GÜRCÜstanda türk məNŞƏLİ



Yüklə 1.54 Mb.
səhifə22/22
tarix29.05.2017
ölçüsü1.54 Mb.
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22

Touratəpə- Tiflis quberniyasının Tiflis qəzasında dağ adı(181,246). Gürcüstan ərazisində ilk dəfə 1065-1068 -ci illərə   Tvarasatapi (Tovratəpə yaxud Tourtəpə adının qədim gürcü dilində yazılış forması) dağ adı çəkilir(167,9). Bu oronimi izah edən  L. Meliksetbekov yazır ki, erməni dilində  “heyvan otarılan yer” mə’nasındadır (yenə orada). Müəllif erməni və rus dillərində tovar-“əmlak”,  “varidat” sözünün  istər qədim (126,526) və istərsə də müasir türk dillərində,o cümlədən də  Azərbaycan dilində davar  “ev heyvanı” ( 206,111,114-115) mə’nasında olduğunu  bilməmişdir. Azərbaycanda Törə dağ (Şəki r-nu), Tövrətəpə (Xanlar r-nu), Törədaq(Qəbələ r-nu, Tavradaq (Babək r-nu), Darvadaq(Qax r-nu) Davradaq (Gədəbəy r-nu), Törətəpə (Qazax və Ağcabədi r-ları) və b. təpə və dağ adları ilə eynidir. Bəlkə də bu toponimlər türk dillərində tura “dayanacaq” ya da yüksək “yüksək dağ örüşü” sözündəndir.

Toxla- Tiflis quberniyasının Tiflis qəzasında dağ adı(181.246).  Qars əyalətinin Oltin dairəsində Toxli Kom (kənd), İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında Toxlu Ağıl-Kədiyi dağ(yenə orada) b. dağ  adları ilə mə’naca eynidir. Kuban əyalətinin Maykop dairəsində Tuk, Gəncə quberniyasının Zəngəzur qəzasında Tuqyurd  dağ(181,247), Xocavənd r-nunda Tuq yalı, Tuqdağ və Zəngəzurda Tukyurd(181,247). Ağdam r-nunda Tuqgədik,  Tovuz r-nunda Tuq Güneyi (Böyükqışlaq k.) ilə  eynidir. Qıpçaqların Tuk tayfasının adındandır.

Toxliauri- Tiflis quberniyasının Tiflis qəzasında (indi Saqareco r-nunda) kənd adı(181,246). Bax: Toxla.

Toxli Yurt- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında dağ adı(181,246). Bax: Toxla.

Tuzdağ- Tiflis quberniyasının Siqnax qəzasında dağ adı(181,247). Azərbaycan dilində duz və dağ sözlərindəndir.

Tuzlax- Tiflis quberniyasının Siqnax qəzasında şoran adı(181,247).Azərbaycan dilində duzlaq sözündəndir.

Tuzluq dərə- Tiflis  quberniyasının Borçalı qəzasında çay adı(181,247). Çay axdığı dərənin adındandır.

Tullar- Tiflis quberniyasının Siqnax qəzasında (indi Saqareco r-nunda) kənd adı(181,248). Gürcücə yazılış forması Tulari(112,231), Quba qəzasında Tulər kənd adı ilə mənşəcə eynidir.  Qədim türkmənşəli Tulu tayfasının (bax: 106,37) adındandır.

Tuman-  Borçalı  bölgəsində kənd adı(241).

Tumangöl- Tiflis quberniyasının Axalkalaki qəzasında göl adı (181,248)

Turisxevi- Tiflis quberniyasının Tiflis qəzasında çay adı(181,248). Şimali Qafqazda  Ter əyalətinin Veden dairəsində Turlu-Yurt (101,249) adı ilə eynidir.Tur etnonimindən və gürcücə xevi “dərə” sözlərindən ibarət olmaqla “Turların dərəsi (vadisi)” mə’nasındadır. Erkən orta əsrlərdə Cənub-şərqi Avropada yaşamış türk tayfalarından biri Uz adlanırdı. X1V əsrə aid rus  salnamələrində uzların Moqut və  Turpei tayfalarının adları çəkilir(194,11,398).  Qədim rusca “Turpe” yazılış formasında bu tayfa  rus salnamələrində ilk dəfə 1160-cı ildə çəkilmişdir.  Turpei kimi yazılmış etnonim isə Tur etnonimindən və türk dillərində oba sözündən ibarət adın   rusca təhrif formasıdır.

Turistsixe- Tiflis quberniyasının Telavi qəzasında kənd adı(181,249). Tur etnonimindəndir.

Turlyaqna- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında qışlaq adı(181,249).Tur etnonimindəndir.

Turmakatur- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında qışlaq adı(181,249). Türk dillərində  “turmak” duran, ucalan, görünən  və  türk dillərində tör  “yüksək dağ örüşü” sözlərindən- dir.

Tutacir- Adıgün (keçmiş Axısqa) r-nunda kənd adı (29). Əhalisi 1944-cü ildə deportasiya edilmişdir(29). Türk dillərində tut- “düşərgə”  sözündəndir.

Tuşundi- Tiflis quberniyasının Tianeti qəzasında kənd adı(181,249).  Şimali Qafqazda Ter əyalətinin Nalçik qəzasında Tuşi dağ adı (yenə orada) ilə  eynidir.

Türkdərə-  Loru əyalətində kənd adı (241). Loru sancağının Güney nahiyəsində Türk kimidir(34).

Tıxkar-  Tiflis quberniyasının Axalkalaki  qəzasında dağ adı(181,250). Şimali Qafqazda Teymurxanşura dairəsində Tex dağ və Maykop dairəsində Tıxdağ  (yenə orada), İrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında Tıxtəpə  (yenə orada) adları ilə mə’naca eynidir. Türk dillərində tıx və qar “alınmaz(sıldırım) qaya” sözlərindən ibarətdir.Bax: Tikdaş.

Txyadaş- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında təpə adı(181,249) Azərbaycanda Dıx-Taş, Şimali Qafqazda Dıx-Su(çay)  və Dıx-Tau (101,90) dağ adları ilə eynidir.Bax: Dıx Taş.

Txmalari-Aspinza r-nunda kənd adı(112,17). Daxmalar adının gürcücə yazılışıdr.

Tüllüdağ- Tiflis quberniyasının Tiflis qəzasında dağ  suayırıcının adı(181,250). Türkmənşəli Tulu tayfasının adından (bax: Tüllər) və dağ sözündəndir.Bax: Tullar.

Tülülər- Borçalı bölgəsində kənd adı. Mənbədə kəndin həm də Keşli  adlandığı göstərilir. Bax: Keşalo və Tullar.

-U-

Uqır- Kutaisi quberniyasının Leçxum qəzasında aşırım adı (181,251). Türk dillərində ükü (üçü) “mağara”, “zağa” (bax: Uyqursko-russkiy slovarğ. M.1968.s.131) və  ir “yüksəkliyin dalğavari qılıncı”(172,235),- suayırıcı, yaxud  “dağın gündüşən (güney) tərəfi”(126,211) sözlərindəndir. Azərbaycanda Qara-İr (Goranboy r-nu) və Koxo-İr (Quba r-nu) dağ və  Yardımlı r-nunda Ökü kənd adları ilə bir  sıradandır.



Uzbaş- Tiflis quberniyasının Tiflis qəzasında qala adı(181,251). Qədim türk dillərində uz “dağ keçidi” (126,620) və  baş “zirvə”, “yuxarı hissə” sözlərindəndir.

Uzundərə- Sitelskaro r-nunda kənd adı 1956-cı ildə kənd gürcücə Qamarcveba adlandırılmışdır(112,269). Azərbaycan dilində uzun və dərə sözlərindəndir.

Uzundar- Tiflis quberniyasının Siqnax qəzasında dağ adı(181,251). Azərbaycan dilində uzun və türk dillərində tör “yüksək dağ örüşü” sözlərindəndir.

Uzundərə- Tiflis quberniyasının Tiflis qəzasında dərə adı (181,251).

Uzunlar- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Ermənistanın Tumanyan r-nunda)  kənd adı(181,251). Digər adı Qaçağan (62, 251). Bax: Qaçağan. X1X əsrin əvvəllərində  kənddə Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir. Ona görə  də ermənilər kəndə “Uzunlar” adının təhrifi olan “Odzun” deyirdilər. İrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında Uzunlar kənd (181,251) adı ilə mənşəcə eynidir. Qədim türkmənşəli Usun tayfasının adını əks etdirir. E.ə. V11 əsrlərdə Sak tayfa ittifaqından sonra Qazaxıstan və Qırğızstan ərazilərində yaranmış və eramızın III əsrinə qədər  yaşamış böyük türk tayfa birləşməsi mənbələrdə Usun adlanır. Usunlar 120 min  çadırdan (630 min nəfər) ibarət idilər. Erkən orta  əsrlərdə onların müəyyən hissəsi Cənubi Qafqaza müxtəlif tayfaların və  xüsusilə qıpçaqların tərkibində gəlib məskunlaşmışlar. Qazaxlarda və qırğızlarda bu tayfanın adı indi Uysun, özbəklərdə Uzun kimidir.Bax: 114,56.

Uzunlar-  Loru sancağının Güney nahiyəsində kənd adı(241).Mənbədə nahiyə adıdır(241).

Uzunlar Yeni- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (qəzanın Lori pristavlığında) kənd adı(131,450).

Uzunta- Kutaisi quberniyasının Şorapan qəzasında kənd adı(181,251). Bax: Uzunlar.

Uzuntala-Laqodexi r-nunda kənd adı (112,232). Azərbaycan dilində uzun və tala sözlərindəndir.

Uzuntala- Laqodexi r-nunda kənd adı(112,54).

Uzuntala- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında təpə adı(181,251).

Uzuntəpə- Tiflis  quberniyasının Borçalı qəzasında təpə adı(181,251).

Uyaris-  Loru sancağının Quzey nahiyəsində kənd adı(241).

Ulaşlu- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı(181,252). Orta əsrlərdə Borçalı bölgəsində yaşamış, Qarapapax elinin oymaqlarından birinin adıdır(7). Suriya mənbələrində  Şimali Qafqazda Xulaş kimidir(189,165). Azərbaycanda Qubadlı rayonunda Ulaşlı və Dağıstanın Qarabudaqkənd rayonunda Ulaşlıkənd adları ilə eynidir. Volqa -boyu bulqarlarının erkən orta əsrlərdə Volqa çayının sağ sahilində bir şəhəri Hulaş adlanırdı. Ulaşlı toponiminin mənşəyi haqqında: birinci, toponim xəzərlərdə Kulas (73,287; (Bax: 106,45) tayfası ilə əlaqədardır. ikinci, toponim X111-X1V  əsrlərdə  Anadolu yarımadasında yaşamış Kara İsa tayfasının Ulaş qolunun adındandır. Bax:  Kara İsa. 1727-ci ilə aid türkcə mənbədə Tiflis əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində yaşayan Ərəbli tayfasının bir qolu Ulaşlı adlanmışdı. Bax: Kiçik Ulaşlı.

Ulyaşıx- Dağ Borçalı bölgəsində kənd adı(241). Pəmbək dağ silsiləsində Ulyaşıx adlı dağ vardır. Dağ isə oradakı   “Övliyə Şıx” (şeyx) pirinin  adındandır. X1X əsrdə İrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında   Ulyaşıx adlı çay vardır.

Ulva- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında dağ adı(181,252). Türk dillərində ula “təpə”, “kiçik dağ”(199,1,II-ci 1675) deməkdir.

Uravel-Su- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında çay adı(181,253). Türk dillərində ura “çökəklik”(172,579), bel “dağ beli” və “su (çay)” sözlərindəndir.

Uravel- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında kənd adı(181,253).

Uranquran- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı( 181,253). Mənbədə bu bölgədə Aq-Uran və  Gög-Uran kənd adları  çəkilmişdir. Qıpçaqların Uran tayfasının (219,540-542)  adından və türk dillərində kuren (1000 alaçıqlı düşərgə) sözündəndir. Başqırdlarda  Uran tayfası barədə bax: 201,59.

Urdutəpə- Tiflis quberniyasının Siqnax qəzasında təpə adı(181,253).  Türk dillərində ordu “xan düşərgəsi” və “təpə” sözlərindəndir.

Urek- Maxaradze r-nunda kənd adı (212). Gürcücə yazılışı Ureki.  Bakı qəzasında Urektəpə toponimi ilə(181,253) mə’naca eynidir. Türk dillərində örək “qala”,  “istehkam”, ya da  urək “kiçik təpə” (99,238) sözündəndir.

Uriatubani- Tiflis quberniyasının Siqnax qəzasında kənd adı(181,253). Monqolların tərkibində X111 əsrdə Ön Asiyaya gəlmiş  türk Oruyat tayfasının adındandır. Azərbaycanda Oriyad kənd adı ilə mənşəcə eynidir.

Urosxevi- Tiflis quberniyasının Tianeti qəzasında kənd adı(181).  Azərbaycanda Arus (Yardımlı r-nu), Dağıstanda Urus koşlar (koş “köç”, “müvəqqəti yaşayış yeri” mə’nasındadır), Şimali Qafqazda Uruzgöl (181, 253-254) toponimləri ilə mənşəcə eynidir. Şimali Qafqazda karaçaylarda və balkarlarda Uruspili(Urusbəyli) adlı tayfalar vardır. Qıpçaqların Urus tayfalarının adından(196,129) və gürcücə xevi “dərə” sözündən ibarətdir. Urus tayfa adı Orta Asiyada X111 əsr müəllifi  tərəfindən qeyd olunmuşdur(224,115).Özbəklərdə, qazaxlarda və qaraqalpaqlarda Urus tayfası barədə bax: 106,49-50,143.

Uruzqışlaq-  Tiflis quberniyasının Dəmirçi Həsənli nahiyəsində qışlaq adı(34,159). Mənbədə kəndin Yüzbaşı tayfasına mənsub olması göstərilir(yenə orada). Qıpçaqların Urus tayfasının adındandır.

Uruzyaylaq- Dmanisi r-nu ərazisində yaylaq adı(42).Bolnisi (Baş keçid) r-nunda Uruz yaylağı və Uruz qalası toponimləri vardır.Qıpçaqların Urus tayfasının adını əks etdirir.

Urta- Kutaisi quberniyasının Zuqdidi qəzasında dağ adı(181,254).Türk dillərində ur- “yarğan”, “sıldırım”(172,579) və to(too) “dağ” sözlərindəndir.

Urulap- Kutaisi quberniyasının Zuqdidi qəzasında dağ adı(181,254)  Türk dillərində ur “yarğan”, “sıldırım” (172,579) və  olap, alap “böyük çayın geniş vadisi”, “çay yaxud gölün hövzəsi”, “çay yatağı”(172,46) sözlərindəndir.

Urustəpə- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında təpə adı(181.254). Şimali Qafqazda Ter əyalətinin Nalçik dairəsində Urustor (Urus etnonimindən və türk dillərində tör- “yüksək dağ örüşü” sözündən), Azərbaycanda  Şamaxı qəzasında Urusdərəsi, Şimali Qafqazın Teymurxanşura  əyalətində Urus-Koşlar, Vladi qafqaz dairəsində Urusova (yenə orada) toponimləri ilə mənşəcə eynidir. Qıpçaqların Urus tayfasının adındandır. Bax: Urosxevi.

Urut- Tiflis  quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı(131,402). Qədim gürcü mənbələrində Orot formasındadır(111,159). Qəzada Heydərbəy icmasına daxil olan kəndlərdən biri idi. X1X əsrin II yarısına aid mə’lumata görə kəndin əhalisi  Türkiyədən gəlmə ermənilər idi(131,401). Yelizavetlol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan r-nunda) Urut (yaxud Urud), Qars əyalətinin Ərdahan  dairəsində Urut(181,254), Dağlıq Qarabağda, At-Urut(indi Hadrut), toponimləri ilə eynidir. Borçalı qəzasında Çar-Urut dağ adı (bax: Çar Urut) da bu sıraya aiddir.Gürcü mənbələrində Kaxetidə Orotkəndi qeyd olunur(III,105).Urut tayfası X111 əsrdə  monqolların  tərkibində Cənubi Qafqaza gəlmişdir.Bax: Çar Urut.

Usublu- Tiflis quberniyasının Siqnax qəzasında kənd adı(181).

Utus-  Loru sancağının Loru qəzasında kənd adı(241).

Uşba- Kutaisi quberniyasının Leçxum qəzasında dağ adı(181,256).  İrəvan quberniyasının Eçmiadzin  qəzasında Uş-oba kənd adı ilə (yenə orada) eynidir.Üçoba adından fonetik formadır.

 

=Ü=


Üçbulaq- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında bulaq adı(181,255).

Üçkilsə- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında xaraba kilsə adı(181,255). 1590-cı ilə aid türkcə mənbədə Üçkilsə kənd adı kimi qeyd olunur(241).

Üçtəpə-  Tiflis əyalətinin Axalkalaki qəzasında dağ adı(181,255).

Üçtəpələr- Tiflis əyalətinin Axalsix qəzasında təpə adı(181,255).

Üşən- Tiflis  əyalətinin Tumanis nahiyəsində kənd adı(34).

 

=F=



Faxralı- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Bolnisi r-nunda) kənd adı(181, 256). Qazax r-nunda Faxralı kənd adı ilə mənşəcə eynidir.Gürcücə yazılış forması Faxralo (112,222). Gürcücə Talaveri (“Hürriyyət” qəz.1997,№ 20) adlandırılmışdır.

Fındıqlı-  Loru qəzasında kənd adı(241).Fındıq ağaclığı mə’nasındadır.

Fundukluki- Suxumi r-nunda kənd adı. 1948-ci ilə  qədər Kvemo Fundukluki adlanırdı. Həmin ildə gürcücə Kvemo Txilovanidir(112,266).

 

=H=



Haramı- Marneuli r-nunda kənd adı. Haramı çölü də vardır. Quba r-nunda Haramtala dağ adı ilə mə’naca eynidir.

Həşimkeş-  Loru  sancağının Quzey nahiyəsində kənd adı (241).  Kənd  Calaloğlu məzrəsi  yaxınlığında yerləşib (yenə orada).

 

=X=


Xadık- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı(181,258).Xadık gölünün adındandır.

Xadık- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında göl adı(181,258). Monqol dilində xaydak “tək” (heç bir qolu olmayan çay, heç bir axıb gəlməsi olmayan göl), sözündəndir

Xancıqazlu- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Marneuli r-nunda) kənd adı(181,260). Gürcücə yazılışı Xançiqazlo(yenə orada). İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında Xancıqazlı kənd adı ilə eynidir.

Xalqat- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(181,259).Əslində “Kalkat”- mə’nası mə’lum olmayan kal və kat - “dağın gündüşən tərəfi” sözlərindəndir. Bax: Alqet.

Xalek-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(181,258)

Xaturtı- Borçalı bölgəsinin Axtala sancağında bir kənd adı(241).

Xandaq- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında kənd adı(181,258). Gürcü mənbələrində adı ilk dəfə 1392-ci ildə çəkilir(111,103).  Kənd Araqvi çayının üstündə yerləşir(yenə orada). Oğuzmənşəli Xandak tayfasının adındandır.. Azərbaycanda Zəngəzur qəzasında Xandaq və Zaqatala dairəsində Qandax kənd adları ilə mənşəcə eynidir. X əsrdə Oğuz tayfa birləşmələrindən biri Orta Asiyada Çu çayının hövzəsində və Talas vadisində yaşayırdı. Çu vadisində yaşayan xandaq oğuzları kimidir (60,73). Görünür, xandaqların müəyyən hissəsi, Səlcuq türkləri ilə  (yaxud monqollarla) Cənubi Qafqaza köçərək orada məskunlaşmışdır. Bax: Xandaq və Yuxarı Xandaq.

Xandaq-Kaspi r-nunda kənd adı (112).

Xanadərəsi- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında dərə adı(181,260).

Xanarxı- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Marneuli r-nunda) arx adı(181,260).

Xanbulaq- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(181,260).

Xandanqaya- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında qaya adı(181,260).

Xancik Kola- Kutaisi quberniyasının Zuqdidi qəzasında kənd adı(181,260).

Xanzatoğlu- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(181,260)

Xanoğlu-  Tiflis əyalətinin Baydar nahiyəsində məntəqə adı(34).

Xançalı- Tiflis quberniyasının Axalkalaki qəzasında göl adı(181,260).   Türkiyənin Qars əyalətində Xançallı xaraba kənd adı(181,262) ilə mənşəcə eynidir. Ehtimal ki, Qonca adı ,hun(qun, xun) etnonimi ilə bağlıdır. Bax: Böyük və Kiçik Xançalı. Kəlbəcər r-nunda Qara Xançalı(yə’ni Xançallı qara camaatı) və Ala Xançallı(əsli “Eli-Xançalı” , yə’ni Xançalı eli, tayfası”) kənd adları ilə eynidir.

Xançalı- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında xaraba kənd adı(181,261).

Xaraba- Tiflis quberniyasında (indi Sulukidze r-nunda) kənd adı (181). Gürcücə yazılışı Xarabauli(112,234). Barmaksız (indi Salqa) kənd icmasına mənsub məntəqələrdən idi.

Xaraba Yenikoy- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı(181,261).

Xaraula- Kedi r-nunda kənd adı(112,234). Türk dillərində  karaul (qaraul) “gözətçi (keşikçi) məntəqəsi” adının gürcücə yazılışıdır.

Xari- Tiflis quberniyasının Qori qəzasında dağ adı(181,261). Şimali Qafqazda Ter əyalətinini Nalçik dairəsində Xari çay (yenə orada), Veden dairəsində Xari-Buzdeçu-Bars dağ, Xari-Qaburtli aşırım, Qazax qəzasında Xarya dağ adları(yenə orada) ilə mə’naca eynidir. Türk dillərində kair “sıldırım”(88,15)sözündəndir.

Xaric- Tiflis əyalətinin Dəmirçi Həsənli nahiyəsində məntəqə adı(34,159).

Xarmantəpə-  Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında kənd adı(181, 262). Türk dillərində kermen- “qala” və “təpə” sözlərindən ibarətdir.

Xarsa-Kort- Tiflis quberniyasının Tianeti qəzasında dağ adı(181,262). Şuşa qəzasında Xarsqala xarabalıq adı və Xarisqışlaq adları (yenə orada) ilə eynidir.  Kort sözü barədə bax.Qain-Kort.

Xasaqa- Tiflis quberniyasının Siqnax qəzasında qışlaq adı(181,262). Türk dillərində xas- “çox təmiz”, “allah tərəfindən seçilmiş”(“Kitabi- Dədə Qorqudda” xas bəylər) və  ağa(seyid mə’nasında) sözlərindəndir.

Xaskar- Kutaisi quberniyasının Leçxum  qəzasında dağ adı(181,262). Türk dillərində kas (dağın qaşı) və ərəbcə qar “mağara”  sözlərindən ibarətdir.

Xaçanis--  Loru sancağının Güney nahiyəsində kənd adı(241).

Xata-  Borçalı  bölgəsində kənd adı(241).

Xaçin Qazlo- Marneuli r-nunda kənd adı(112,234).Xaçın Qazılı  toponiminin gürcücə yazılışıdır.

Xacəqaya- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(181, 236). Qazax qəzasında Xacəgədik aşırımı (yenə orada) ilə eynidir. Azərbaycan dilində xacə sözündəndir.

Xaçaqaya- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında qaya adı(181,236). Əsli  Haçaqaya.

Xaçanis-  Loru sancağının Güney nahiyəsində kənd adı(241).

Xaçinçay-Tiflis quberniyasının Borçalu qəzasında (indi Bolnisi r-nunda) çay adı(181,263).X1X əsrin I yarısında oraya  köçürülmüş ermənilərin yaşadıqları kəndlərdən bir də Xaçın adlanırdı. Yelizavetpol(Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Qafan r-nunda) Xaçin -Xut dağ, Şuşa qəzasında Xaçin-Art dağ, Dağlıq Qarabağda Xaçın qalası (ərəb mənbələrində 1X əsrdə çəkilmiş və 1227-ci ildə monqollar tərəfindən dağılmış Xaçın qalasının adı ilə Dağlıq Qarabağın bir mahalı da Xaçın  adlanırdı), habelə Xaçınboylu(Tovuz r-nu Qaralark), Xaçındərəsi(Kəlbəcər r-nu Aşağı Xaçi) Xaçın döşü? (Əsgəran r-nu Daşbulaq ), Xaçınyalı (Daşkəsən r-nu Alaxançallı k.),Xaçınyalı(Kəlbəcər r-nu Qamışlı k.),Xaçın talası(Tovuz r-nu, Əsrik  Cırdaxan k.), Xaçın çuxuru (Kəlbəcər r-nu, Başkənd k) və b. toponimlərilə mənaca eynidir. Azərbaycan dilində xaç (xristian dini və onun işarəsi mə’nasında) və türk dillərində in “dağ yarığı”, “təbii mağara”, “dərə” (172, 234) sözlərindəndir. Dağ adlarındakı xaç  xristianlığın  1V əsrin əvvəllərində yayıldığı illərdə bu dini təbliğ edən missionerlərin mağaralarda və qaya altlarında  yaşamaları ilə  əlaqədar  oralarda olan xaç şəkli ilə əlaqədardır.

Xaçköy- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Salqa r-nunda)  kənd adı(131,418). Gürcücə yazılışı Xaçkoi(112). X1X əsrin 11 yarısında aid mə’lumata görə kənddə Türkiyədən gəlmə yunanlar və ermənilər yaşayırdı(242,418).  Azərbaycan dilində xaç “xristian”  və köy “kənd” sözlərindən ibarətdir.

Xaçsud-  Borçalı bölgəsində   kənd adı(241).

Xacaila- Laqodexi r-nunda kənd adı(112,56).Hacılı (əsli Hacı Axılı) adının gürcücə yazılışıdır.

Xaşlı göl- Tiflis quberniyasının Axalkalaki qəzasında göl adı(181,263).

Xeçili- Laqodexi r-nunda kənd adı (112,54).  Keçili adının gürcücə yazılışıdır. Səlcuq oğuzlarının Kayı tayfasına mənsub bir el Keçili adlanmışdır. Ermənistanda Keçili kənd adları barədə bax: 6,291.

Xədik- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı (181,413).Bax: Xadik.

Xəzin-  Loru qəzasında kənd adı(241).

Xəlic məzrəsi-  Loru sancağında kənd adı(241).

Xivənəş Qoylu- Tiflis əyalətində  əhalisi azərbaycanlılar- dan ibarət  kəndin adı (142).

Xizanoğlu-  Borçalı bölgəsində kəndin adı (241).

Xitabbət- 1727-ci ilə aid mənbədə Loru sancağının Güney nahiyəsində kənd adı (241). Monqol dilində xid “kilsə”, “monostır” və türk  dillərində bət- “aşırım” sözlərindəndir.

Xozapin- Tiflis quberniyasının Axalkalaki qəzasında xaraba kənd adı (181,263).  Qars əyalətində Xozikənd, Azərbaycanda Quzukənd, Xuzabirt(181,269) və Şimali Qafqazda,  Qroznı əyalətində Xuz-Kort toponimləri (181, 269) ilə mə‘naca eynidir.

Xozapin- Tiflis quberniyasının Axalkalaki qəzasında göl adı(181,263). XV1 əsrdən mə’lumdur (241).

Xorbalo- Axmeti r-nunda kənd adı (112,236).Monqol dilində xürə “ hasarlanmış yer” (172,317) və oba sözlərindəndir. Bax:  Kurbaoğlu.

Xorena- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında kənd adı(181,267).   Dağıstanın Kürə nahiyəsində Xori xaraba kənd adı(yenə orada) ilə eynidir. Monqolca xürə “hasarlanmış yer” (472,317) deməkdir.

Xorisar- Tiflis quberniyasının Duşet qəzasında dağ adı(181,267). Qazax qəzasında Xordağ adı(181,268) ilə eynidir.

Xorgədik- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında çay adı (181,267). Naxçıvanda Xor Gədik (dağ), X1X əsrdə İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında Xor Gədik (bulaq) adları (yenə orada) ilə eynidir. Monqol dilində xürə “hasarlanmış yer (mal-qara üçün), (172,317) və  Azərbaycan dilində gədik sözlərindəndir.

Xorisar- Tiflis quberniyasının Duşet qəzasında dağ adı (181,267). Qazax qəzasında  Xordağ adı (181,268) ilə eynidir. Monqolca xürə “hasarlanmış yer” və  azərbaycanca hasar (əsli ərəbcədən)- “qalaca”, “tsiklopik tikinti” sözlərindəndir.

Xorosdağ- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında dağ adı(181,267). İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında Xoros xaraba kənd adı(yenə orada) ilə eynidir. İrəvan quberniyasında Xors və Zəngəzur qəzasında Gorus adları ilə  mənşəcə eynidir. Qədim türkmənşəli Qerus etnonimi ilə bağlıdır(bax: 11).

Xorx- Tiflis quberniyasının Duşet qəzasında çay adı(181,267).

Xorx-Su- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında çay adı(181,267).

Xram- Borçalı və  Qazax r-nın ərazilərindən axan çayın adı. Gürcücə Ktisio. Mənbəyini Trialeti dağından alır, Babacan kəndi yaxınlığında Dəbədə (azərbaycanca Təbətey) çayını (bax: Tibet) qəbul edir. Türk dillərində erem (danışıqda əvvəlinə “h” səsinin gürcü dilində tələffüzü ilə Xram)- “çayda kiçik körfəz”, “çayın sahil və gəmi hərəkəti cəhətincə eyni xüsusiyyətləri olan hissəsi”, “ burulğan”, “yayda quruyan çayın suaxar hissəsi”,  yaxud  urem “çaylaq”, “subasar (çaybasar) sahə”, “çayın subasar hissəsinin dar və dərin körfəzi”, “çayın məcrasında körfəz düzən”, “subasarda və aşağı terraslarda susevər bitki və  kolluq sahə”, “enli vadidə axan çaylar üçün səciyyəvi ağac və kolluq çaylaq”(172,235 və 580) sözündəndir. Bu hidronimdə monqolmənşəli xərəm -“qala” sözündə əksini tapmışdır. Azərbaycanda Dağlıq Qarabağda Xram-yurt kənd adı(1828-ci ildə İrandan gəlmə ermənilər orada yerləşdikdən sonra Xramort adlanmışdır) da məhz bu söz ilə bağlıdır.

Xubiara- Tiflis quberniyasının  Axalkalaki qəzasında kənd adı(181,269). Azərbaycanda Xubyarlı(İmişli və Cəbrayıl r-nları) və  Dağıstanda Xubyarkənd (Xasavyurt r-nunda) və  Xubiara dağ(181,269) adları ilə mənşəcə eynidir. Bulqarların Kuviar tayfasındandır (81,235).

Xulqumo- Tiflis quberniyasının Axalkalaki qəzasında  kənd adı(181,267).Həmin qəzada yaşamış   Xulqumo adlı  elin (yenə orada) adını əks etdirir. X1X əsrdə Şamaxı qəzasında da Xula adlı köç mə’lumdur (yenə orada).

Xumris- Tiflis quberniyasının Axalkalaki kənd adı(181,269).Mənbədə Xumaris kimidir(241).

Xunev- Kutaisi quberniyasının Şaropan qəzasında (indi Orconikidze r-nunda) kənd adı(181,269). Hun etnonimindən və qədim türk dillərində eb (ev)  “düşərgə”, “yaşayış yeri”(126,162) sözündən ibarətdir. Qədim türk dillərində “ev” sözü həm də “dayanacaq”, “düşərgə” mə’nasındadır (126,162). Ermənistan ərazisində bu  söz  Aydınev, Aytəvi,Alpevi, Şuqaib və b. toponimlərdə əksini tapmışdır. Dağ Borçalıda Cücəkənd kəndinin  nəsillərindən biri Boçalevi (bəlkə də “Borçalı evi” adından təhrifdir) adlanırdı.

Xuniya-  Tiflis sahəsində əhalisi azərbaycanlılardan ibarət kənd adı(141).Hun(xun) etnonimini əks etdirir.

Xunezazur qışlağı-  Loru sancağının Güney nahiyəsində kənd adı(241). Ehtimal ki, erkən orta əsrlərdə Cənub-şərqi Avropada yaşamış və  “İqor polku haqqında dastan”da rusca yazılışda qeyd olunmuş Xinov türk tayfasının (bax: 82, s.122) adını əks etdirir. Azərbaycanda Tovuz r-nunda Xınakiran (yerli tələffüz forması Xınnakərən) (Xinov etnonimindən və türk dillərində kuren-“1000 alaçıqdan ibarət hərbi düşərgə” sözlərindən) və Goranboy r-nunda Xınalı kənd adları ilə mənşəcə eynidir.

Xurdacalar- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(181,270).

 

=H=


Haqverdi camaatı- Tiflis əyalətinin Dəmirçi Həsənli nahiyəsində bir el adı(34,160). Mənbədə “Arıxlı oğlu Haqverdi camaatı” kimidir(yenə orada).

Haqnəzər- Tiflis  quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı(181,24).X1X əsrin əvvəllərindlə kənddə Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir. Haqnəzər şəxs adındandır.

Halavar-  Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Ermənistanın Quqar r-nunda) kənd adı. Tiflis əyalətinin Pətək nahiyəsində kənd adı(34,161). XV111 əsrin sonlarına aid hadisələrdə Qarabağ tarixçisi Mirzə Adıgözəl bəy Borçalı bölgəsində “Hallavar körpüsü” ifadəsini işlədir.(37,53). El-Avar yə’ni “Avar eli(tayfası) adından təhrifdir. Ermənistanda  Hallavar kəndi barədə bax: Alavar

Hamamlı- Dmanisi r-nunda kənd adı gürcücə yazılışı Amamlo(112,151). Adı 1590-cı ilə aid mənbədə çəkilir(241).  Tiflis əyalətinin Pətək nahiyəsində kənd adı(34,161). Hamamlı X1X əsrin II yarısında Əngərvan, Bəzəkli, Cahanbaxça(Molla Əyyub), Cərəyer, Qədirqulu, Qoşaqala, Məmişli, Mahmudlu, Yuxarı Oruzman və Səfərli kəndlərini birləşdirən icmanın adı idi.Ermənistanda Pəmbək çayı sahilində Hamamlı (1949-cu ildən Spitak) adlı kənd barədə bax: 6,407-408.

Haçaqaya- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Bolnisi r-nunda) qaya adı(181,263).

Haçaqaya- Borçalı qəzasında Borçalı distansiyasında Salqa qalasının yaxınlığında dağ adı(179,11,268).Digər adı Trialeti (yenə orada).

Haçaqaya ayağı- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında  qaya adı(181,263).

Hacalia- Lançxut r-nunda kənd adı(112,233). Hacallı  kənd adının gürcücə yazılışıdır.

Hacıoğlu qışlağı-  Tiflis əyalətinin Dəmirçi Həsənli nahiyəsində qışlaq adı(34,160). Mənbədə qışlağın Kəpənəkçi tayfasına mənsub olması göstərilir (yenə orada).

Heyvalı-  Tiflis əyalətinin Dəmirçi Həsənli nahiyəsində qışlaq adı (34,159). Mənbədə Qışlaq Yüzbaşı  tayfasına mənsub olmuşdur(34,159).Heyvalı toponimi həm heyva meyvəsinin adı, həm də Kiçik Asiyada X11 əsrdə mövcud olmuş və 1308-ci ildə türk sultanı Osman Qazi tərəfindən tutulmuş Qeyvə qalasının adı ilə əlaqələndirilə bilər. İkinci halda Heyvalı “Qeyvə qalasından (mahalından) çıxmış(gəlmiş)” mə’nasındadır. Bununla yanaşı, Heyvalı  toponimlərinin Səlcuq oğuzlarının İva tayfası adının danışıqda təhrif olunmuş formasından və mənsubiyyət bildirən “-lı” şəkilçisindən ibarət olduğu da ehtimal  edilə bilər.

Heyvalı-  Tiflis əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində kənd adı(34,162).

Heyvalı - Tiflis əyalətinin Pətək nahiyəsində kənd adı(34,160).

Heydərbək- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında(indi Ermənistanda) dağ adı (181,55). Türk dillərində Aydarbək adının təhrifidir. Adın  “Aydar” hissəsi ərəbmənşəli Heydər şəxs adındandır. Türk dillərində aydar “kəkil”, “oğlan uşağının təpəsinin ortasında tük topası” ( 89,1,183) və bək “hündürlük, yüksəklik” (149,51) sözlərindəndir. Dağ adlarında “aydar” sözü  dağın təpəsində ağac topasını, bə’zən  dağın zirvəsində  cod tük kimi ucu şiş qayaları bildirir. Bu sözün dağ adlarında ikinci mə’nası Cənubi Azərbaycanda Heydərbaba dağ adında öz əksini tapmışdır. Azərbaycan şairi Məhəmməd Hüseyn Şəhriyarın “Heydərbabaya  salam” poeması da məhz müqəddəs (baba, pir) sayılan Aydar dağına həsr olunmuşdur. Qazaxıstanda Aydarlı təpə (149,11) dağ adı ilə mə’naca eynidir. Azərbaycanda  Kəkildağ(Qazax və Gədəbəy r-larında) və  Kəkilnohur (Şamaxı r-nu) və X1X əsrdə Cavanşir qəzasında Kəkilmeşə (yaylaq adı-A.Q.Xan-Aqov, s.372) toponimləri də bu  sıraya aiddir(Kəkilnohur toponimində kəkil sözü   kölün ortasında  qarğı-qamış  topasını bildirir).

Heydər Qaraxanlı-  Tiflis əyalətinin Pətək nahiyəsində kənd adı(34,161).

Heydərqulu-  Tumanis nahiyəsində kənd adı(34).

Heydərbəyçayı- Borçalı bölgəsində kənd adı(241).

Heydərli-  Tiflis əyalətinin Baydar nahiyəsində kənd adı(34).

Heydərli-Tiflis əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində Saral tayfasının bir qolunun adı(39,162).

Həzrətli- Tiflis  əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində Saral tayfasına mənsub qollardan birinin adı(34,162).Bax: Saral.

Həzrətli-Başqa- Tiflis əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində Saral tayfasının bir qolunun adı(34,162).

Həkər Çaldız- 1727-ci ildə Tiflis əyalətinin Pətək nahiyəsində kənd adı(34,161).

Hələb- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı(181,250).  Anadolu yarımadasında  adını Suriyanın Hələb əyalətindən alan oğuz ellərindən biri 947 ailəli Hələb türkmənləri idi. Bu el Bəydili,Xarbəndəli, Bayat, İnallı, Əfşar, Gündüzlü,Kızıl, Dul Qədirli və b. oymaqlardan ibarət idi(bax: 52,184 və 268). Bax: Hələb dağı.Azərbaycanda Cəbrayıllı kənd icmasında Heybətli kəndinin digər adı Hələbli idi .

Hələb- Bozabdal dağ silsiləsində ən hündür zirvənin adı(hünd.3016 m). Qazaxqəzasında bu  ad Hələbdağ adlanırdı(129,2).

Həsən qışlağı- Dəmirçi Həsənli nahiyəsində qışlaq adı(34,159). Qışlaq Yüzbaşı tayfasına mənsub idi(yenə orada).

Həsənli- Tiflis əyalətinin Baratlı nahiyəsində kənd adı(34,158). Mənbədə kəndin bir məhəlləsinin  Besin adlandığı göstərilir(yenə orada).

Həsən Xocalı- Bolnisi r-nunda kənd adı. Tiflis əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində kənd adı(34,160).

-Ç-

Çabano- Tianeti r-nunda kənd adı(112,242).Peçeneqlərin Çopan tayfasının  adındandır.



Çabaruxi- Duşet r-nunda kənd adı(112,242).Bax: Çaparlı.

Çabinaani- Axmeti r-nunda kənd adı(112,242). Səlcuq oğuzlarının Çəpni  tayfasının adındandır.

Çavuş- Loru sancağının Quzey nahiyəsində kənd adı(241).  Orta əsrlərdə Naxçıvan əyalətində Çavuşcuq(bax: 6,416) kənd adı ilə mə‘naca eynidir. “Çavuşa mənsub” mə‘nasındadır.

Çavuşan-  Tiflis əyalətinin Baratlı nahiyəsində kənd adı(34,157).

Çaqan- Samtredi r-nunda kənd adı(112,242). Monqolların tərkibində Cənubi Qafqaza gəlmiş Çaqan(Şaqan) tayfasının adını əks etdirir. Türkmənistanda Çağan,  Abşeronda Şağan, ,  Qazaxıstanda Çağan və Şağançay, Dağlıq Altayda Çağanlı  toponimləri ilə mənşəcə eynidir (Bax: T.Y.Səlimov-Şağani. Şağan.Bakı.1998, s.9-10).

Çaqan-Çkavişi-Vani r-nunda kənd adı(112,242).

Çaqışman- Axısqa r-nundan 1944-cü ildə deportasiya edilmiş türk kəndlərindən birinin adı(29).

Çakı-  Loru sancağının  Güney nahiyəsində kənd adı(241). Mənbədə  Çaku kimidir (yenə orada). Türk dillərində çoki (özbəkcə çukki, qazaxca, şoki)- “konusvarı yüksəklik”,”dağın şiş zirvəsi, təpəsi”(172,618) sözündəndir.

Çakur-  Borçalı bölgəsində kənd adı(241)

Çala- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında kənd adı(181,278). Gürcüstanda “çala” sözü ilə düzəlmiş çoxlu miqdarda yer adı vardır. Azərbaycan dilində çala, “su yığılan çökək yer”, “çuxur yer”, türk dillərində çalı, “kolluq”,  “vəhşi heyvanın bol olduğu sahə” (149,35) mə’nasındadır.  İrəvan əyalətində Çala-ağıl adlı kənd vardı(bax: 6,416).Bax: Avçala.

Çala- Tiflis əyalətinin Dəmirçi Həsənli nahiyəsində kənd adı(34,162).

Çala- Tiflis quberniyasının Qori qəzasında kənd adı(181,278).

Çala- Kutaisi quberniyasının Zuqdidi qəzasında kənd adı(181,278).

Çala-Kutasi quberniyasının Şorapan qəzasında kənd adı(181,278).

Çala- Tiflis quberniyasının  Tianeti   qəzasında kənd adı(181,278).

Çala- Kutaisi quberniyasının Ozurqet qəzasında kənd adı(181,278).

Çala- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında xaraba kənd adı(181,278). 1944-cü ildə əhalisi deportasiya edilmiş Axısqa türklərinin kəndlərindəndir(29).

Çala- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında xaraba kənd adı(181,278).

Çalabaş- Kedi r-nunda kənd adı(112,172). Gürcücə yazılışı  Çalabaş-Vilebi kimidir(yenə orada).

Çalağan- Tiflis quberniyasının Siqnax qəzasında vadi adı(181,278).

Çalistavi- Kutaisi quberniyasının Kutaisi qəzasında kənd  adı(181,278). İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında Çaldağ, həmin quberniyada Çaltaq(bax: 6, 417), Azərbaycanda Gədəbəy rayonunda Çaldaş, Tovuz rayonunda Çaldaq, Kəlbəcər r-nunda Çalburun dağ adları ilə mə’naca eynidir. Azərbaycan dilində rəng bildirən  çal və gürcücə tavi “baş”, “zirvə” sözlərindən ibarətdir. Türk dillərində çal həm də  “kiçik dağ”, “təpə” mə’nasındadır. Dmanisi r-nunda Yırğançay kənd ərazisində Yumruçal, Bolnisi r-nunda Qoşakilsə kəndi ərazisində Uzunçal təpə adları var.

Çalubani- Tiflis quberniyasının Siqnax qəzasında kənd adı(181,287). Azərbaycan dilində çala və gürcücə ubani- “kənd” sözlərindəndir.

Çallı- Tiflis əyalətinin Dəmirçi Həsənli nahiyəsində camaat adı(34,160).

Çaloytəpə- Tiflis quberniyasının Axalkalaki qəzasında kənd

adı(181,278).

Çalxevi- Tiflis quberniyasının Siqnax qəzasında dağ adı(181, 279). Türk dillərində çal  və  gürcücə xevi “dərə” (çaldərə) sözlərindəndir.

Çalxevi- Tiflis quberniyasının Kutaisi qəzasında dağ adı (181,278).

Çamçadağ- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(181,278). Çamça (türk dillərində çam,çəm- “çayqırağı göylük”, “kiçik çəmən” və azərbaycanca “-ca” şəkilçisindən) və dağ sözlərindəndir.

Çanaxçı- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Marneuli r-nunda) kənd adı(181,279). Loru sancağının Loru qəzasında Çanaxçı kənd adı qeyd olunmuşdur(241). Cənubi Qafqazda mövcud olmuş 8 Çanaxçı kənd adından(181) biridir.   Yelizavetpol qəzasında 2 Çanaxçı, həmin quberniyanın Zəngəzur qəzasında Çanaxçı, İrəvan quberniyasında Çanaxçı   kənd adları  ilə eynidir. “Ağacdan çanax qabı düzəldənlər” mə’nasında olsa da,  tayfa adı da ola bilər.

Çanaxçı- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında çay adı(181,279). Çanaxçı kəndinin adındandır.

Çanqliani- Tiflis quberniyasının Tianeti qəzasında kənd adı(181,279). İrəvan quberniyasının Çanqli, Qars əyalətinin Kaqızman dairəsində  Çanqli, Şimali Qafqazın Kizil-Yar dairəsində Çanqli (kənd) adları ilə eynidir.Türk dillərində çanq  “300-350 m yüksəklikdə  “sıldırım” , “dik yarğan”, “sıldırımlı sahil” (199,111,2,s.2116), “zirvə”,”təpə” (172,607) sözündəndir.

Çanqilar- Tiflis quberniyasının Qori qəzasındla xaraba  kənd adı(181, 279). Gürcü mənbələrindən mə‘lumdur (111,176).

Çanqilar- Kaspi r-nunda kənd adı(112,243).

Çandar- Tiflis əyalətinin Pətək nahiyəsində kənd adı(92,161). Qədim türkmənşəli Çandar tayfasının adındandır. Türkmənistanda və Özbəkistanda Çandar tayfa adları haqqında bax:26,65. Azərbaycanda Qəbələ r-nu Bum kəndinin bir məhəlləsi Çandarlı, Qazax r-nunda Qıraq Kəsəmən kəndində məhəllə  Çəndarlı adlanır. Bax:26,65 və 105,67.

Çandar- Tiflis quberniyasının Duşet qəzasında kənd adı(181,279). X1X əsrdə İrəvan quberniyasında Xaraba Çandar kənd adı ilə mənşəcə eynidir(181,279). Çandar oğuz mənşəli(210,7) tayfadır. Özbəklərdə Çandar,türkmənlərdə Çəndir tayfaları vardır. bax: 6,429. Türkmənistanda Çandirçay  haqqında bax: 236.

Çandar- Qurcaani r-nunda kənd adı(112,243).

Çandrebi- Kareli r-nunda kənd adlı(112,243). Çandar  tayfasının adındandır.

Çandirskari- Duşet r-nunda kənd adı (112,242). Çandar tayfasının adındandır. Bax: Çandar.

Çanduri- Tiflis quberniyasının Axalkalaki qəzasında kənd adı(181,279).  Türk dillərində çanq “300-350 m yüksəklikdə sıldırım” , “dik yarğan”, “sıldırım sahil”(199,2,2116) və tör “ yüksək dağ örüşü” sözlərindən ibarətdir.

Çanti-Arqun- Tiflis quberniyasının Tianeti qəzasında çay adı(181,279).

Çapxun- Qudauta r-nunda kənd adı. 1951-ci ildən gürcücə Kaldexvaridır.(112,263).  Türk dillərində çap “bitkisiz daşlı yaxud qumlu dağ yamacı”(173,85) və “qın” şəkilçisindəndir.

Çapal- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında çay adı(181,279). Gürcücə Maşavera (yenə orada). Bax: Qoçulu.Şimali Qafqazın Kuban əyalətində Çapal dağ adı ilə(yenə orada)  eynidir.

Çaparlı- Bolnisi r-nunda kənd adı. Gürcücə yazılış forması Çaparlo(112,172). Türk dillərində çapar “poçt aparan”, çaparxana “poçt məntəqəsi”  mə’nasındadır. X11 -XIII əsrlərdə Ön Asiyada oğuz tayfalarının qarşılıqlı qruplaşması   nəticəsində yeni tayfalar yaranmışdı: İnal, Karaman, Zülqədər, Bahadırlı, Şamlu, Rumlu, Ərəbgirlu, Bayburdlu, Maraşlu, Alpavut, Aydınlu, Saruxanlu, Ozerlu, Torqutlu, Turxan, Kosun, Ramazanlu, Kodal və  Çaparlu.Onlardan biri Çaparlı idi. Çaparlı adlı bir el Gəncə qəzasında yaşayırdı(58,38). Şamxor r-nunda Çaparlı adlı kənd vardır. Çaparlıların bir hissəsi qızılbaşlara  qoşularaq  Şirvanda yerləşmişlər. Ağsu r-nunda Çaparlı həmin Qızılbaş çaparlıların məskunlaşması  nəticəsində yaranmışdır.

Çaparuxi Zemo- Tiflis quberniyasının Qori qəzasında kənd adı(181,172). Çapar etnonimindən və gürcücə zemo “yuxarı” sözündəndir.

Çaparuxi-  Tiflis quberniyasının Qori qəzasında kənd adı(181, 172). Çapar etnonimindən və gürcücə kvemo “aşağı” sözündəndir.

Çaparuxistskali- Tiflis quberniyasının Qori qəzasında çay adı(181,172). “Çaparlıçay “ adının gürcücə yazılışıdır.

Çaplaxgöl- Tiflis quberniyasının Axalkalaki qəzasında göl adı(181,280).  Cavanşir qəzasında Çaplıgöl adlı bir göl (181,280) vardı.

Çaral- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında kənd adı(181,280). Azərbaycanın Qubadlı r-nunda Çaralu kənd adı(yenə orada) ilə eynidir. Çərəlilər adlı kənd Bərdə r-nunda vardır. Çaral  türkmənşəli etnonimdir.

Çarqaliskali- Tiflis quberniyasının Tianeti qəzasında çay adı(181,280). Çarqali kənd adından və gürcücə tskali “çay” sözündəndir. Bax: Aşağı  Çarqalı və Yuxarı Çarqalı.

Çarqali- Duşet rayonunda kənd  adı (112,243). Azərbaycanda Cərgəli, Cərgələr kənd  adları ilə eynidir.

Çardaqlu- Tiflis əyalətinin Dəmirçi Həsənli nahiyəsində kənd adı (34,160).

Çardaxtəpə- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında təpə adı(181,280).Azərbaycanda Cavad qəzasında Çardaxlıtəpə, Cavanşir qəzasında Çardaxlu, Yelizavetpol (Gəncə) qəzasında Çardaxlu(yenə orada),Zaqatala r-nunda Yuxarı və Aşağı Çardaqlar,Türkiyənin Qars əyalətinin Ərdahan dairəsində Çardaxlu (yenə orada) kənd adları ilə mə’naca eynidir. Azərbaycan dilində (əsli farscadan) çardaq “dörd dirək üzərində qurulmuş müşahidə evi”, “gözətçi evi” sözündəndir. Beyləqan rayonunda Çardaqlı-Daş  adı da  məhz bu mə’nadadır. İlk dəfə Xaqaninin bir şe’rində  (Əsərləri, Bakı, 1987, s.317). “Dörd taqlı çadırını istərəm məgər?” misrasında çadır-çardaq mə‘nasındadır.  “Kitabi-Dədə Qorqud” eposunda ”taqlı ev” ifadəsində ehtimal ki, çardaq nəzərdə tutulmuşdur. 1606-cı ildə Şah Abbasın Gəncəyə daxil olmasından bəhs edən müəlllif yazır ki, ordu şəhərə girdi və  Çardaq qalasını tutdu.

Çardaxi- Msxeti r-nunda kənd adı(112,243).

Çardaqqışlağı-  Loru  sancağının Loru qəzasında kənd adı(34). Mənbədə “Çərtək qışlağı” kimidir(yenə orada).

Çardaqlı-  Borçalı bölgəsində kənd adı(241).

Çarekauli- Axalkalaki r-nunda kənd adı (112,260. Türk dillərində çerak- “mineral bulaq” sözündəndir.

Çaroliçay- Tiflis quberniyasının Siqnax qəzasında çay adı(181,280). Bax: Çaral.

Çatal Vəli qışlağı-  Tiflis əyalətinin  Dəmirçi Həsənli nahiyəsində qışlaq adı(34,159). Mənbədə qışlağın Kəpənəkçi tayfasına mənsub olması göstərilir(yenə orada). Ermənistanda Çatal-Çınqıl qışlaq adı barədə bax: 25. Türk dillərində çatal “iki dağın birləşdiyi(çatıldğı) yer” (173,85) sözündəndir.

Çatantau- Kutaisi quberniyasının Leçxum qəzasında dağ adı(181,281). Çətin (sıldırım mə’nasında) və tau “dağ”  sözlərindəndir.

Çatax- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(181,281) Şimali Qafqazda Teymurxanşura dairəsində Çatax-Tubə dağ və Türkiyənin  kars əyalətində Çatax çay (yenə orada) adları ilə eynidir. Türk dillərində çatak “iki dağın birləşdiyi yer”, “dağlıq ərazidə yol ayırıcı” (199. 111,2,s.1895) deməkdir.

Çatax- Bolnisi r-nunda  kənd adı. 1728-ci ilə aid mənbədə “Çataq” “Vəli qışlağı” kimidir (34). Kənd gürcücə Poladauridir (112,270).

Çatma- Tiflis quberniyasının Tiflis qəzasında dağ adı(181,281). İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında Çatmakənd(yenə orada) adı ilə eynidir. Türk dillərində  çat “qaya çıxıntısı”(bax:173,85)sözündəndir. Qazax dilində çat, şat “dərə”, dar dərəli kiçik tirə ( 150, s.49) sözündəndir.

Çax-Kal- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(181,281). İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında Çax-Kalı dağ və çay(yenə orada) adları ilə eynidir.

Çaxmaqlu- Tiflis əyalətinin Dəmirçi Həsənli nahiyəsində kənd adı (34,160). Qədim türkmənşəli Çakmak tayfasının (212,166) adını əks etdirir.Çaxmaqlı-çaxmaq düzəldən yer(kənd) mə‘nasını da verə bilər.

Çaxmaltəpə- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında təpə adı(181,281).  Çaxmaxtəpə adının təhrifdir.

Çaxraxçay- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında çay adı(181,281). Türk dillərində “çoqrak”  qaynayan yaxud  qaynayıb çıxan (su) (126,154) sözündəndir. Azərbaycanda Çiraqqala əsli(Çoqraqqala ) adı ilə eynidir.Bax: Acili-Çiqra.

Çaxçax- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(181,281). Azərbaycanda Çaxçaxlı (Xaçmaz r-nu) kənd adı ilə eynidir. Ehtimal ki, tayfa adıdır. Bax: 106,66.

Çaçaxan-  Tiflis əyalətinin Pətək nahiyəsində kənd adı (34,161).

Çerşelu-  Borçalı bölgəsində kənd adı (241).

Çexan- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(181,283).  Kaytaq-Tabasaran dairəsində Çexantəpə adı(yenə orada) ilə eynidir.

Çəkməzik-  Lori sancağında kənd adı (241).

Çələbili-Yedigarov- Borçalı sahəsində kənd adı(142).

Çələbili-Tarxanov-  Borçalıda kənd adı(142).İndi Təkəli (Marneuli r-nu) kəndinin bir məhəlləsidir (46,210).

Çələbilər- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında xaraba kənd adı(181,282). Azərbaycanda Cavanşir qəzasında Çələbilər kənd, İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında Çələbi çay, Qazax qəzasında Çələbiqışlaq kənd adları (181,228) ilə mə’naca eynidir. Çələbilər Tiflis əyalətinin Baydar nahiyəsində bir elin adındandır (34,157). Bu elin 92 ailədən ibarət olduğu  qeyd olunmuşdur (yenə orada).Çələbi şəxs adındandır. Osmanlı türk dilində dini titul bildirən “çələbi” sözündən ibarət şəxs adı (33,V ,611).Bax: Cələfli.

Çelti-  Telavi qəzasında soldan  Alazan tökülən bir çayın(179,1,362) adı.  Çelti çayı Alazana Şildi kəndi yaxınlığında birləşir(yenə orada). Çelti və Şildi eyni adın fonetik formasıdır.X1 əsr gürcü mənbəyində Çeleti (“Çel ərazisi”)  adı qala adı çəkilir(170,24). Q.V.Sulaya bu  qalanın Kaxetidə, Albaniya ilə sərhəddə yerləşdiyini yazmışdır (170,s.49,qeyd 41).

Çəkmədik- Loru sancağının Loru qəzasında kənd adı(241 ).

Çəkreşen- Borçalı bölgəsində kənd adı(241).Etnonimdir.  Loru sancağının Quzey nahiyəsində Çakraşin kimidir(241).İndi Tetriskaro r-nunda Çiqraşeni Qədim türk mənşəli bolqarların Çakar tayfasının(türk dillərində ) adından və  şin türk dillərində “şən” “abad yer” sözündəndir. Borçalu bölgəsində orta əsrlərdə yaşamış Qarapapax elinin oymaqlarından biri  Çakərlu adlanırdı (7). Çakar tayfası barədə bax: 106,36.

Çəltiklər qışlağı-  Tiflis əyalətinin Dəmirçi Həsənli nahiyəsində qışlaq adı(34,159). Mənbədə Qışlaq  Yüzbaşı tayfasına mənsub idi(yenə orada).

Çərşəlu-  Loru əyalətində kənd adı(141).

Çətindaq- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(101,281) Ləlvər dağının yaxınlığında, Qaraqaya ilə yanaşı, sıldırım  yamaclı dağın adıdır. Azərbaycan dilində çətin (“zirvəsinə qalxmaq mümkün olmayan “ mə’nasında) və dağ sözlərindəndir.

Çivanubani- Tiflis quberniyasının Qori qəzasında kənd adı(181,281). İrəvan quberniyasının İrəvan  qəzasında Çivandərə və Azərbaycanda Kəlbəcər rayonunda Çivili kənd adları ilə eynidir. Qıpçaqların Çipan tayfasının  adını əks etdirir. Qarabağın  otuz iki ulusunda Qara-Çiban tayfasının yaşadığı qeyd olunur (239).

Çiqal Əhməd-  Tiflis əyalətinin Dəmirçi Həsənli nahiyəsində kənd adı (34,160).

Çiqilim-Başı- Tiflis quberniyasının  Axalsix qəzasında dağ adı(181, 284).  Qədim türkmənşəli Karluk tayfasının Çikil qolunun adındandır. Çiqil tayfasının adı Orxon-Yenisey run yazılarında çəkilir. Karlukların Cənubi-Qafqaza oğuzların tərkibində gəlməsi ehtimalı vardır.Türkiyə ərazisində hazırda Çiqil adlı 4 kənd vardır(52,49). Çiqil, Urus, Saluk və Uran türk tayfaları barədə bax: 224. X əsrdə Orta Asiyada Qaraxanlar dövlətini yaratmış tayfalardandır.

Çidili- Kutaisi quberniyasının Şaropan qəzasında kənd adı(181,281). İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında Şidlu kənd adı (yenə orada), Qars əyalətinin Artvin qəzasında Çidil (kənd), Zaqatala dairəsində Çidi-Baş (dağ) adı(yenə orada)  adları ilə eynidir. Hunların Mərkəzi Asiyada Çidi (Çin mənbələrində Dinlin) tayfasının adını əks etdirir.

Çikvistavi- Kutaisi quberniyasının Kutaisi qəzasında kənd adı(181,284) İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında  Çikdamlu və həmin quberniyanın Aleksandropol  qəzasında Çikdamlu kənd adları(yenə orada) ilə eynidir. Türk dillərində çik-“dar dərə”(199,111,2,211) sözündəndir. Azərbaycanda Çıx-Yal(Daşkəsən rayonu) dağ adı ilə sıra təşkil edir.1828-ci il Türkmənçay müqaviləsinin 1V bəndinə görə Azərbaycanda İran-Rusiya sərhəd xətttinin bir hissəsi Adnabazar çayının sağ sahilində Çiko-İr(çik və qədim türk dillərində ir “ dağın gündüşən tərəfi” sözlərindən) güney dağından keçirdi.

Çil-Yurt- Tiflis quberniyasının Duşet qəzasında kənd adı(181,284). Quba qəzasında  Çiləqar  və Çilkəzi dağ, Zəngəzur qəzasında Çilqəz  adları ilə (yenə orada) mə’naca eynidir. Türk dillərində çil- “çox da böyük olmayan yarğan”, “çay yatağı”, “çaylaq”(172,615) və yurt “yaylaqda alaçıqlar qurulan yer” sözlərindən ibarətdir.

Çinqil- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(181,285). Vulkan lavasının fiziki  aşınması nəticəsində  parçalanan daş (qaya) yığımına çınqıl deyilir.  Qafqazda mövcud olmuş 10 Çınqıldağdan biridir(yenə orada). İrəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında Çınqıldaq, Sürməli qəzasında Çınqıldaq, Azərbaycanda Ayı Çınqılı və Pəri Çınqılı(Kəlbəcər r-nu) dağ adları da bu sıraya aiddir.

Çinqaraantkari- Tiflis quberniyasının Duşet qəzasında kənd  adı(112,173).Türk dillərində çınq- “sıldırım, yarğan” və qar “alınmaz qaya” sözlərindəndir.

Çirik- Duşet qəzasında kənd adı(112,244). Türk dillərində çirə- “qobu,  dərə”, “çətin keçilən kolluq” və ik “küləkdən qorunan yer” sözlərindəndir.

Çirçirbulaq-Tiflis quberniyasının Tiflis qəzasında bulaq adı(112,285).  Cənubi Qafqazda mövcud olmuş 4 Çirçibulaqdan (yenə orada) biridir. İrəvan quberniyasının Novobayazid  qəzasında Çirçirkənd və Qazax qəzasında Çirçirbulaqla eynidir. Çirçi-şır-şır sözünün sinonimidir.Bulağın suyunun şırıltı ilə axması deməkdir.

Çiti-  Kutaisi quberniyasının Ozurqet r-nunda dağ adı(181,285). Türk dillərində çit -“qarğıdan (qamışdan) alaçıq” (126, s.146) sözündəndir. Qədim türk dillərində çit həm də “hasar”, “divar” mə’nasındadır (126,151).

Çivt Kilisa- Salka r-nunda kənd adı(112,244). Azərbaycan dilində “Cüt kilsə” adının gürcücə yazılışıdır.

Çiftlik- Tiflis quberniyasının Axalkalaki qəzasında  xaraba kənd adı.(181, 286).

Çift Maqaranık- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında göl adı(181,286). “Cüt (qoşa) mağaralıq” mə’nasındadır.

Çobanlı- Borçalı sahəsində kənd adı(142). İrəvan əyalətində Çopanis kənd(bax: 6,426) adı ilə mənşəcə eynidir. Çobanlı: 1) peçeneqlərin  Çupan tayfasının  adını əks etdirir. 2) qədim türk dillərində çoban “kəndxudanın (yüzbaşının) köməkçisi” (126,151) “əyalət hakimi” (16,41) sözündəndir.

Çobano- Tianeti r-nunda kənd adı(112, 242).  Azərbaycanda Dəli Çoban (Quba qəzasında) kənd adı ilə mənşəcə eynidir.

Çobareti- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında kənd adı(181,286).Bax: Çapar.

Çobaretis-Kedi- Tiflis quberniyasının Axalkalaki qəzasında dağ adı(181,287).

Çobaretiskali- Tiflis quberniyasının Axalkalaki  qəzasında çay adı(181,287). Çapar və gürcücə Skali “çay” sözlərindəndir.

Çabaretçay- Tiflis quberniyasının Axalkalaki qəzasında çay adı(181,287).

Çobaret- Tiflis quberniyasının Axalkalaki qəzasında xaraba kənd adı(181,287).

Çovurlu-  Borçalı sahəsində kənd adı(142).

Çolaburi- Kutaisi quberniyasının Leçxum qəzasında çay adı(181,287).  Qars əyalətinin  Ərdahan dairəsində Çolabaş (dağ) və Azərbaycanda Şuşa qəzasında Çoladağ adları (yenə orada) ilə mə’naca eynidir.

Çolian- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı(181,287). Başqa adı  Qızıl-Hacılı (yenə orada).

Çolok- Kutaisi quberniyasının Ozurqet qəzasında çay adı(181,287).  Dağıstan əyalətinin Samur dairəsində Çolox-Su çay adı(yenə orada) ilə eynidir.

Çolur- Kutaisi quberniyasının Leçxum qəzasında xaraba qala adı(181,287).   Qars əyalətinin Ərdahan  dairəsində Çoltəpə yayla(yenə orada) adı ilə eynidir.

Çolman-Salqa r-nunda kənd adı(112,87).

Çontili- Tiflis quberniyasının Duşet qəzasında kənd adı(181,287). Dağıstanda Teymurxanşura dairəsində Çont-Aul kənd adı(yenə orada) ilə eynidir.

ÇopurAlılar düzü- Dmanisi r-nu ərazisində düzən adı (22,27).

ÇopurƏhməd qışlağı-  Tiflis əyalətinin  Dəmirçi Həsənli nahiyəsində kənd adı(34,159). Kənd Yüzbaşı tayfasına mənsub imiş (yenə orada).

Çorçökək-  Borçalı bölgəsində kənd adı(241). V11 əsrə aid ermənicə mənbədə Çorapor kimidir. Bu toponim qədim türk mənşəli peçeneqlərin Çor tayfasının (Bax:108,106) adından və ermənicə por “dərə”, “vadi”,”çökəklik” sözündəndir. Altayda yaşayan  tayfalardan (Alan,Köbək,Qıpçaq və Çor) biri indi də Çor adlanır. Azərbaycanda Çoryurt (Yardımlı r-nu) və  Qəbələ r-nunda Corlu (bu kəndin bir məhəlləsi məhz Çorlu adlanır) toponimlərində əksini tapmışdır.

Çorok- Borçalı bölgəsində kənd adı(241). Qıpçaqmənşəli Çoruk tayfasının adındandır Səlcuq oğuzlarının Çaruqluq tayfasının adı ilə müqayisə olunur.

Çorukoğlu-  Borçalı  bölgəsində kənd adı (241).

Çoruk-Qəmərli- Bolnisi r-nunda kənd adı. Yerli tələffüz forması Çürük-Qəmərli. “Çoruk kəndi  yaxınlığındakı Qəmərli” mə’nasındadır. Həmin r-da (orta əsrlərdə) kəndlərdən biri Çoruk adlanırdı. Qədim qıpçaqların Çoruk tayfasının adı ilə bağlıdır. Bax: Çorok. Gürcüstanda Çorok çay adı da bu etnonimdir.

Çorca- Kutaisi quberniyasının Raçin qəzasında kənd adı(181, 287). Peçeneqlərin Çor tayfasının (108,106) adındandır. Azərbaycanda Çor-Yurd (Yardımlı r-nu) dağ adı ilə eynidir. Qəbələ r-nunda Çorlu kənd və Şəki rayonu Kiş kəndinin Çor məhəllə adı da bu sıraya aiddir. Kiçik Çor (kəndi, eli) mə’nasındadır.

Çoçkan- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı(181,288).Yerli tələffüz forması Çöçkən. 1920-ci ildə  kənd Ermənistana birləşdirilmiş və  sonralar ləğv edilmişdir.

Çubuqlu-  Tiflis əyalətinin Dəmirçi Həsənli nahiyəsində el adı(34,159). Kəndin Yüzbaşı tayfasına mənsub olmuşdur (yenə orada). 1590-cı ildən mə’lumdur(241). İrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında Çubuqlu kənd adı(yenə orada) ilə mə’naca eynidir.

Çubuqlu qışlağı-   Tiflis əyalətinin Dəmirçi Həsənli nahiyəsində məntəqə adı(34,159). Mənbədə “Yüzbaşı tayfasının Çubuqlu qışlağı” kimidir(yenə orada).

Çubuqlu- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(181,288). Çubuqlu Dağ Borçalıda  yaylaq yeri idi.

Çubuqlu- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında çay adı (181,288).

Çubuqluca- Tiflis əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində Ərəbli tayfasına mənsub bir qolun adı(34,162). Mənbədə “Ərəbli oymağının Çubuqluca camaatı” kimidir(yenə orada).

Çubuxparı-Başı- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında dağ adı.(181,288).

Çukulu- Kutaisi quberniyasının Leçxum qəzasında kənd adı(181,288). İrəvan quberniyasının Novobayazid qəzasında Çukumeşə dağ adı(yenə orada) ilə mə’naca eynidir. Türk dillərində çoku- “ konusvari dağ” sözündəndir.

Çumlak- Tiflis quberniyasının Siqnax qəzasında (indi Qurcaani r-nunda) kənd adı(181,288). Türk dillərində çum “alaçıq” sözündəndir.

Çutxari- Kutaisi quberniyasının Raçin qəzasında dağ adı(181,289)  Azərbaycanda Yelizavetpol (Gəncə)  quberniyasının Yelizavetpol qəzasında Çut-Yal  dağ adı(yenə orada) bir ilə  sıradadır.  Mə’nası mə’lum olmayan “çut” və ”qar “sıldırım dağ” (bax: Babakar) sözlərindəndir.

-C-


Cavanşir Kəbirli - 1728-ci ildə Tiflis əyalətinin Baydar nahiyəsində el adı(34,158). Cavanşir orta əsrlərdə  Qarabağda yaşayan ellərdən birinin adı idi. Pənahəli xan bu eldən  çıxmışdır. Əhməd Zəki Validi Toqanın yazdığına, görə Cavanşir eli Ağqoyunlu tayfa ittifaqına mənsub idi (240,253). Kəbirli də Qarabağın qədim ellərindən birinin adıdır. Bu el mənşəcə xəzərlərin Kabar tayfasındandır.

Cavanşir-Pəhləvanlı- Tiflis quberniyasının Baydar nahiyəsində el adı(34, 158).

Caqarantkari- Kareli r-nunda kənd adı (112,49). Qədim türk mənşəli  bulqarların Çakar tayfasının  (81,225) adındandır. Bax: Çakarauli.

Caqisman- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında kənd adı(181,79). Türk dillərində çuqas -“tək təpə” sözündəndir.

Cadaşantəpə- Tiflis quberniyasının Tiflis qəzasında  təpə adlı(181,79)

Cakarauli- Orconikidze r-nunda kənd adı(112,172).Qədim türkmənşəli bulqarların Çakar tayfasının(81,225) adını əks etdirir. Azərbaycanda bir neçə  Çaxırlı kənd adı ilə mənşəcə eynidir.

Calabeti- Çavi r-nunda kənd adı. Çələbi sözündən (bax:Çələbilər) və gürcücə yer bildirən “eti” şəkilçisindən ibarətdir.Bax: Cələfli.

Calaloğlu- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Ermənistanın Stepanovan r-nunda)  kənd adı(181,79). Loru mahalının mərkəzidir. Adı “Calaloğlu məzrəsi” kimi çəkilir (241).  1918-ci ildə kənddə Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir (62,454). 1920-ci ildə Ermənistana birləşdirilmiş və 1924-cü ildə Stepanovan adlandırılmışdır. XV1 əsrin ortalarında Qızılbaşların Çəpni tayfasının əmri Məhəmməd bəy  Calaloğlu təroəfindən salınmışdı. Bax: 6,428.  Armanis, Erməni-Calaloğlu, Rus Gərgəri və Rus Calaloğlu məntəqələrini əhatə edən kənd icması idi.

Calaloğlu- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Ermənistanda)   kənd adı.Tarixi Loru mahalının mərkəzidir. X1X əsrin II yarısında kənddə gəlmə ruslar  yerləşdirilmişdir.

Calaloğlu məzrəsi-  Loru sancağının Quzey  nahiyəsində kənd adı (241).

Calair-  Tiflis quberniyasının Borçals  nahiyəsində kənd adı(34,157). Mənbədə kəndin ərazisi  Qurdağzı adlandırılmışdır (yenə orada).Monqolların tərkibində Cənubi Qafqaza gəlmiş Calair tayfasının adını əks etdirir.

Calıgöl- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında göl adı(181,199).  Türk dillərində çalı- “uzanmış (kənar) sahil”  sözündəndir.

Camış-Kutaisi quberniyasının Leçxum qəzasında kənd adı(181,93).

Candar- Tiflis quberniyasının Borçals qəzasında (indi Marneuli r-nunda) kənd adı(181,80). 1590-cı ildən mə’lumdur(241). Bax: Çandar.

Candar- Qardabani r-nunda kənd adı(112,172).

Candar - Qal r-nunda kənd adı. Digər adı Tuba. Satançi də adlanmışdır.(112,263).Gürcücə Sidadır. (112, 263).

Candara-Yırğançay-Tiflis quberniyasının Borçals qəzasında çay adı(181,80). İndi Yırğançay adlanır.

Can Əzyan- Borçalı sahəsində əhalisi azərbaycanlılardan ibarət kənd adı(142).

CanƏhmədli- Tiflis quberniyasının Borçals qəzasında  kənd adı(181,80). Mənşəcə Qarapapaxların bir oymağının adıdır(7). 1728-ci ildə aid mənbədə İrəvan əyalətinin İqdır mahalında da Can Əhməd, Abnik mahalında isə Cam Əhmədli kənd adları vardı(bax:6,429).  Marneuli r-nun Qasımlı kəndi yaxınlığında “Can Əhmədli qışlağı” yer adında saxlanılmışdır (46,210).

Can-Sakar- Kutaisi quberniyasının Zuqdidi qəzasında kənd adı(181,81).

Caranor- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında(indi Dmanisi r-nunda) kənd adı(181,81) Ehtimal ki, türk dillərində  car “sıldırım sahil” və  monqolca “nohur” sözlərindəndir. 1949-cu ildən kənd gürcücə Qoradır (112,263).

Carul-Su- Tiflis quberniyasının Axalkalaki qəzasında çay adı(181,81). Türk dillərində çar “sıldırım sahil”, ul “yüksəklik”, “hündür yer”(206,1,594) sözlərindəndir.

Car-Urut- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(181,81). Qazax qəzasında Car-Xaç dağ adı(yenə orada) ilə eynidir. Türk dillərində çar- “sıldırım sahil”, dik “yarğan”  və Urut etnonimindən ibarətdir (89,11,323). Bax: Urut.

Qıpçaq dillərində sözün əvvəlində “c” səsi oğuz dillərində “y” səsinə uyğundur. Car sözü Zaqatala r-nunda Car kəndinin adından başqa Kəlbəcər(əsli Kəvləcər, kəvil- “mağara”, “yeraltı ev” və car- “qaya” sözlərindən) toponimlərində də var. Ermənilər onu qondarma Karavacar(ermənicə kar “daş” və fars dilindən vacar- “bazar” sözlərindən) adlandırmışlar.

Carçı-  Borçalı bölgəsində kənd adı(241).

Cahanbaxça- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Ermənistanın Oktemberyan r-nunda) kənd adı(181). Xalq içərisində tələffüz forması Canbaxça. Evli(bax: Molla Əyyublu), Qızılkilsə, Sarıyal, Dəmirçilər, Başkeçid,  Muğanlı və  Saatlı kəndlərini əhatə edən icma idi. Bax: 6,429.

Cevizlik- Suxumi r-nunda kənd adı. Kənd gürcücə Tbeti adlandırılmışdır (112,259). Azərbaycan dilində ceviz (qoz) sözündəndir.

Ceyrançöl- Tiflis quberniyasının Siqnax qəzasında çöl adı(181,82). Qədim adı Şirak çölü. Bax: Şirak çölü.

Ceyran düzü- Qardabani r-nu ərazisində düzən adı(22,30).

Cələfli- Marneuli r-nunda Damqali düzündə kənd adı, Çələbili adının təhrifidir. Əhalisi Təkəli kəndinə köçmüşdür (33,38).Bax: Çələbilər.

Cəhrə- Kutaisi quberniyasının Zuqdidi qəzasında çay adı(181,79).  Dağıstan əyalətinin Kaytaq-Tabasaran dairəsində Çaqri və Naxçıvanda Cəhri çay( və kənd) adları ilə eynidir. Türk dillərində  “çoqra “qaynayan (bulaq,mənbə)” sözündəndir.Bax: Çaxraxçay.

Cəfər qışlağı- Tiflis əyalətinin Dəmirçi Həsənli nahiyəsində qışlaq adı(34,159). Kənd Kəpənəkçi tayfasına mənsub olmuşdur.

Cəfərli- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı(181,81).Kənd gürcücə Samtredod (“Hürriyyət” qəz. 1997,№ 20). Qazax qəzasında Cəfərli və İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında Cəfərabad, Cəfərli-Küngüt kənd adları ilə mənşəcə eynidir. Cəfərli Qazax tayfasına mənsub elin adıdır. Muğanlu tayfasının bir qolu  Cəfərli adlanmışdır.Bax: Çaparlı.

Cinis- Salqa r-nunda kənd adı(112,173). Bax:  Aşağı Cinis və Yuxarı Cinis. Cins Madyan(Qaramanlı) kimidir(142). Cinli tayfasının adındandır.

Ciftlik- Tiflis quberniyasının Axalkalaki qəzasında xaraba kənd adı (181,286). Cənubi Qafqazda mövcud olmuş 7 Ciftlik kənd adından(yenə orada) biridir. Ciftlik dedikdə əkin sahəsi nəzərdə tutulur. Bir cift iki  öküzün bir gün ərzində cütlə şumladığı torpaq sahəsi.

Cilligöl- Tiflis quberniyasının Tiflis qəzasında (indi Qardabani r-nunda) bataqlaşmış göl adı(181,82).  Türk dillərində çil- “kiçik çökəklik”, “çay yatağı”(202,248), Azərbaycan dilində çil- “sucaq yerdə bitən bitki növü” sözündəndir. Lənkəran bölgəsində  cil bataqlıq yer, yeraltı sulardan yaranmış bitki ili örtülmüş göldür. Lənkəran rayonunda Cil və Balakən r-nunda Cillik (göl adı) adları ilə  eynidir.

Cilizə- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı(181,82). Dağ Borçalıya mənsub  kənd. İindi Ermənistanın Tumanyan r-nundadır.1988-ci ildə azərbaycanlı əhali deportasiya edilmişdir. Qazax qəzasında Cilis dağ (181,82) adı ilə mənşəcə eynidir.

Cilğa- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Ermənistanın Tumanyan r-nunda) kənd adı (181,82).1926-cı ildə kəndin azərbaycanlılardan və yunanlardan ibarət əhalisi qovularaq onların yerinə ermənilər yerləşdirilmişdir (129, 380).Bax: Cilğaçay.

Cığallı- Tiflis əyalətinin Dəmirçi Həsənli nahiyəsində el adı(34,160). Bu etnonimi “Çik elli (tayfalı)” mə’nasındadır.. İndi Salencix r-nunda Cqali (cıqallı adının gürcücə yazılışı)  kənd adında saxlanılmışdır(112,173).

Cıqlay- Tiflis əyalətinin Baydar nahiyəsində el adı(241,157). Bu el 16 ailədən ibarət imiş(yenə orada).Əslində . Cılğa çaydır. Bax: Çılğa.

Cılqaçay- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında çay adı.    X111 əsrdən mə’lumdur.  Cılğı kimidir (38,155). .Yerli tələffüz forması Cağala(33,84). Şahnəzər kənd yaxınlığında XIII əsr mənbəyində “Battaq” adlanan bataqlıqdan baş götürür (129,380).XIII əsr  müəllifi Nəsəvi Lori bölgəsində Cılğa çayın yuxarı  axınında gölün Battax gölü adlandığını yazmışdır (274). Gürcücə Meşaveri adlandırılmışdır. Türk dillərində yılğa (qazax və qaraqalpaq dillərində Cılğa) “çayın quru qolu”, “qobu” (99,32) sözündəndir. Bax: Culğa.

Corçi- Kutaisi quberniyasının Duşet qəzasında xaraba kənd adı(181,83). Azərbaycanda Zaqatala r-nunda Curciçay hidronimi ilə eynidir.

Cuqaani- Tiflis quberniyasının Siqnax qəzasında kənd adı(112,173).

Culğa- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında (indi Axalsix r-nunda) kənd adı(181,84). Türk dillərində cilğa “kiçik çay”, “quru dərə”, “qobu” sözündəndir.

Curamin-  Loru sancağının Güney nahiyəsində kənd adı(241).

Cücəkənd- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Ermənistanın Taşir r-nunda) kənd adı(181,84).1935-ci ildə Qızıl Şəfəq adlandırılmışdır. 1988-ci ildə əhalisi deportasiya edilmişdir. Türk-monqol mənşəli “Cuçi” şəxs adından və Azərbaycan dilində “kənd” sözündəndir.

Cücəçay- Kutaisi quberniyasının Leçxum qəzasında çay adı(181,81). Türk dillərində çiçkə- “nazik”, “dayaz” və çay sözlərindən ibarətdir.

-Ş-


Şabani-Beli- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında dağ adı(181,290). Azərbaycanda Qaradağ r-nunda  Şubani kənd və Şabani dağ adları ilə səsləşir. Türk dillərində şaban   daşlaşmış, qurumuş (199, 1V, 1,987),  ya da ərəbmənşəli Şeyban tayfasının  adındandır. X111 əsr Ərəb mənbəyinə görə 789-cu ildə Xəlifə Harun ər- Rəşid Yəzid ibn Məzyəd  əş - Şeybani adlı bir sərkərdəni iki dəfə (786-788 və 799-801-ci illərdə) Azərbaycan və  Ərməniyənin valisi  tə’yin etmişdir (18,27). Bu canişin  mənsub olduğu Şeyban tayfasını özü ilə gətirmişdi. Azərbaycanda (Abşeronda)   Şubanı dağ və kənd adlarının həmin tayfanın adı ilə  bağlı olduğu fikri söylənmişdir(119).

Şavnabad- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(181,290). Türk dillərində çap “iki dağ arası çökəkliklikdə yüksəklik”, “  meşəsiz yamac” və s. (172,607)  bət və meşəsiz“üz”, “səth”, “aşırım”, “dağın gündüşən tərəfi”(199,1V,2,1617) sözlərindən ibarətdir. Azərbaycanda Qusar rayonunda Şahdağın  ətəyində  Şahnabad çayı və Şahnabad düzü və Şahnabad bulağı toponimləri ilə mə’naca eynidir.

Şaqalı- Tiflis quberniyasının  Borçalı qəzasında kənd adı(62,418). X1X əsrin ortalarına aid mə’lumata görə kənddə Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdi (yenə orada). 1920-ci ildə bu kənd Ermənistana keçmişdir. 1947-ci ildə ermənicə Vaaqin  adlandırılmışdır.  E.ə.V11 əsrdə Cənubi Qafqaza gəlmiş Sak (əsli Şaka) tayfasının adını əks etdirir. Cənubi  Azərbaycanda Şaqalı ( əsli Şakalı) kənd (108,329) adları ilə mənşəcə eynidir.

Şalunud- Borçalı bölgəsində kənd adı(241).

Şamalmeşə- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(181,291).

Şamalı-  Borçalı bölgəsində kənd adı(142).

Şambiani- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(181,201). Sami dillərində şam(“b” səsi artırılmadır) “qamış”, “qarqı” sözündəndir. Naxçıvanda Yuxarı Yaycı kəndi yaxınlığında “Şambi bulağı”, Culfa r-nunda “Şəmbi dərəsi”  toponimləri ilə mənşəcə eynidir.

Şambiani- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında çay adı(181,291).

Şambul- Tiflis quberniyasının Siqnax qəzasında kənd adı(181,291). Azərbaycanda Qax rayonunda Meşə-Şambul kənd adı ilə mənşəcə eynidir

Şambulut- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı(181,291).

Şamluq- Tiflis quberniyasının Borçalu qəzasında (indi Ermənistanın Tumanyan r-nunda) kənd adı(131,389). Tovuz rayonunda Böyük Şamlıq və Kiçik Şamlıq kənd adları ilə mə’naca eynidir. X1X əsrin II yarısına aid mə’lumata görə kənddə Türkiyədən gəlmə yunanlar yerləşdirilmişdi (yenə orada).

Şamluq- Borçalı  distansiyasında Salqa qalasının yaxınlığında dağ adı(179,11,268).

Şamuş- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı(181,291). Ehtimal ki, Şam (Suriya) ölkə adı ilə bağlıdır.

Şari-Tau- Kutaisi quberniyasının Leçxum qəzasında dağ adı(181,291). Ehtimal ki, türk dillərində (məsələn, Qazax dilində) şara-“çay yatağı”(172,625) və tau “dağ” sözlərindən ibarətdir.

Şarluca-X1X əsrin 1 yarısında Borçalı sahəsində kənd adı(142).

Şaropan- Gürcüstanda  bir qəzanın və onun mərkəzinin adı.  Şaropan kəndi Zestafoni r-dadır(112,249). İlk dəfə V1 əsrə aid Bizans mənbəyində Sarapanis formasında çəkilmişdir. E.ə.VII əsrdə sakların tərkibində gəlməsi ehtimal olunan Şarvan tayfasının( Bax: 13) adını əks etdirir.1590-cı ildə İrəvan əyalətinin Ələyəz dağında Şarvan yaylaq adı, orta əsrlərdə Türkiyə ərazisində Diala çayının  hövzəsində Şarvan mahal adı, İrəvan quberniyasında Şirvancıq,Azərbaycanda erkən orta əsrlərdə Şarvan şəhəri, İranda Şirvan, Şirvandeh,Şirvanqan və s. toponimlərlə mənşəcə eynidir. X əsrə aid mənbədə Orta Asiyada Kunya-Urkenc şəhərindən  36 km  aralıda Şirvan adlı qalanın adını əks etdirmişdir(83,1,207).

Şatır- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı(131, 460). X1X əsrdə İrəvan əyalətinin Şirakel (Şörəyəl) nahiyəsində  Şatırqışlaq, Zarzəmin nahiyəsində Şatır qışlağı(bax:6,436) kənd adları ilə eynidir. Yaqut Həməvi Bərdə ilə Gəncə arasında Şatar adlı qalanın adını  qeyd etmişdi.

Şahablı- Tiflis əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində el adı(34,162)

Şah Arslan qışlağı-  Loru sancağının Loru qəzasında kənd adı(241).

Şahbudaq qışlağı-  Tiflis əyalətinin Dəmirçi Həsənli nahiyəsində yaşayış məntəqəsi (34). Mənbədə “Lətifli adlı yerdə Şərəfəddin tayfasının Şahbudaq qışlağı” kimidir(yenə orada).

Şahbuz- Bolnisi r-nunda kənd adı. Şahbuz dağının adındandır. Dağın adı isə fars dilində şəx - “bərk süxurlu qaya” və bayz  “dik qaya”, “sıldırım dağ”(bu barədə bax: 15) cözlərindən dir.

Şahdağ- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(181,293). Cənubi Qafqazda  6 Şahdağdan biridir. Fars dilində şəx- “bərk qaya”, “dağ beli”, “nəhəng qaya”,”bərk süxur”(bax: Şahbuz) və dağ sözlərindəndir.

Şahgəldi qışlağı-  Tiflis əyalətinin  Dəmirçi Həsənli nahiyəsində məntəqə adı(34,160).

Şahmarlı- Dmanisi r-nunda kənd adı(112,247). Gürcücə yazılışı Şaxmarlo (yenə orada).

Şahnəzər- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Ermənistanın Taşir r-nunda) kənd adı. 1920-ci ildə kəndin azərbaycanlı əhalisi çıxarılmış və Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir.1978-ci ildə kəndin adı ermənicə Metsovandır.

Şeytanqala- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında xaraba qala adı(181,294). Zaqatala r-nunda  Şeytanqala adı ilə  eynidir. “Kafir(bütpərəst ) qalası” mə’nasındadır.

Şeytanlı- Borçalı sahəsində kənd adı(142).

Şeştəpə- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında Cılğaçaya (bax) Şahnəzər kəndi yaxınlığında tökülən çayın adı. Sərcəbət (əsli Sarıcabət) çayı da adlanır. Əsli Şiştəpə.

Şəbihli- Borçalı bölgəsində kənd adı(142).Şibili adının təhrifidir. Bax: Şibilər.

Şəmsəddinli-  Tiflis əyalətinin Ağcaqala nahiyəsində camaat adı. El AğƏhməd oymağına tabe olmuşdu (yenə orada). Orta əsrlərdə İrəvan əyalətində Şəmsəddin formasındadır.1515-ci ildə  məskunlaşmış elin adıdır. Qızılbaşların  Şəmsəddinlu tayfasının( bax: 187) )adını əks etdirir. “Nəhri Qazax”da Şəmsəddinlu elinin yaşadığı qeyd olunur(239,.208). Tovuz r-nunda Göyçəli kəndinin keçmiş adı da Şəmşəddindir.

Şəhərban- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(181,290). Şərvan (Şirvan) etnonimini əks etdirir. Bax: Şaropan.

Şibilər- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı(181,295).Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (indi Ermənistanın Sisyan r-nunda) Şivili kənd adı ilə(yenə orada) eynidir. Orta əsrlərdə Anadolu yarımadasında yaşamış kürdmənşəli Şivili tayfasının (bax:6,440) adındandır.

Şibliani- Tiflis quberniyasının Siqnax qəzasında (indi Saqareco r-nunda)  kənd adı(181,295).

Şimali- Tiflis əyalətinin Acaqala nahiyəsində AğƏhməd tayfasının bir qolu(34,162).

Şindara- Znauri r-nunda kənd adı (112,247). Türk dillərində Çin (q) (şinqe) “sıldırım sahil”, “ yarqan” (199,111,2,21,16) və dərə sözlərindəndir. Azərbaycanda Çindağ (Ordubad r-nu) və Çanqalar ( Şəki r-nu) dağ adları ilə müqayisə olunur.

Şindilər- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında(indi Dmanisi r-nunda) kənd adı(181,295). Gürcücə yazılışı Şindlari. Digər adı Kəpənəkçi (yenə orada). Yaqublu da adlanmışdır(yenə orada). Mənbədə Şindisi və Şindebi formaları göstərilir (111,101). Ehtimal ki, Şindilər bir elin adıdır. Gürcü dilində şindi “zoğal” sözü ilə oxşardır Ermənistanda Türkiyənin Qars əyaləti ilə sərhəddə, Amasiya rayonunda Şindilər (kəndin digər adı Bozqala) kənd adı ilə eynidir (3,128). Ehtimal ki, Cinli adından təhrifdir.

Şindilər- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(181,295).

Şindilər Yaqublu- - Tiflis əyalətinin Borçalı qəzasında kənd adı(181,295). Başqa adı Dəmirçi Həsənli (yenə orada).

Şindisi- Tiflis quberniyasının Qori qəzasında kənd adı(181,295).

Şindisi- Qardabani r-nunda kənd adı(112,247).

Şinıx- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı(181,293). Dəbəd  çayının dərəsində yerləşir (62,393). Azərbaycanda Gədəbəy rayonunda Şınıx kənd adı ilə eynidir. Türk dillərində şenek “dağ burnu”, “dağ  çıxıntısı” sözündəndir.

Şinıx- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında çay adı(181,293).

Şipək- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı(131,408). Dağıstandilli  avarların dilində si “qaraul”, “gözətçi məntəqəsi” və türk dillərində bək “təpə” (126,92) sözlərindəndir.

Şirakçöl- Tiflis quberniyasının Siqnax qəzasında çöl adı(181,295). Alazan və İori çaylarının arasında yerləşir. Ermənistanda Şirak mahal adı və Şirak etnonimindən və el “tayfa” sözündən ibarət Şirakel (təhrif forması Şörəyəl) adları ilə mənşəcə eynidir. Ermənistanda Şirak toponimi ilk dəfə II əsr yunan  müəllifi Klavdi Ptolemey tərəfindən Sirakene kimi qeyd olunmuşdur. Sonra bu adı V əsr erməni müəllifi Moisey Xorenasi (I kitab, 12-ci fəsil)  çəkir. Qars əyalətinin Oltin qəzasında Şirak xaraba adı (yenə orada) ilə eynidir. E.ə. I minilliyin ikinci yarısında Cənub-şərqi Avropada yaşamış  Sarmatların  Sirak qolunun adıdır.”Savromatlar iberiylər və alban əyalətlərinə qədərki ərazidə yaşayırlar” (Strabon, X1,5,31). Eradan əvvəlki əsrlərdə gəlmiş Sirak (Şirak) tayfası Cənubi Qafqazda iki bölgədə məskunlaşmışdı: Albaniyada Alazan(Qanıx) və  Qabırrı (İori) çaylarının aşağı  axarında və  indiki Ermənistan ərazisində. Bax; 6,441.  Gürcüstanda bu etnonim  Patara-Şiraki kənd adında qalmışdır.

Şirakis Bolo-Tiflis quberniyasının Siqnax qəzasında göl adı (181,295). Şirak çölünün adındandır.

Şixilo-Tetristkaro r-nunda kənd adı (112,247). Şıxılı kənd adının gürcücə yazılışıdır.

Şiştəpə-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında kənd adı (181,297).  Şiştəpə dağının adındandır.

Şiştəpə-Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı (181,297).  Qafqazda 25 Şiştəpədən (yenə orada) biri. “Şiş zirvəli  təpəsi olan dağ” mə’nasındadır.

Şiştan-Tiflis quberniyasının Axalkalaki qəzasında dağ adı (181,297). Azərbaycan dilində şiş və türk dillərində tan “xarabalıq”(126,532) sözlərindəndir.

Şıxatlı-  Tiflis əyalətinin Baydar nahiyəsində məntəqə adı(34). Nəsil adıdır.

Şomaxeti- Saçxeri r-nunda kənd adı(112,249). Qədim türk mənşəli Şamak tayfasının adından və gürcücə məkan bildirən “et(i)” şəkilçisindən ibarətdir. Azərbaycanda Şamaxı toponimi ilə mənşəcə eynidir (bu adı ilk dəfə II əsr müəllifi Ptolemey Ksamexiya formasında çəkmişdir-Ptolemey,V,11,5). Kamak formasında (antik dillərdə  “ş” səsi yox idi) bu tayfanı Şimali Qafqazda 1 əsr müəllifi Plini qeyd etmişdir (Plini, V1,21):   O,  bu tayfanın həm də saklarla yanaşı Orta Asiyada yaşadığını yazmışdır. Qazaxlarda Şomexey, qaraqalpaqlarda Şamak, türkmənlərdə Şamak, qırğızlarda Şamake tayfaları vardır. Orta Asiyada qədimdə  Şamaxıqala, Cənubi Azərbaycanda Şamaxa  məntəqəsi erkən orta əsrlərdə mə’lumdur.  Şamaxı tayfasının e.ə. VII əsrdə  sakların  tərkibində Cənubi Qafqaza gəlməsi ehtimal edilir (bax: 108,c.117-118; habelə 106 və 13).

Şorandərə-  Borçalı bölgəsində kənd adı(241).

Şorapan- Zestafoni r-nunda kənd adı.(112,248). Qədim türk mənşəli Şarvan tayfasının adını əks etdirir. Bax: 108,118-119.

Şorbulaq-Tiflis  quberniyasının Borçalı qəzasında dağ adı(181,297).

Şorxevi- Tiflis quberniyasının Siqnax qəzasında göl adı(181,298). Azərbaycan dilində şor (duzlaq), şoran və gürcücə xevi “dərə” sözlərindəndir.

Şua Xaraba- Salqa r-nunda kənd adı(112,248). Gürcücə şua “orta”  və azərbaycanca “xaraba” sözlərindəndir.

Şua-Başı- Samxredi r-nunda kənd adı(112,249). Gürcücə şua “orta” və aşı- kənd sözlərindəndir.

Şubani-  Mayakovski,Şuaxevi və Çoxatauri r-larında kənd adı(112,249). Azərbaycanda (Qaradağ r-nu) Şubanı dağ və kənd adları ilə mənşəcə eynidir. Ərəb işğalları dövründə Cənubi Qafqaza köçürülmüş ərəbmənşəli Şeyban tayfasının adını əks etdirir. Bax: Şabani.

Şubani- Şuaxevi r-nunda kənd adı(112,249).

Şulavər- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Marneuli r-nunda) kənd adı(181,248). XV11 əsrdə Tiflis əyalətinin Pətək nahiyəsində kənd (34,116). 1932-ci ildə Şaumyan adlandırılmışdır. X1-X11 əsrlərə aid  mənbələrdə adı çəkilən Kavazin qalası buradan axan çayın sağ sahilində yerləşirdi. Ehtimal ki, erkən orta əsrlərdə Cənub-şərqi Avropada  qıpçaqların Şelbir  tayfasının  adındandır (bax: 82,119 və 192,81).

Şuman- Borçalı  distansiyasında dağ adı(179,11,268). Ehtimal ki, Altay dillərində çum- “alaçıq”, “təsərrüfat” (bax: 172,s.621) sözündəndir

N Ə T İ C Ə

Gürcüstan ərazisində yaşayan  azərbaycanlılar Azərbaycan xalqının tərkib hissəsidir. Belə ki, Azərbaycan xalqının təşəkkülü prosesində iştirak etmiş qədim türkmənşəli tayfaların əksəriyyəti həm də Gürcüstan türklərinin ulu əcdadır.

Lüğətdən göründüyü kimi, Gürcüstanda bir sıra  toponimlər həm Azərbaycanda, həm də Ermənistanda, Şimali Qafqazda,Anadolu yarımadasının şərqində  vardır. Bu, Azərbaycan xalqının təşəkkülü probleminin tədqiqi  baxımından qiymətli dəlildir.

Lüğət elmi əhəmiyyətə malikdir,çünki əsər qədim dövrdə və erkən orta əsrlərdə Cənubi Qafqazda, o cümlədən Azərbaycan ərazisində yaşamış türk tayfalarının adları və onların arealları haqqında  aydın təsəvvür yaradır. Xüsusi olaraq qeyd edilməlidir ki, lüğət indiyədək t arixşünaslıqda  İrandilli və  Qafqazdilli sayılan  kimmerlərin, sakların, şirakların, kaspilərin, albanların,qarqarların,quqarların və b. qədim türk mənşəli etnoslar olduğunu göstərir.

Gürcüstan toponimiyasında bir sıra qədim türkmənşəli tayfa adları ilə yanaşı, külli miqdarda türk coğrafi termini öz əksini tapmışdır.  Azərbaycan dilinin tarixi baxımından dəyərlidir.

Lüğətdə verilmiş toponimlər Gürcüstanda mövcud olan türkmənşəli coğrafi adların heç də hamısı deyildir. Şübhəsiz ki,  mikrotoponimlər  makrortoponimlərə nisbətən miqdarca qat-qat çoxdur. Onların toplanması və təhlili gələcək tədqiqatçıların öhdəsinə düşür.

Gürcüstanda türkmənşəli tayfaların tarxinin tədqiqindən alınmış bir nəticə güsusilə əhəmiyyətlidir. Qədim dövrdə və erkən orta əsrlərdə orada məskunlaşmış türk tayfaları tarix boyu gürcülərlə mehriban dostluq münasibətlərində olmuş, yadellilərin basqınlarına qarşı gürcülərlə birgə döyüş meydanlarında igidliklə vuruşmuşlar. Bununla da  türk tayfaları Gürcüstan torpağının işğallardan və  qarətçi  basqınlardan qorunmasında fəal iştirak etmişlər

SON SÖZ ƏVƏZİ

Gürcüstanda Azərbaycan dili mənşəli coğrafi adları izahlı lüğəti adlı kitabın yazılmasında məqsədimiz aşağıdakılardan ibarətdir.

1. Gürcüstanda mövcud olan Azərbaycan dili mənşəli coğrafi adların coğrafi yayılmasının konturunu müəyyən etmək və hər bir coğrafi adın yaranma tarixini açıqlamaq;

2. Coğrafi adların mə‘na çalarlığını araşdırmaq, onların təhrif olma dərəcəsini açıqlamaq və xalqın onlara verdiyi ilkin adı müəyyən etmək;

3. Toponimlərin sonradan inzibati yolla dəyişdirilməsi ilə əlaqədar olaraq onların ilkin adı ilə yanaşı ikinci adlarını göstərmək; hər hansısa bir coğrafi adın müəyyən səbəblər üzündən dəyişdirilmiş toponimin (məsələn: Borçalı-Marneuli, Narayazı-Qardabani, Baş keçid-Dmanisi və s.) tarixən tanınması üçün onların həm ilkin və həm də sonrakı adını çəkmək elmi baxımdan düzgündür.

4. Gürcüstanda yayılmış coğrafi adların izahlı lüğəti elmi tədqiqat işidir. Elmi tədqiqat olan yerdə elmi həqiqətlərin aşkar olunması, elmdə qaranlıq olan həqiqətlərə işıq saçılması həmin əsərin məğzini və əsas fundamentini təşkil etməlidir. Həqiqi elmi tədqiqat işində heç bir siyasi fikir və ya təklif olmamalıdır.

Bizim məqsədimiz yalnız elmi həqiqətləri geniş oxucu kütləsinə çatdırmaq onu gələcək nəsillərə çatdırmaqdan ibarətdir.

Qardaş Gürcüstan ərazisində qədim tarixi dövrlərdən başlayaraq yaranmağa başlamış bütün coğrafi adlar gürcü və azərbaycan xalqlarının birgə-sıxı qonşuluq şəraitində, həm də tarixən dostcasına göstərən əsas dəlildir.

Gürcüstanda mövcud olan Azərbaycan dili mənşəli toponimlərin tədqiqi həm də Gürcüstan toponimlərin tədqiqat obyektlərinin bir qisminə yardımçı olmaq niyyəti güdür.

Əsərdən aydın görünür ki, gürcülərlə azərbaycanlılar birgə yaşaya-yaşaya tarixən bir-birinə arxa olmuş, yadellərin  ərazi iddialarına birgə sipərə çevrilmişlər. Atalar demişlər ki, “El bir olsa, zərbi kərən sındırar” və ya “El gücü, sel gücü”. Tarixi faktlar göstərir ki, gürcülərin və azərbaycanlıların dostluğu nə dil dostluğu, nə çörək dostluğu deyil əsil-həqiqi ürək dostluğudur. Ürəkdən dost olanların dostluğu əbədidir.

Bizim bu kitabı yazmaqda əsas məqsədimiz qonşu gürcü və  azərbaycan xalqlarının tarixn yaranmış ürək dostluğunu bir daha bəyan etməkdən və onu daha da möhkəmlətməkdən ibarətdir.

Əsərin yazılışı prosesində bə‘zi opponentlərimiz iddia edirdilər ki, müəlliflər Gürcü dilini bilmədikləri üçün bu kitabı yazmağa haqları yoxdur. Belə səthi düşünən gələcək “tənqidçilərdən” soruşmaq istəyirik ki, birinci, nə üçün Gürcü dili bilənlərimiz özləri əllərinə qələm alıb bu məzmunda əsər yazmamışlar? İkinci, həmin opponentlərə mə‘lum olsun ki, biz bilmədiyimiz hər hansı bir dilin (bu yerdə Gürcü dilinin) qrammatikasını yox, qardaş Gürcüstan ərazisində tarixən yaranmış Azərbaycan mənşəli coğrafi adları tədqiq etmişik.

“Gürcü dili” ilə Gürcüstanda olan “Azərbaycan dili” əsasında tarixən yaranmış coğrafi adların yerini səhv salan üzdəniraq alimlərə nə demək olar?

Bu əsər Azərbaycan dilini və həmin dil əsasında tarixən yaranmış toponimlərin tarixi kökünü və coğrafi məkanını kifayət qədər yaxşı bilən təcrübəli tədqiqatçılar tərəfindən yazılmışdır.

Oxucuların nəzərinə çatdırırıq ki, Gürcüstanda olan Azərbaycan mənşəli coğrafi adları müəlliflərin şəxsi təşəbbüsü ilə yazılmış və onların öz vəsaiti ilə nəşr edilmişdir.

Biz əminik ki, geniş oxucu kütləsi bu əsərdən  faydalanacaq və gələcəkdə bu yöndə görəcəyimiz işlərin xeyrinə olaraq əsərə dair qeyd və məsləhətlərini verəcəkdir.

 

M  Ü N D Ə R İ C AT

Ön söz.............................................................................

Giriş.............................................................................

Birinci hissə

1 Fəsil.Gürcüstanda türk tayfalarının məskunlaşma tarixinə dair

11 Fəsil. Bir tarixi əsərə elmi baxış

İkinci hissə

Gürcüstanda türkmənşəli toponimlərin izahlı lüğəti



Nəticə.............................................................................................

İstifadə olunmuş ədəbiyyat.........................................................
1   ...   14   15   16   17   18   19   20   21   22


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə