  gətirdiyi  bir 
beyt  yada  d ü şü r:


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə