Firədun Nadir oğlu İbrahimov



Yüklə 0.5 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/4
tarix10.06.2017
ölçüsü0.5 Mb.
  1   2   3   4

Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi 

Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu 

 

          Rüfət Lətif oğlu Hüseynzadə  

           Firədun Nadir oğlu İbrahimov 

                               

 

 



AZƏRBAYCAN TƏHSİL TARİXİ 

 PROQRAM 

   Bakalavr hazırlığı təhsil pilləsi üçün nəzərdə  

                           tutulmuşdur

 



 

 

Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin  

           13.02. 2014-cü il tarixli, 187 №-li əmri ilə təsdiq 

edilmişdir.   

 

 

 



 

 


 



       Rüfət Lətif oğlu Hüseynzadə,   

 Pedaqogika  üzrə  elmlər  doktoru,  professor,  Əməkdar  

müəllim 


       Firədun Nadir oğlu İbrahimov,  

 Pedaqogika üzrə elmlər doktoru, professor, Əməkdar  

müəllim,                      

 

Redaktor: Ləzifə Nağı  qızı Qasımova 



Pedaqogika üzrə elmlər doktoru, professor 

                    

Rəyçilər:  Prof.  Akif Nurağa oğlu Abbasov 

                 Prof.  Mircəfər Mirməsi oğlu Həsənov 

                  

 

                                    

                                     

                                     

                                                             

                              

 

 

 



 

 

 



R.L.Hüseynzadə,  F.N.İbrahimov.  “Azərbaycan  təhsil 

tarixi”  proqramı  (Bakalavr  hazırlığı  təhsil  pilləsi  üçün 

nəzərdə tutulmuşdur). 

 Bakı: ADPU,  2015,    45  səhifə. 

 


 



İzahat vərəqi 

 

 

           Təhsil  sisteminin  neçə  əsrlər  ərzində  özünü  təsdiq 



etmiş  müstəqil  sosial  hadisə  olması  heç  kimdə  şübhə 

doğurmur.  Hər  bir  ölkənin  ictimai  təşkilatlanma  səviyyəsi 

ilk növbədə təhsilin keyfiyyətindən asılıdır. İctimai inkişafın 

ən böyük resursları təhsil sistemindədir.  

       “Təhsil millətin gələcəyidir”- Ulu öndərimiz Heydər  

Əliyev demişdir. 

     Məktəb  xalqın  güzgüsüdür.  “Bir  millətin  hər  halını 



tədqiq  etmək  üçün  ən  doğru  meyar,  ən  kəsdirmə  yol  o 

millətin məktəbləridir”(Hüseyn Cavid). 

          “Azərbaycan 



təhsil 

tarixi” 

təhsilşünaslığın 

mikrostrukturuna  daxildir.  “Təhsildə  sosial  psixoloji 

xidmət”  ixtisası  üzrə  kadr  hazırlığını  şərtləndirən  fənlər 

sırasında “Azərbaycan təhsil tarixi”nin  xüsusi yeri vardır, 

məcburi fənlər kateqoriyasına aiddir.  

      Təhsil  tarixini  bilmədən  müasir  təhsil  sisteminin 

problemlərini  dərindən  bilmək  mümkün  deyildir.  Çünki 

müasir  təhsil  keçmiş  təhsilin  pillələri    üzərində  qurulub 

inkişaf  etmişdir.  Təhsilin  inkişafı  inqilabi  yolla    deyil,  

təkamül yolı ilə həyata keçirilir.    

 

Pedaqoji  təmayüllü  bakalavr  hazırlığı  pilləsində 



“Azərbaycan təhsil tarixi” kursunun sistemli və planlı tədrisi 

üçün  bu  fənnin  proqramının  hazırlanmasını  vacib  hesab 

etdik.  

                                         ~                                            ~ 

 

 

 



 

 

 



 



“AZƏRBAYCAN 



TƏHSİL 

TARİXİ” 

PROQRAMI 

ƏSASINDA    TƏLƏBƏLƏR  NƏYİ  BİLMƏLİ  VƏ  NƏYİ 

BACARMALIDIR: 

 

     -  Qədim  tarixə  və  zəngin  mədəniyyətə  malik,  coğrafi 

cəhətdən  türk-islam  dünyasının  mərkəzində  yerləşən 

Azərbaycanın  vətəndaşlarının  hələ  qədim  zamanlardan  yazı 

və  oxu  mədəniyyətinə  sahib  olduqlarını,  Azərbaycan 

xalqının 

ziyalılarının 

dövrün, 


ictimai 

həyatın 


xüsusiyyətlərinə  uyğun  təhsil  ocaqları  yarada  bildiklərini, 

milli 


mənsublarını 

inkişafa,  tərəqqiyə  səslədiklərini 

əsaslandırmağı bacarmalıdır; 

Tələbə  bilməlidir:  Zaman-zaman  ölkəmizə  edilən 

basqınlar  üzündən  ulu  babalarımızın  yaratdıqları  zəngin 

elmi, ədəbi və pedaqoji irsin mühüm bir qismi tələf edilmiş, 

böyük  bir  mənəvi  xəzinə  vətənimizdən  çıxarılmış,  başqa 

ölkələrə aparılmış və bir qismi də itirilmişdir.    

 Zəngin  şifahi  xalq  ədəbiyyatımız  –  “Kitabi  Dədə 

Qorqud”,  “Bilqamıs”,  “Alp  Ər  Tunqa”,  “Oğuz”, 

“Ərkənəqun” 

kimi 


dastanlarmız, 

Oğuznamələr, 

Ustadnamələr  xalqımızın  qədim  tarixindən,  onun  ictimai-

mədəni  həyatından,  zəkasından,  istək  və  arzularından, 

tərbiyə  və  təhsil  səviyyəsindən  xəbər  verir.  Qobustan, 

Gəmiqaya, Oğlanqala, Kültəpə, Orxon kitabələri və daha bir 

çox  qayaüstü  yazılı  abidələrimiz  xalqımızın  yazı  yazmaq, 

oxumaq,  hesablamaq,  rəsm  çəkmək,  rəqs  etmək  və  s. 

mədəni,  təhsil  vərdişlərinə  sahib  olmasından  xəbər  verir. 

Tariximizin  çox  qədimliyini  göstərən  arxeoloji  qazıntılar, 

əldə  edilmiş  maddi,  mədəni  nümunələr,  xaraba  şəhər  və 

qəsəbələr  Azərbaycanın  ayrılmaz  bir  parçası  olan 

Naxçıvanda hələ daş  dövründən istifadə edilən duz mədəni 

və  buradan  tapılmış  daş  baltalar,  buradakı  duz 

müalicəxanası çox uzaq keçmişimizin mədəni səviyyəsindən 

xəbər  verir.  Bütün  bunlar  Azərbaycan  xalqının  hələ 



 

miladdan əvvəl mədəniyyətə, yazıya, oxuya, sistemli təlim-



tərbiyə mədəniyyətinə, müalicə üsullarına  sahib olduqlarını 

təsdiq edir.  

Naxçıvanda  tunc  dövrünə  aid  Gəmiqaya  abidəsi 

eramızdan  əvvəl  I-III  minilliklərə  aid  edilir  ki,  üzərindəki 

rəsmlər,  yazı,  işarələr  insanların  bir-biri  ilə  ünsiyyət  və 

əlaqə,  öyrətmə-öyrənmə  prosesini  əks  etdirir.  Qayaüstü 

təsvirlərdə rəqs səhnələri o dövrün estetik zövqünü bildirir, 

ov  səhnələri,  örüş  sahələri,  keçi,  maral,  quş,  habelə  əmək 

alətləri  dövrün  peşələri  olan  ovçuluqdan,  əkinçilikdən, 

maldarlıqdan  xəbər  verir,  at,  dəvə,  ulaq,  araba  təsvirləri 

insanların  istifadə  etdikləri  nəqliyyat  növünü  göstərir. 

Günəş,  ağac,  çay  kimi  rəsmlər  qədim  insanlarımızın 

inancından  xəbər  verir,  daşlar  üzərində  düz  xətlə  çəkilmiş 

bir neçə xət və ya çox xət Gəmiqayalıların say anlayışından 

xəbərdar olmalarını bildirir. Gəmiqayalıların bəbir, canavar, 

ilan,  dəvə  kimi  rəsmlərin  müxtəlif  vəziyyətlərdə  daşlara 

döymə  üsulla  böyük  məharətlə  işləmələri  bir  tərəfdən  o 

dövrün  rəssamlığını,  nəqqaşlığını  göstərirsə,  digər  tərəfdən 

də  şübhəsiz  insanlara  ətraf  mühiti,  ərazini  onun  flora  və 

faunasını  öyrədir.  Gəmiqaya  rəsmlərində  bir  atlının  baş  və 

ayağında  geyim  olması  o  dövrün  peşələrini  (toxuculuq, 

çəkməçilik  və  s.)  təxmin  etməyə  imkan  yaradır.  Şübhəsiz 

böyüklər  də  əldə  etdiyi  bilik  və  təcrübələri,  qazandıqları 

peşələri kiçiklərə öyrətmişlər və yaxud da kiçiklər böyükləri 

müşahidə  etməklə  müəyyən  bilik,  bacarıq  və  təcrübə  əldə 

etmiş, tərbiyə qazanmışlar. 

Pedaqoji 

mənbələrdə 

göstərilir 

ki, 


qədim 

Yunanıstanda  quldar  balalarını    xüsusi  təlim-tərbiyə 

müəssisəsinə    aparıb-  gətirən,  onların  təlim  tərbiyəsi  ilə 

məşğul  olan    adamlara  “Peydaqoqos”    deyilirdi.    Qədim 

yunan  dilində    “Paydas”    -  “uşaq”  ,  “gogos”  -  “yola  salan” 

deməkdir  ki,  “pedaqogika”,  “pedaqoq”  sözləri  də  buradan 

meydana  gəlmişdir.  Oradakı    xüsusi  təlim  tərbiyə 


 

müəssisəsinin  adına  “Şkola”  deyilirdi  ki,  bunun  da  mənası 



kitablarda  yazıldığı  kimi  qədim  yunan  dilində  “Asudə  vaxt 

keçirilən yer”  deməkdir.  

       Pedaqogika    elminin  banisi,  XVII  əsrin  görkəmli 

pedaqoqu Yan Amos Komenski yazır ki, yunanlar  bu sözü 

–  yəni  “Şkola”  sözünü  Şumerlərdən  götürmüşlər.  Daha  

sonra o “Böyük didaktika” əsərində qeyd  edir ki, tarixdə ilk 

məktəbi  Nuhun  oğlu  Sam  yaratmışdır.  Adını  Skala 

adlandırmışdır

(75,Глава 8, параграф 3. стр.23).

     


      Y.A.Komenski    bu  fikri  bizim  eradan  əvvəl    I  əsrdə 

yaşamış  yəhudi  əsilli  yunan  filosofu  İosif  Flavidən  

götürmüş və ona əsaslanaraq bunu yazmışdır.  

       Qeyd  edək ki,  Naxçıvan şəhəri   haqqında ilk məlumat 

tarixçi,  filosof    İosif  Flaviyə  (e.ə.  I  əsr)  məxsusdur.  Sonra  

yunan  coğrafiyaşünası  Klavdi  Ptolomeyin  (b.e.  II  əsri)  

“Coğrafiya”  əsərində  Naxçıvan  şəhərinin  adı  ilk  dəfə 

“Naksuana”  (yun.  Ναξουὰνα,  ing.  Naxuana)  şəklində  qeyd 

olunmuş və şəhərin çoğrafi mövqeyi göstərilmişdir.

        


     Yəhudi  tarixçisi  İosif  Flavi  Nuhun  gəmisinin  dayandığı 

yerin Naxçıvan şəhəri olduğunu bildirir 

(41,56). 

       Y.A.Komenski  qədim  yunan  filosofu  İosif  Flaviyə 

əsaslanaraq    göstərir  ki,  Nuhun  oğlu  Sam  məktəb  yaratmış 

və  adını  “Skala”    qoymuşdur  (41,  Гл.  8,  параграф  3. 

стр.23).  “Skala”  ilkin  mənasında  “pillə”,  “mərhələ” 

mənasını  vermişdir.  Rus    dilində  “Şkala”-    “dərəcə”, 

“mərhələ” deməkdir.  İngilis dilində məktəb mənasını verən 

“Skul”,  fransız dilində “Lekol”, alman dilində “Şule”, türk 

dilində  “Okul”,  rus  və  belarus  dillərində  “Şkola”  kəlmələri 

“Skala”  sözündən əmələ gəlmişdir. 

       Gəmiqaya  ilə  bağlı  Şumer  və  Naxçıvan  əfsanə  və 

rəvayətləri demək olar ki, eyniyyət təşkil edir. Bütün bunlar 

onları    deməyə  əsas  verir  ki,  Naxçıvan  qədim  mədəniyyət, 

elm,  təhsil  mərkəzi  olmuş,  burada  sistemli  təlim,    yazı  və 

oxu mədəniyyəti olmuşdur.  


 

     - İslam dininin yayılmasının türk xalqlarının, o cümlədən 



Azərbaycan türklərinin həyatında köklü dəyişikliklərə səbəb 

olduğunu,  Azərbaycan  xalqının  milli-mənəvi  dəyərlərinin 

İslam mədəniyyəti ilə qaynayıb qarışaraq nəsillərin tərbiyəsi 

üçün dəyərli bir sistem gerçəklədirdiyini izah edə biməlidir;   

-      Bilinməlidir  ki,  XIV-XV  əsrlərdə  Qərb  humanistlərinin 

irəli  sürdüyü  ideyaların  bir  çoxu  daha  mükəmməl  və 

demokratik  şəkildə  hələ  XIII  əsr  Azərbaycan  alimi 

Nəsirəddin Tusi tərəfindən təqdim olunmuşdur

      - Tələbə böyük qürur hissi ilə sübuta yetirə bilməlidir ki, 

orta əsrlərdə Qərb ölkələrində kilsənin fitvası  ilə yeni fikirli 

insanlar  tonqallarda  yandırılarkən,  kilsə  zehni  təhsil 

üzərində  inhisarını  qoruyub  saxlayarkən  Azərbaycanda 

azadfikirlilik, dünyəvi elmlər maneəsiz inkişaf etmişdir. 

    -  Bu məmləkətin Əbülhəsən Bəhmənyar, Qətran Təbrizi, 

Xətib  Təbrizi,  Şihabəddin  Sührəvərdi,  Xaqani  Şirvani, 

Məhsəti Gəncəvi, Nizami Gəncəvi, Nəsirəddin Tusi, Əvhədi 

Marağayı,  QövsiTəbrizi,  Saib  Təbrizi,    İmadəddin  Nəsimi, 

Məhəmməd  Füzuli,  Molla  Pənah  Vaqif    kimi  görkəmli 

alimləri,  şairləri,  daha    sonrakı  əsrlərdə  dahi  şəxsiyyətləri   

olmuşdur ki,  onların təhsil aldıqları, yetişib formalaşdıqları 

təhsil məkanları,  məktəb və mədrəsələri olmuşdur.  

-  Tələbələr  bilməlidirlər  ki,  1818,  1828-ci  illərdə  məlum 

müqavilələrdən  sonra  Azərbaycan  Rusiyanın  tərkibinə 

keçmiş  və  ölkədə  rus  məktəblərinin  sayı    artmış, 

çoxalmışdır.  

-  Azərbaycanda  elmi-pedaqoji  kadrların  yetişməsində, 

xalqın  mədəni  inkişafında  XIX  əsrin  70-ci  illərinin 

ortalarında  Qori  şəhərində  yaradılmış  Zaqafqaziya  (Qori) 

Müəllimlər  Seminariyasının  böyük  rolu  olmuşdur  (1875-ci 

ilin    8  aprelində  seminariyanın  açılmasına  icazə  verilmiş, 

1876-cı ilin 12 sentyabrında fəaliyyətə başlamış, 1879-cu il 

1  sentyabrda    seminariyanın  Azərbaycan  şöbəsi  açılmış, 

300-dən artıq azərbaycanlı məzun buranı bitirmiş,   1918-ci 


 

ildə  isə  seminariyanın  Azərbaycan  şöbəsi  Firudin  bəy 



Köçərlinin rəhbərliyi ilə Qazaxa köçürülmüşdür. 

  

      Seminariyanın  Nəriman  Nərimanov,  Üzeyir  Hacıbəyov, 



Müslüm Maqomayev, Cəlil Məmmədquluzadə, Məmmədəli 

Sidqi Səfərov, S.S.Axundov, Firudin bəy Köçərli, Rəşid bəy 

Əfəndiyev, Mahmud bəy  Mahmudbəyov, Fərhad Ağazadə, 

Səfərəlibəy  Vəlibəyov,  Soltan  Məcid  Qənizadə

, 

Bədəl  bəy 

Bədəlbəyli,  Mirzə  Əliməmməd    Xəlilov,  Xəlil    Hacılarov

 

Ələkbər Qərib, Əli Səbri Qasımov, 

 

Şıxlınskilər, Minasazov 



qardaşları  kimi  məzunları  olmuşdur  ki,  onlar  bütün 

həyatlarını xalqın maarif və mədəniyyətinin inkişafına  həsr 

etmişlər.  Ulu  öndərimiz  Heydər  Əliyevin  dediyi  kimi,  “Bu 

təhsil  məbədi  özündən  sonra    böyük  mədəni  irs  qoymaqla 

adını Azərbaycan maarifi tarixinə əbədi həkk etmişdir”. 

  -  1881-ci  ildə  isə  İrəvan  şəhərində  İrəvan  Müəllimlər 

Seminariyası  açılmışdır. 37  il  fəaliyyət  göstərən bu təhsil 

ocağı  1918-ci  ilin  6  avqustunda  Uluxanlı  məktəbi  ilə  eyni 

vaxtda bağlanmışdır. Bu seminariyanın ilk  açılış zamanı  69 

şagirdi olmuşdur. 

       1881-ci  ildə  yaranan  və  34  il  davam  edən  İrəvan 

Müəllimlər Seminariyasının ilk müəllimlərindən biri Firudin 

Bəy Köçərli olmuşdur ki, o burada 10 il dərs demiş, mədəni-

maarif  işləri  aparmışdır.    Seminariyanın  1885-ci  ildə  ilk 

buraxılışı  olmuşdur.  Məzunlar    içərisində  25  nəfər 

azərbaycanlı  var  idi  ki,  bu  məzunlar  İrəvan  qəza 

məktəblərində,  Naxçıvanda,  Uluxanlıda    dərs  deməyə 

başlamışlar. Məzunlar sırasında 

 

Həbib bəy Səlimov, Nəcəf 



bəy 

Vəzirov, 

Haşım  bəy  Vəzirov,  Mirzə  Abbas 

Məhəmmədzadə,  Cabbar  Məhəmmədzadə,  İbadulla  bəy 

Muğanlinski,  Vahid  Musabəyov,  Həmid  bəy  Şahtaxtinski, 

Hüseynəli bəy Rüstəmbəyov, Tağı bəy Səfiyev, Mirzə Cəlil 

Şürbi,  Eynəli  bəy  Sultanov,  Sadıq  Xəlilov,  Vahid 

Musabəyov və başqaları olmuşdur.  



 

   -Tələbələr bunu da xüsusilə bilməlidirlər ki, XIX əsrdə və 



XX  əsrin  əvvəllərində  Azərbaycanın  maarif,  təhsil  və  elm 

sahələrində  nəzərəçarpacaq  hadisələr  baş  vermiş,  milli 

məktəb, milli dərslik, milli tərbiyə problemlərini həll etməyə 

qadir ziyalılar yetişmişdir. Abbasqulu ağa Bakıxanov, Mirzə 

Fətəli  Axundzadə,  Mirzə  Kazım  bəy,  Nəriman  Nərimanov,  

Üzeyir Hacıbəyov,  Cəlil Məmmədquluzadə, Hüseyn Cavid, 

Mirzə  Ələkbər  Sabir,  Həsən  bəy  Zərdabi  və  başqaları 

demokratik  ictimai-pedaqoji  fikrin  özülünü  qoymuş,  çox 

faydalı işlər görmüşlər. Onlar  Azərbaycanda maarifçi mühit 

yaratmış, maarif və mədəniyyəti  inkişaf etdirmişlər.  

     - Tələbələr məlumatlı olmalıdırlar ki, bu dövrdə ana dili 

təlimi  ideyasının  həyata  keçirilməsi  proritet  məsələ 

səviyyəsinə  yüksəldilmiş  və  onun  real  hadisəyə  çevrilməsi 

üçün  Mirzə  İsmayıl  Qasir,  Sultan  Məcid  Qənizadə,  Mir 

Möhsün  Nəvvab,  Mirzə  Şəfi  Vazeh,  Həsən  bəy  Zərdabi, 

Məhəmməd  ağa  Şahtaxtlı,  Həbib  bəy  Mahmudbəyov, 

Mahmud  bəy  Mahmudbəyov,  Firidun  bəy  Köçərli,  Səfərli 

bəy  Vəlibəyov,  Rəşid  bəy  Əfəndiyev,  Seyid  Əzim  Şirvani, 

Məhəmməd  Tağı  Sidqi  və  digər  maarifpərvər  şəxsiyyətlər 

ana  dilli  məktəblər  açmış,  ana  dilli  dərsliklər  yazmış,  milli 

təhsil  və  mədəniyyəti  inkişaf    etdirərək      böyük  xidmətlər 

göstərmişlər;  

      - Tələbələr məlumatlı olmalıdır ki, XIX  əsrin sonu, XX 

əsrin  əvvəllərində  bu  dövrdə  yetişən  milli  burjuaziya 

nümayəndələri 

və 


yerli 

sahibkarlar 

da 

millətin 



maariflənməsi,  savadlanması,  mədəni  və  intellektual 

səviyyəsinin 

yüksəlməsi  yolunda  əllərindən  gələni 

əsirgəməmişlər.  

     Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Şəmsi Əsədullayev, Murtuza 

Muxtarov, Musa Nağıyev, İsa bəy Hacınski kimi sahibkarlar 

milli  ziyalı  nəslinin  yetişməsində,  təhsil  sisteminin 

inkişafında 

müstəsna 

rol 


oynamışdır; 

görkəmli 

maarifçilərimizin qadınların dünyəvi təhsili ilə bağlı istək və 


 

10 


arzularının  reallaşmasında  Hacı  Zeynalabdin  Tağıyevin 

əvəzsiz  xidmətləri  olmuş,  qızların  təhsil  almasına,  onlar 

üçün  xüsusi  məktəblər  açılmasına,  qadın  milli  kadrların 

hazırlanmasına  çalışmış,  bu  sahəyə  böyük  məbləğdə  vəsait 

yönəltmişdir;  

        -  XX  əsrin  əvvəllərində  Azərbaycanda  ibtidai  təhsilin 

inkişafında maarifçilik-xeyriyyəçilik istiqamətində fəaliyyət 

göstərən  “Nicat”,  “Nəşri-maarif”,  “Səadət”,  “Səfa” 

cəmiyyətlərinin  işlərinə  ,  xalqın  savadlanmasında,  maarifin 

inkişafında Gəncə, Quba, Şamaxı, Lənkəran, Əmircan və b. 

şəhər 

və 


kəndlərdə 

fəaliyyət 

göstərən 

xeyriyyə 

cəmiyyətlərinin    xidmətlərinə,  Azərbaycanda  xeyriyyə 

cəmiyyətlərini  təkcə  azərbaycanlılar  deyil,  həm  də  burada 

yaşayan  qeyri-müsəlmanların  da  yaratmalarına  dəyər 

verməyi bacarmalıdır;  

      -Tələbələr  arqumentləşdirməyi  bacarmalıdır  ki,  Şərqdə 

ilk  demokratik,  dünyəvi  dövlət  olan  Azərbaycan  Xalq 

Cümhuriyyəti  xalq  maarifinin,  elm  və  mədəniyyətin 

inkişafını  milli  dövlət  siyasətinin  təməl  prinsiplərindən  biri 

kimi  ön  plana  çəkmiş  və  mövcudluğunun  ilk  aylarından 

təhsil  sahəsində  köklü  islahatlara,  təhsilin  yeni  əsaslar 

üzərində qurulmasına diqqət yönəltmişlər;  

     -Tələbələr  bilməlidir ki,  Azərbaycan  Xalq  Cümhuriyyəti 

hökumətinin  maarif,  təhsil,  elm  və  mədəniyyət  sahəsində 

apardığı siyasətin reallaşdırdığı təxirəsalınmaz tədbirlərin və 

keçirilməsi  nəzərdə  tutulan  islahatların  istiqamətləri 

hansılardır  və  bu  istiqamətlərin  məziyyətləri  ilə  bağlı 

təhlillər verməyi bacarmalıdırlar;   

         -  Azərbaycan  tarixinin  ən  maraqlı  və  ən  mürəkkəb 

mərhələlərindən  biri  1918-1920-ci  illərdir  ki,    bu  dövrdə 

Azərbaycan ilk dəfə olaraq müstəqillik qazanmış və özünün 

müstəqil  daxili  və  xarici  siyasəti  olmuşdur.  Məhz  bu 

dövrdən başlayaraq Azərbaycanda  milli pedaqoji kadrların 

hazırlanmasına başlanmışdır. Bu illər dünyada, o cümlədən 


 

11 


Rusiyada gedən ictimai-siyasi proseslər zəminində yaranmış 

istiqlaliyyət  savaşından  müvəffəqiyyətlə  çıxan  Azərbaycan 

xalqının ilk müstəqillik dövrdür.  

    -Azərbaycanın  dövlətçilik  tarixində  ilk  dəfə  müstəqil 

demokratik,  hüquqi  və  dünyəvi  dövlət  yaranmışdır.  Maarif 

və  mədəniyyət  sahəsində  ciddi  tədbirlər  həyata  keçirilmiş, 

Azərbaycan Xalq Maarif Nazirliyi təsis edilmiş, təhsilin ana 

dilində  aparılmasına  başlanmış,  məktəblərdə  rus  tarixi 

əvəzinə  ümumtürk  tarixi  tədris  edilmiş,  pedaqoji  kadrlar 

hazırlamaq üçün pedaqoji kurslar təşkil edilmişdi. Bu dördə 

ilk  xalq  maarif  naziri  Nəsib  bəy  Yusifbəyli  təyin 

olunmuşdur. 

-  Azərbaycan  Demokratik  Respublikasının  təhsil 

siyasəti Azərbaycanda savadsızlığı ləğv etmək, Avropa tipli 

dünyəvi  məktəblər  şəbəkəsi  yaratmaq,  orta  və  ali  təhsilli 

milli kadrlar yetişdirmək məqsədi güdürdü. Bu proqrama ilk 

tədbirlər  kimi  milli  pedaqoji  kadrlar  hazırlamaq  üçün 

Azərbaycanın  bir  sıra  şəhərlərində  kişi  və  qadın 

seminariyalarının,  pedaqoji  kursların,  pedaqoji  məktəblərin 

açılması, Bakı Dövlət Universitetinin yaradılması daxil idi.  

ADR  dövründə  pedaqoji    kadrların  hazırlanması 

məqsədilə  müxtəlif  regionlarda  6  kişi,  4  qadın  pedaqoji 

məktəbi, 7 kişi və 1 qadın seminariyası açılmışdı. Ali təhsil 

almaq üçün xaricə 100 nəfər azərbaycanlı gənc göndərilmiş 

və  1919-cu  ildə    Bakı  Dövlət  Universitetinin  əsası 

qoyulmuşdur  ki,  burada  da  müxtəlif  elmi  kadrlar 

hazırlanması  ilə  bərabər  həm  də  pedaqoji  kadrlar 

hazırlanırdı.  

-  Bakıda  Universitetin  açılması  Azərbaycanda,  İslam 

və  Türk  dünyasında  tarixi  hadisə,  Azərbaycanın  Avropaya 

və  dünyaya  tanıdılmasının,  Şərq  və  Qərb  sivilizasiyalarının 

inteqrasiyasının qüdrətli vasitəsidir. 

    -  Tələbə  belə  qənaətə  gəlməlidir  ki,  Azərbaycan  Xalq 

Cümhuriyyətinin  fəaliyyət  göstərdiyi  23  ay    ərzində  bütün 



 

12 


çətinliklərə  baxmayaraq  xalq  maarifinin  yenidən  təşkili 

sahəsində xeyli iş görülmüşdür.   

       -Tələbələr 1920-ci ilin aprelindən sonrakı dövrdə, Sovet 

hakimiyyətinin mövcudluğu illərində Azərbaycanda təhsilin 

inkişaf  istiqamətləri  ilə  bağlı  uğurlara  və  çatışmazlıqlara 

ədalətli,  obyektiv  qiymət  verməyi  bacarmalıdır,  bu  dövrə 

təhlil verərkən Ulu Öndər Heydər Əliyevin zərgər dəqiqliyi 

ilə  söylədiklərini  unutmamalıdır:”Bu  təhsil  sisteminin  nə 



qədər  dəyərli  olduğunu  ondan  görmək  olar  ki, 

Azərbaycanda yüksək savada, biliyə, ixtisasa, yüksək elmə 

malik insanlar var və onlar cəmiyyətin çox hissəsini təşkil 

edir.  Əgər  bunlar  olmasaydı,  Azərbaycanın  iqtisadiyyatı 

belə güclü inkişaf edə bilməzdi. Bunlar olmasaydı, biz indi 

Azərbaycanı  müstəqil  dövlət  kimi  idarə  edə  bilməzdik. 

Onları  qiymətləndirmək  lazımdır  və  on  illərlə  əldə 

etdiyimiz nailiyyəti heç vaxt unutmamalıyıq”. 

     -Tələbələr  Azərbaycanda  məktəbəqədər,  ümumi  orta, 

peşə,  orta  ixtisas  və  ali  təhsil  sahəsində  Heydər  Əliyevin 

uzaqgörən, 

müdrik 

siyasətinin 



zamanına 

adekvat 


xüsusiyyətlərini anlamalı və şərhini verməyi bacarmalıdır; 

     -1991-ci  ildən  başlayaraq  təhsilin  ayrı-ayrı  sahələrinin 

inkişafı ilə bağlı real vəziyyəti təhlil etməyi bacarmalı, təhsil 

infrastrukturunun müasir tələblərə uyğun təkmilləşdirilməsi, 

təhsilin məzmununun yeniləşdirilməsi və buna müvafiq yeni 

dərslik 


siyasətinin 

aparılması, 

təhsil 

alanların 



nailiyyətlərinin  qiymətləndirilməsi  üzrə  yeni  model  və 

mexanizmlərin  tətbiqi,  əmək  bazarının  tələbatına  uyğun 

kadr  hazırlığı  və  təminatının  yaxşılaşdırılması,  təhsil 

müəssisələrinin informasiya-kommunikasiya texnologiyaları 

ilə 

təmin 


edilməsi 

və 


təhsil 

sisteminin 

informasiyalaşdırılması,  istedadlı  uşaqların  inkişafı,  xüsusi 

qayğıya  ehtiyacı  olan  uşaqların  təhsilinin  təşkili, 

məktəbəqədər  təhsil-tərbiyə  işinin  və  peşə  təhsilinin 

yeniləşdirilməsi, xaricdə təhsil və s. istiqamətlər üzrə həyata 



 

13 


keçirilən  layihə  və  proqramları  qiymətləndirə  bilməlidir; 

müstəqillik illərində Azərbaycanda təhsilin inkişaf  tarixinin 

elmi  mənbələrdə  şərti  olaraq  üç  mərhələyə  ayrılmasından 

xəbərdar    olmalıdır:  birinci  mərhələni  təhsil  sisteminin 

tənəzzülü, 

sovet 


hakimiyyəti 

illərində 

qazanılmış 

nailiyyətlərdən, mütərəqqi ənənələrdən imtina edilməsi, həm 

də  təhsil  tarixinə  milli  ideyaların  təhsil  sisteminə 

gətirilməsinin başlanğıc  dövrü, ikinci mərhələni sabitləşmə 

meyllərinin  təhsilin  inkişafına  da  nüfuz  etməsi,  milli  təhsil 

quruculuğu  sahəsində  ilk  addımların  atılması,  dövlətin 

təhsilə  diqqətinin  artması,  mütərəqqi  və  inkişafyönümlü 

qərarların  qəbul  edilməsi,  təhsilin  keyfiyyətinə  nəzarətin 

güclənməsi,  beynəlxalq  əlaqələrin  intensivləşməsi,  təhsilə 

investisiya qoyuluşuna başlanması dövrü,  üçüncü mərhələni  

təhsil  sistemində  köklü  islahatlar  dövrü  kimi  interpretasiya 

etməyi bacarmalıdır;  

     -Tələbə izah etməyi bacarmalıdır ki, Azərbaycanda təhsil 

sahəsində 

islahatların 

daha 


səmərəli 

aparılması 

qanunvericilik bazasının təkmilləşdirilməsi, Təhsil Qanunun  

mövcudluğu ilə şərtlənir; 2009-cu ildə qəbul olunmuş Təhsil 

Qanunu  öz  üstün  məziyyətləri  ilə  dəyərlidir,  məhz    bu 

Qanununun  icrası  ilə  əlaqədar  40-dan  çox  adda    hüquqi  –

normativ  sənəd  hazırlanıb  qüvvəyə  minmişdir.  Daha  sonra 

Azərbaycan  Respublikası  Prezidentinin  2012-ci  il,  29 

dekabr tarixli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Azərbaycan 2020 

–gələcəyə  baxış”  inkişaf  Konsepsiyası”,    Azərbaycan 

təhsilinin 

inkişafında    mühüm  dövlət  sənədidir.   

“Azərbaycan Respublikasında Təhsilin inkişafı üzrə Dövlət 

Strategiyası  (24  oktyabr,  2013-cü  il)  ölkə  Prezidentinin 

sərəncamı  təhsilimizin  inkişafının  metodoloji  əsası  hesab 

edilir.   

    -  Tələbə  hər  sahədə  olduğu  kimi,  təhsil  sahəsində  də  

Milli  Lider  Heydər  Əliyev  kursunu  Prezident  İlham  Əliyev  

uğurlu yaradıcılıqla davam etdirdiyini, hazırda “Azərbaycan 


 

14 


Respublikasında  təhsilin  inkişafı  üzrə  Dövlət  Strategiyası” 

nın həyata keçirildiyini,”Dövlət Stategiyası”nın Azərbaycan 

Respublikasında  keyfiyyət  nəticələri  və  əhatəliliyinə  görə 

dünya  ölkələri  sırasında  aparıcı  mövqe  tutan,  səriştəli 

müəllim  və  təhsil  menecerlərinə,  qabaqcıl  texnologiyalara 

əsaslanan  infrastuktura  malik  təhsil  sisteminin  yaradılması 

üçün  beş  strateji  istiqaməti  nəzərdə  tutduğunu  bilməklə 

yanaşı, sözügedən istiqamətlətləri şərh etməyi bacarmalıdır;  

- Tələbə bilməlidir ki, birinci strateji istiqamət səriştəyə 

əsaslanan şəxsiyyətyönlü təhsil məzmununun yaradılmasına 

yönəlmişdir  və  təhsilin  məktəbəqədər,    ümumi,  ilk  peşə-

ixtisas,  orta  ixtisas  və  ali  olmaqla,  bütün  pillələri  üzrə 

kurikulumların inkişafı, təkmilləşdirilməsi, səriştəli müəllim 

kadrlarının yetişdirilməsi  kimi məsələlər hədəfə  alınmışdır; 



ikinci  strateji istiqamət təhsil sahəsində insan resurslarının 

müasirləşdirilməsi,  innovasiyalardan  istifadə,  yeni  təlim 

texnologiyalarının  tətbiqi  nəzərdə  tutulur;  üçüncü  strateji 

istiqamət təhsildə nəticəyə görə cavabdeh, şəffaf və səmərəli 

idarəetmə mexanizmlərinin yaradılmasını, dördüncü strateji 



istiqamət müasir tələblərə uyğun və ömürboyu təhsili təmin 

edən  təhsil  infrastrukturunun  yaradılmasını  nəzərdə  tutur; 



beşinci  strateji  istiqamət  Azərbaycan  Respublikasında 

iqtisadi  cəhətdən  dayanıqlı  və  dünyanın  aparıcı  təhsil 

sistemlərinin  stadartları  ilə  eyni  səviyyəyə  uyğun  təhsil 

sisteminin maliyyələşdirilməsi modelinin qurulmasıdır;  

  –Tələbə  bilməlidir  ki,  Azərbaycanda  -  həm  sovet 

dönəmində, həm də müstəqillik illərində təhsilin inkişafında, 

insanın formalaşmasında , təhsilin aparıcı rolunun cəmiyyət 

tərəfindən 

dərindən 

dərk 


edilməsində, 

insanların 

maariflənməsində  pedaqoji  mətbuatın  müstəsna  xidmətləri 

olmuşdur, 

pedaqoji 

mətbuat 


qabaqcıl 

təcrübələrin 

yayılmasında, müasir təlim metodları və texnologiyalarının, 

innovasiyaların 

təcrübəyə 

gətirilməsində, 

dünyanın 

mütərəqqi  təhsil  təcrübələrinin  mənimsənilməsində,  neçə-



 

15 


neçə  müəllim  nəsillərinin  yetişməsində  əvəzsiz  rol 

oynamışdır, 

təhsil 

sahəsində 



aparılan 

islahatların 

nəticələrinin  və  dövlətin  təhsil  siyasətinin  cəmiyyətə 

çatdırılmasında  üzərinə  düşən  tarixi  missiyanı  pedaqoji 

mətbuat bu gün də  şərəflə yerinə yetirir.  

Proqrama  daxil  olan  mövzuların  və    alt  mövzuların 

sistemi,  mövzular  sistemində  əhatə  olunan  məsələlər 

yuxarıda  öz  əksini  tapan  nəticələrin  reallaşmasına 

istiqamətləndirilmişdir. 

Proqramın həyata keçirilməsi ilə bağlı pedaqoji prosesin 

təşkili və idarə edilməsi zamanı çalışmaq  lazımdır ki, təlim 

məqsədləri  kompleks  şəkildə  formalaşdırılsın,  məqsəd 

zəminində  məzmun,  öyrədən  və  öyrənənlərin  fəaliyyətini 

əhatə  edən  metod  və  vasitələr  dürüst    müəyyənləşdirilsin; 

bütün  tələbələrə  potensial  imkanlarını  maksimum  səfərbər 

edən,  dəstəkləyici mühit formalaşdırılsın. 

Proqramın  reallaşdırılması  prosesi  öyrədən  və  öyrənən 

arasında  qarşılıqlı  fəaliyyətə,  əməkdaşlığa  əsaslanmalı, 

müasir  maddi-texniki  baza  ilə  təchiz  olunmalı,  arzuolunan 

mənəvi-psixoloji mühitə adekvat olmalı, öyrənənlərin maraq 

və  ehtiyaclarını  təmin  etməlidir.  Öyrənənlərin  proqramın 

hədəflədiyi  nəticələrə  uyğun  tədqiqatlara  cəlb  olunmasına, 

məlumat  toplamaq,  ümumiləşdirmək,  nəticəyə  gəlmək 

bacarıqlarının formalaşmasına diqqət yönəltmək zəruridir. 

Proqram 

üzrə 


təlimin 

təşkilində 

tələbələrin 

təşəbbüskarlğına,  yaradıcı  fəaliyyətinə  imkan  verən, 

tədqiqatçılıq bacarıqlarını stimullaşdıran formalara geniş yer 

ayrılmalıdır. 

Yeni  pedaqoji  texnologiyaları  və  müasir  təlim 

yanaşmalarını əks etdirən dərs- müzakirə, dərs-disput kimi qeyri-

standart  təşkilat  formalarından  istifadə  edilməsi  məsləhət  bilinir. 

Bu  prosesdə  dialoqa,  yaradıcı  fəaliyyətə  əsaslanan  fəal 

(interaktiv) metodlardan istifadə edilməlidir 

                               

 

 


 

16 


                                     Proqramın məzmunu 

(mövzular və alt mövzular) 



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə