FƏXRƏDDİn mustafayev elçİn rüSTƏmov



Yüklə 4.44 Mb.
Pdf просмотр
səhifə9/81
tarix27.06.2017
ölçüsü4.44 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   81
    Навигация по данной странице:
  • Шякил 48



FƏSĠL

 

KĠMYƏVĠ

 

REAKTĠVLƏR

, ONLARIN SAXLANMASI 



 

TƏMĠZLƏNMƏSĠ

 

 



 

Reaktivlər

 



 



müxtəlif

  laborator 

işlər

  zaman 


istifadə

 

edilən



 

yaxşı


 

təmizlənmiş

 

maddələrə



  deyilir.  Laboratoriyaya  daxil  olan 

hər


  reaktivin 

üzərində


 

aşağıdakı

 

yazılar


 

olmalıdlır

 



Maddənin

 

adı



 

 onun 



kimyəvi

 formulu; 

 

- Reaktivin 



kütləsi

 



- QOST (

dövlət


 

standartı

nömrəsi


 

-  Reaktivin 



dərəcəsi

təmiz



  (T, 

kimyəvi


 

təmiz


  (kt): 

müayinə


 

üçün


 

təmiz


 (m.

ü

.t); texniki (texn.);  



 

- Partiya 

nömrəsi



 



Hazırlanma

 tarixi. 

 

Laboratoriyalarda 



işlədilməsinə

 

görə



 

reaktivlər

 daha 

kiçik


 qablara 

tökülür


belə


 olduqda 

işləmək


 daha 

münasibdir

Belə


 halda 

hər


 bir 

kiçik


 

şüşə


 

qabın


 

üzərinə


 

nümunəli


 

yazı


 

yapışdırılmalıdır

 

Əgər



 

kimyəvi


  formula 

ç

ox 



mürəkkəbdirsə

 



 

maddənin


  xarakteri 

haqqında


 

heç


  bir 

məlumat


 

vermirsə


  (

məs


üzvü


 

maddələr


)  o  zaman 

formula 


əvəzinə

 

maddənin



 

ən

 



geniş

 

yazılmış



 

adı


 

yazılır


 

Kağız



 

etiketdən

 

əlavə


 

şüşə


 

üzərində


 

yazı


  da  olur  ki,  onlar  da 

müxtəlif


 

üsullarla

 edilir.  

 

Təhlükəsizlik



 

məqsədi


 

ilə


  etiketsiz 

reaktivlərin

 

saxlanması



 

 



işlənməsi

 

qadağandır



.  

 

Zəhərli



 

maddələr


 yanmayan 

şkafda


 

saxlanılır

açarı


 

məsul


 

şəxsə


 

olur, 


istifadə

 

üçün



 

qəbz


 

alınaraq


 verilir 

 bu 



qəbzdə

 

hansı



 

məqsədlə


 

 



 

qədər



 

tələb


 

olunduğu


 

göstərilir

Kəs


kin 

xoşagəlməz

  iyi  olan, 

eləcə


 

 



zəhərli

  buxar 


əmələ

 

gətirən



 

maddələr


  sorucu 

şkafda


 

 



havası

 

yaxşı



 

dəyişən


 otaqda 

saxlanmalıdır

.  

 

Tez  alovlanan 



maddələr

 

açıq



  alov 

mənbəyindən

  uzaqda 

olmalı


asbest 


astarlı

 

dəmir



 

yeşiklərdə

 

saxlanmalıdır



. Fikir 

vermək


 laz

ımdır


 ki, 

bu 


reaktivlərin

 

ağzı



 

yaxşı


 

bağlansın

Lazım


 

gələrsə


 

bunların


 

tıxacı


 

parafinlənir

Əgər


 

qazı


 

sıxılmış


 

  ya  maye 



şəkilində

  saxlamaq 

lazım

 

gələrsə



,  bu  zaman 

onları


 

qızdırıcı

  cihazlardan 

qızdırıcı

  radiatolardan 

uzaqda 


saxlamalı

birbaşa



 

günəş


 

şüalarından

  qorumaq 

lazımdır


.  Qaz 

 

 

64 



balonları

 

ilə



  ehtiyatla 

davranmalı

zədələnmələrdən



zərbədən


 

qorunmalı

,  bir 

yerdən


 

başqa


 

yerə


 

apararkən

 

səliqəli


  olmaq 

lazımdır


Ehtiyatsız

 davarnma 

nəticəsində

 balonlar partlaya 

bilər


Balonları

 uzun 

müddət


 saxlamaq olmaz 

 onlar 



xüsusi

 

yerdə



 

saxlanmalıdır

 

Tıxacları



 

seçərkən


  reaktivin 

xassələri

 

nəzərə


 

alınmalıdır

Bəzi


 

reaktivlər

 

tıxacın


 

materialı

 

ilə


  reaksiyaya 

girə


  bilir. 

Məsələn


,  rezin 

tıxaclar


  bir 

çox


 

üzvü


 

reaktivlərin

 



  spirtin,  benzolun,  asetonun,  efirin 



təsrindən

 

şişi



r. 

Hallogenlərin

  (brom,  yod) 

təsirindən

  rezin 

tıxaclar


 

kövrəkləşir

 



 elsatikliyini itirir. 



 

Yaxşı


 olar ki, 

belə


 

reaktivlər

 

şüşə


 

tıxaclarla

 

bağlansın



Turşularla

 

da 


belə

 

etmək



 

lazımdır


.  

 

Qələvilər



 

bərk


 

 



məhlul

 

şəkilində



  olduqda, 

əksinə


 

onları


 

şüşə


 

tıxac


la 

bağlamaq


  olmaz, 

belə


  ki,  reaktivi 

süzərkən


 

şüşənin


 

boğazı


 

islanır


,  sonra  karbon 

qazının


 

təsiri


 

ilə


 

tıxac


 

 



boğaz

 

arasında



 

karbonatlar 

əmələ

 

gəlir



  ki,  bu  da 

tıxacı


 

kilidləşdirir

 



  onu 



çıxarmağa

 

imkan vermir. 



Necə

 

deyərlər



 

tıxac


  

«

yeyilir



».

 

 



Qələviləri

 

havanın



  karbon 

qazından


  qoruma 

üçün


  qablar  rezin 

tıxacla


 

bağlanır


  ki,  bu 

tıxaclar


  karbon 

qazını


  udmaq 

üçün


  kalsium 

xlolrlu boru 

ilə

 

örtülməlidir



 

Əgər



  reaktiv 

həddindən

 

artıq


 

hiqroskopikdirsə

yəni


 

havanın


 

rütubətini

  tez  udursa 

  ya 



çox

 

dəqiq



  miqdarda  ve

rlimişsə


  (saxlama 

zamanı


 

dəyişə


 

bilər


 

 ya buxarlana 



bilər

) onu 


tıxaclı

 qabda saxlamaq 

olmaz. 

belə


  halda 

reaktivlər

  ampulalarda 

yəni


 

ağzı


 

əridilib


 

bağlanmış

 

şüşə


  balonlarda  (

kiçik


saxlanır


Belə


  ampulalarda 

reaktivlər

  uzun 

müddət


 qala bilir. Misal olaraq 

sənayedə


 

buraxılan

 

fiksanalı



 

göstərmək

 

olar.  


 

Əgər


 

reaktivlər

 

işığa


 

həssasdırsa

 

məsələn


gümüş


 

  bromid, 



gümüş

-nitrat, hidrogen 

 peroksid, hiposulfid 



 s. onlar 

narıncı

 

rəngli



 

şüşə


  qablarda 

saxlanılır

Bəzən


 

belə


 

reaktivlər

  qara 

kağıza


 

bükülərək

 

işıq


 k

eçirməyən

 

şkaflarda



 

saxlanılır

.  

 

Xüsusi



  saxlama 

şəraiti


 

tələb


 

etməyən


 

reaktivlər

 

çox


  da  enli 

olmayan 


rəflərdə

 (iki 


cərgə

 banka 


yerləşə

 

bilən



saxlanılır

 

Lazım



  olan  reaktivi 

çoxlu


 

reaktivlər

 

arasında


  asan  tapmaq 

üçün


 

onları


 

belə


 

düzmək


 

məsləhətdir

:  Qeyri 

üzvü


 

maddələr


 

ümumi


 

təsnifat


 

üzrə


 

düzülür


sadə


 

maddələr


  (metallar 

  qeyri  metallar), 



oksidlər

əsaslar



 

  duzlar. 



Turşular

 

ayrıca



 

saxlanır


Yaxşı


  olar  ki,  duzlar 

kationlara 

görə

 

yəni



onların


 

tərkibinə

  daxil  olan  metallara 

görə


 

düzülsün


Üzvü


 

maddələri

 

əlifba


 

sırası


 

ilə


 

düzmək


 daha 

əlverişlidir

 

Əgər



 

reaktivlərin

 

növləti


 

çox


 

müxtəlifdirsə

 o zaman 

şkaf


 

 



rəflər

 

nömrələnir



reaktivlər

 

üçün


 

isə


  kartoteka 

tərtib


  olunur, 

belə


  olduqda 

istənilən

 reaktivi tapmaq 

çox


 asan olur. 

 

 

65 



 

 

5.1. 



Reaktivlərdən

 

istifadə



 edi

lməsi


.  

 

 



İstənilən

 

reaktivə



 olan 

başlıca


 

təlabat


 onun 

təmiz


 

olmasıdır

 

Reaktivlər



 

çirklənmədən

 

qorunmalıdır



Əgər


  reaktiv 

böyük


 

qablarda 

alınıbsa

gündəlik



 

işlərdə


 

hər


 

dəfə


 

böyük


  qabdan  reaktiv 

götürmək


 

məsləhət


  deyil.  Bu 

reaktivləri

  bir 

neçə


 

kiçik


  qaba 

tökməli


,  

hər


  birinin 

üzərinə


 

müvafiq


  etiket 

yapışdırılmalıdır

.  Reaktivi  reaksiya 

aparılan


  qabdan 

geriyə


 

çəkmək


  olmaz. 

Əgər


  reaktiv 

çox


 

götürülübsə

 



 



işlətdikdən

 sonra 


artıq

 

qalıbsa



 onu yeni 

təmiz


 qaba 

tökməli


 

 etiket 



yazılmalıdır

Əgər



 

azacıq


 reaktiv a

rtıq


 

qalmışsa


 onu 

işlənmiş


 

maddələr


 

olan  bankaya  yaxud  kanalizasiya  borusuna  (

əgər

  bu 


maddəni

  ora 


tökmək

 

mümkündürsə



tökmək


 olar. 

 

Müxtəlif



 

reaktivlərin

 

tıxaclarını



 

dəyişmək


reaktivləri

 

tıxacsız


 

 ya 



qapaqsız

 saxlamaq olmaz. 

Ağzı

 sorucu 


qabları

 

elə



 

açma


lazımdır


 ki, 

tıxacın


 

üzərində


 olan 

çirk


 

 parafini 



qabın

 

içərisinə



 

düşməsin


 

Reaktivləri



 

əl

 



ilə

 

götürmək



 olmaz. 

Əgər


 reaktiv toz 

şəkilindədirsə

 

onu 


götürən

 zaman 


çini

 

qaşıqlardan



çömçələrdən

 

istifadə


 

etmək


 olar. 

Əgər


 reaktivi 

sınaq


 

şüşəsinə


 

tökmək


 laz

ımdırsa


 onu bankadan 

birbaşa


 

quru 


sınaq

 

şüşəsi



 

ilə


 

götürmək


 olar. 

 

Tozşəkilli



 

reaktivləri

 



 



təmiz

 



 

kağızdan


,  salafandan 

 



perqamentdən

 

hazırlanmış



 

qıf


 

vasitəsilə

 

tökmək


 olar. 

Belə


 

kağız


 

vərəqi


 

sadəcə


 olaraq 

qıf


 

şəkilində

 burmaq, 

kifayət


 

qədər


 

geniş


 

dəl


ik saxlamaq 

(

aşağı



 

hissəsində



 



həmin

  ucunu 


qabın

 

boğazına



  taxaraq 

maddəni


 

tökmək


 olar. 

 

Reaktivləri



 

süzən


  zaman  da 

çox


 

səliqəli


  olmaq 

lazımdır


Böyük


 

ağızlı


  qabdan 

kiçik


 

ağızlı


  qaba  maye 

süzərkən


 

mütləq


 

qıfdan


 

istifadə


 

etmək


 

lazımdır


Əgər


 

içərisindən

  maye 

götürülən



  butulka 

çox


 

böyükdürsə

  o  zaman  pipetka 

  ya  sifondan 



istifadə

  edilir.  Sifondan 

istifadə

 

etmək



 daha 

məsləhətdir

, pipetka 

ilə


 reaktiv 

götürərkən

 

mütləq


 

rezin 


kürəcikdən

 

istifadə



 

edilməlidir

.  

 

İri



 

parçalı


 

reaktivlər

 

küp


 

kəlpətinlərinin

 

köməyi


 

ilə


 

götürülür

Böyük


 

hissələri

 

kiçik


 

parçalara

 

bölmək


 

lazım


 

gəlir


Qələvilərin

 

böyük


 

hissələri

kalsium 


 karbit 


 

başqa



 

reaktivlər

 

xırdalanır



Çox


 da 

böyük


 olmayan 

parçalar


  metal 

həvəngdə


çox


  da 

bərk


  olmayan 

maddələr


 

çini


 

həvəngdə


 

əzilə


 

bilər


Böyük


 

 



bərk

 

parçaları



 

təmiz


,  ikiqat 

bükülmüş


 

salfetkaya 

bükülür



eynək



 

taxıb


  rezin 

əlcək


 

geyərək


,  rezin 

döşlükdə


 

çəkiclə


 

parçalayırlar

. Sonra 

nisbətən


 

kiçik


 

hissələr


 ehtiyatla 

həvəngdə


 

xırdalanır



 

 

66 



 

Əgər


  ampulada  olan 

reaktivdən

 

istifadə


 

etmək


 

lazımdırsa

,  onda 

əvvəlcə


  onun  nazik  ucunda 

kəsik


 

aparılır


  (

şüşə


  -  ampula 

kəsənlə


sonra 


dəsmal

 

vasitəsilə



 

sındırılır

 ki, 

əli


 

yaralamasın

Turşuları



 suda 

həll


 

edən


  zaman 

xüsusilə


 

ehtiyatlı

  olmaq 

lazımdır


.  Yadda  saxlamaq 

lazımdır


  ki, 

həmişə


 

turşusunu

  suya 

tökmək


 

lazımdır


əksinə


 

edilərsə


 

məsələn


kükürd


 

turşusunun

 

üzərinə


  su 

tökdükdə


 

çox


  istilik 

ayrılır


  ki, 

bu zaman su 

qaynayır

ətrafa



 

sıçrayır


 

 



turşu

 

damcıları



 

gözə


dəriyə


 

düşə


 

bilər


Əgər


 

həll


 

etmə


 

qaydalarına

 

riayət


 

edilərsə


 

kükürt


 

turşusu


 

qabın


 

dibinə


  enir,  istilik 

bütün


  m

əhlul


  boyu 

bərabər


 

yayılır


qızma


 

tədricən


 gedir 

 



qaynamanın

 

qarşısını



 

almış


 olur. 

 

Əgər



  reaktivi 

iyləmək


 

lazım


 

gələrsə


  onu 

heç


  zaman  bir 

başa


 

buruna 


yaxınlaşdırmaq

  olmaz. 

Çünki

  bir 


çox

 

reaktivlər



 

çox


 

kəskin


 

iyə


 

malik  olub, 

zəhərlidir

Əl



 

ilə


 

şüşənin


 

ağzından


 

çıxan


  iyi  buruna 

tərəf


 

yelləmək


 

lazımdır


  ki,  bu  zaman 

çıxan


 

qazın


 

çox


  az 

hissəsi


 

iylənmiş


 

olmur 


 iy 


yaxşı

 hiss edilir. 

 

Heç


  zaman 

reaktivləri

 

dadına


 

görə


  yoxlamaq  olmaz. 

Bütün


 

reaktivlər

 

çox


  az 

hissəsini

 

çıxmaq


 

şərti


 

ilə


  bu 

  ya 



digər

 

dərəcədə



 

zəhərlidir

.  

 

Reaktivləri



 

qənaətlə


 

işlətmək


 

lazımdır


Çalışmaq


 

lazımdır


  ki, 

axıdılmasın

 



 toz 



şəkilində

 

yerə



 

səpilməsin

. Lakin 

bəzən


 ola 

bilər


 ki, 

reaktiv 


kənara

 

tökülsün



,  bu  zaman 

aşağıdakı

 

tədbirlər



 

görülməlidir

Əgər


 

zəhərsiz


 reaktiv 

dağılmışsa

 onda 

ələ


 

əlcək


 

geyərək


 stolun 

üstünü


 

yaş


 

dəsmalla


 

silmək


 

kifayətdir

.  Bundan  sonra 

dəsmal


 

yaxşıca


 

yaxalanır

,  stol 

 



əlcəklər

  su 


ilə

  yuyulur. 

Əgər

 

qələvi



  stolun 

üstünə


 

dağılmışsa

,  onun 

üstünə


  qum 

  ya  taxta 



yonqarı

 

tökülür



,  sonra qum 

kənar


 edilir 

 



həmin

 

yerə



 

güclü


 

durulaşdırılmış

 xlorid 

 



sirkə

 

turşusu



 

tökülür


.  Bundan  sonra 

turşu


 

ələ


 

əlcək


 

geyərək


 

əski


 

ilə


  silinir 

  su 



ilə

 

yuyulur. 



Əgər

 

turşu



 

dağılmışsa

  o  da  qumla  (taxta 

yonqarı


  olmaz) 

örtülür


, sonra qum 

qaşıq


 

ilə


 

kənar


 edilir, 

həmin


 

yerə


 soda 

 ya 



əhəng

 

tökülür



bunları


 da 

kənar


 

etdikdən


 sonra 

çox


 miqdarda su 

ilə


 yuyulur.  

 

5.2 



Reaktilvərin

 

təmizlənmə



 

üsulları


 

Reaktivlərin



 

təmizlik


 

təsnifatı

 

 



Yuxarıda

  qeyd  etdiyimiz  ki, 

satışa

 

buraxılan



 

reaktivlərin

 

müxtəlif


 

təsnifatı

 olur. 

 

«



Texniki

»  reaktivlərdə

   

çoxlu


  qar

ışıq


  olur.  Onlar  laborator 

işlər


 

üçün


 

yararsızdır

.  Texniki 

reaktivlər

 

müxtəlif


 

köməkçi


 

vasitələr

 

üçün


 

istifadə


  edilir. 

Məsələn


,  texniki 

kükürd


 

turşusu


 

 



qabları

  yumaq 


üçün

texniki 



dəmir

 sulfid 


 

kükürd



 

qazı


 almaq 

üçün


 

 s. 



 

 

67 



 

«Təmiz»  (

T)  reaktiv  0,1%-

ə

 



qədər

 

qarışığı



  olur. 

Müayinə


 

üçün


 

təmiz


  (m.

ü

.t.) 



reaktivdə

 

ümumi



 

qarışıqlar

  0,07%-

dən


 

çox


  olmur. 

«Kimyəvi


 

təmiz»  (

K.T.) 

reaktivdə



 

ümumi


 

qarışıqlar

  0,03%-

dən


 

çox


 

olmur. 


 

Bu 


üç

 

növ



  reaktiv  laborator 

işlərdə


 

istifadə


  edilir. 

Bunların


 

etiketində

  reaktivin 

təmizli


dərəcəsi


 

 



bütün

 

qarışıqların



 

miqdarı


 

göstərilir

Belə


 

reaktivlərdə

 

məsələn


:  spir,  benzol,  efir 

  s.  az 



  ya 


çox

 

dərəcədə



  su 

vardır


Tərkibində

 

kristallaşma



  suyu  olan  bir 

çox


 

duzlar  uzun 

müddət

 

saxlandıqda



  bu  suyun  bir 

hissəsini

  itirir. 

Hiqroskopik ma

ddələr

 

çox



 

qaldıqda


 havada olan suyu udurlar. 

 

Bəzən



  laboratoriyalarda 

lazımi


 

dərəcədə


 

təmizliyi

  olmayan 

reaktivlər

 olur ki, reaktiv olmur bu zaman reaktiv 

təmizlənir

 

Yenidən



 

kristallaşdırma

 

üsulu


 

ilə


 

təmizləmə

.  Laboratoriyalarda 

çox


  zaman 

müxtəlif


 

həll


  olan 

duzları


 

təmizləmək

 

lazım


 

gəlir


.  Bunun 

üçün


 

yenidən


 

kritsallaşdırma

 

üsulu


 

tətbiq


 

edilir. 


Yenidən

 

kristallaşdırma



 

zamanı


 

lazım


  olan  reaktivin 

doymuş


  (yaxud 

doymuşa


 

yaxın


)  isti  (qaynar) 

məhlulu


 

hazırlanır

.  Soyudulan  zaman 

həllolmanın

 

aşağı


 

düşməsi


 

nəticəsində

 

təmizlənən



 

maddənin


 

kristalları

 

ayrılır


Qarşıqlar

 

məhlulda


 

qalır


 

çünki


 bu 

məhlul


 

yalnız


 

təmizlənəcək

 

maddəyə


 

görə


 

doymuş


 olur. 

 

Əgər



 

maddənin


 

həll


 

olması


 temperatur 

dəyişməsi

 

ilə


 az 

dəyişirsə

 

temperatur 



kristallaşma

 

üçün



 

«

duzlama



»  deyilən

 

prosesdən



 

istifadə


 

edilir.  

 

«

Duzlama



»  zamanı

 

təmizlənəcək



 

maddəyə


  onun 

həll


 

olmasını


 

aşağı


 salan reaktiv 

əlavə


 edilir ki, bu da onun 

kristallaşmasına

 

kömək


 

edir. 


Məsələn

:  natrium  xloridin 

yenidən

 

kristallaşması



 

üçün


  ona  xlorid 

turşusu


 

əlavə


 edilir. 

 

Əgər



 

reaktivdə

 

həll


 

olmayan 


qarışıqlar

 

varsa, 



məhlul

 

soyudulmadan 



əvvəl

 

qırışlı



 filtr 

vasitəsilə

, qaynar 

filtrləmə

 

üçün


 

isitfadə


 

edilən


 

qıfın


 

köməyi


 

ilə


 

filtrlənir

 

Yenidən



 

kristallaşdırma

 

üsulu


 

ilə


  bir 

çox


 

üvzü


 

maddələri

 



 



təmizləmək

  olar. 


Yenidən

 

kristallaşdırma



  yaln

ız

  sulu 



məhlullarla

  deyil, 

spirtli, benzollu 

məhlullarla

 da 

aparıla


 

bilər


 

 



 

PRAKTİKİ


 

İŞ



 

Temperaturun 

dəyişməsi

 

ilə



 

həll


 

olması


 

kəskin


  

dəyişən


 

duzların


 

təmizlənməsi

 

1. Kalium 



 

nitratın



 

təmizlənməsi

 (KNO

3

) 70qr. 



 

 

68 



Kalium  nitrat 

həcmi


  200-250ml  olan 

stəkan


da 

qızdıra


-

qızdıra


 

100ml 


distillə

 suyunda 

həll

 edilir. 



İsti

 

məhlul



 

qırışlı


 filtr 

vasitəsilə

 tez isti 

filtrləmə

 

üçün


 

işlədilən

 

qıfda


 

filtrlənir

Alınan


 

məhlul


  buzlu  suda 

soyudulur. 

Alınan

  kristallar  Buxner 



qıfında

 

flitrlənir



 

  100-110



0



 

temperaturda qurudulur. 

2. Bixromat kaliumun (K

2

 Cr



2

 O

7



təmizlənməsi

Həcmi


 200-250ml olan 

sətkanda


 50qr duz 75ml qaynayan 

distillə


 

suyunda 


həll

 edilir 


 

surətlə



 

qarışdıra

-

qarışdıra



 nazik 

şırnaq


 

şəkilində

 

çini


  kasaya 

tökülür


  soyuduqdan  sonra  kristallar  Buxner 

qıfı


 

vasitəsilə

 

filtrlənir



 

 2 saat 100-105



0

 S-


 qurudulur. Onlar 

həvəngdə

 

xırdalanır



 

 tam olaraq 200



0



 temperaturda 10 saat 

müddətində

 qurudulur.  

Tərkibində

 

kristallaşma



 suyu olan 

duzların


 

təmizlənməsi

1. Maqnezium 



 

sulfatın



 (MnSO

4

 . 7H



2

O) 


təmizlənməsi

Həcmi



  200-250  ml 

stəkanda


  354  qr 

tərkibində

  7  molekul  suyu 

olan  maqnezium 

sulfat  100ml  qaynar 



distillə

  suyunda 

həll

  edilir. 



Məhlul

  soyuq  suya  qoyulmaqla  soyudulur. 

ayrılmış

  kristallar  Buxner 

qıfında

 

filtrlənir



 

 filtr 



kağızları

 

arasında



 qurudulur. 

2. Mis 


 

sulfatın



 (mis kuporusu) (CuSO

4

 . 5H



2

O) 


təmizlənməsi

Həcmi



  200-250ml  olan 

stəkanda


  40qr  mis 

  sulfat 



qızdırılaraq

 

100ml  suda 



həll

  edilir. 

Məhlul

 

səthində



 

pərdə


 

əmələ


 

gələnə


 

qədər


 

buxarlandırılır

 



  sonra  soyudulur. 



ayrılmış

  kristallar  Buxner 

qıfında

 

filtrlənir



 

 filtr 



kağızları

 

arasında



 qurudulur. 

Temperaturun 

dəyişməsi

 

ilə



 

həll


 

olması


  az 

dəyişən


 

duzların


 

təmizlənməsi

.  

Natrium 


 xloridin (

xorək

 duzu) NaCl- 



təmizlənməsi

.  


Həcmi

  200-250  ml  olan 

sətkanda

 

qızdıra



-

qızdıra


  28qr  natrium 

 



xlorid  90ml 

distillə


  suyunda 

həl


l  edilir. 

Məhlul


  mexaniki 

qarşışıqlardan

 

filtrlənir



 

 



təxminən

 iki 


dəfə

 azalana 

qədər

 

buxarlandırılır



 

Məhlul



 

soyudulur 

 

üzərinə



 

qarışdıra

-

qarışdıra



 

10ml 


duruluşadırılmış

  xlorid 

turşusu

 

əlavə



  edilir  ki,  natrium 

  xloridin 



həllolması

 

azaldılsın



Alınan


  kristallar  Buxner 

qıfından


 

keçirilir

 



 



500

0

S  temperaturda 



qızdırılır

  ki,  xlorid 

turşusunun

 

qalıqları



  tam 

kənar


 

edilsin.  

 

Üzvü


 

turşuların

 

təmizlənməsi



 

Oksalat 



turşusunun

 (H


2

C

2



O

4

 . 2H



2

O) 


təmizəlnməsi

  Oksalat 



turşusunda

 

dəmir



 

birləşmələri

 

qarışığı


  ola 

bilər


.  Bu 

qarışıqları

 

təmizləmək



 

üçün


 

həcmi


  200ml  olan 

stəkanda


  50qr  oksalat 

turşusu


  50ml  qaynar  14%-li  xlorid 

turşusunda

  (

sıxlığı


  1,07) 

həll


  edilir. 

Məhlul


 

içərisində

 buz olan qabda soyudulur. 

Ayrılmış


 kristallar Buxner 

 

 

69 



qıfında

 

filtrlənir



 

 sonra 90ml qaynar 



distillə

 suyunda 

həll

 edilir. Sonra 



məhlul

 

yenidən



  buzlu  suda  soyudulur 

 



yenidən

  Buxner 

qıfından

 

flitrlənir



. Kristallar filtr 

kağızı


 

arasında


 qurudulur. 

  

Sublimasiya 



üsulu

 

ilə



 

təmizləmə

 

Bəzi



 

bərk


 

maddələr


  (

məsələn


  yod) 

elə


 

xüsusiyyətə

  malikdir  ki,   

qızdırma


 zaman 

ərimədən


 buxar 

şəkilinə


 

keçir


. Bu 

maddələrin

 

buxarını


 

soyutduqda 

birbaşa

 

bərk



 hala 

keçir


. Bu 

hadisə


 sublimasiya 

adlanır


. Bu 

üsuldan


 

maddələrdə

  olan 

uçmayan


 

qarışığı


  (buxarlanmayan) 

təmizləmək

 

üçün


 

istifadə


 edilir. 

 Bu 


üsulla

 yodu, ammonium 

 xloridi 



 s. 


təmizləmək

 olar.  


 

PRAKTİKİ


  

İŞ



 

Yodun 


təmizənməsi

.    6  qr  texniki  yod  (J

2

).  1  qr  kalium 



yodidlə

 

(KJ) 



 2 qr kalsium 

oksidlə

  (CaO) 


qarışdırılır

Qarışıq



 

çini


 

həvəngdə


 

sürtülür


 

 



kimyəvi

 

stəkana



 

tökülür


Stəkan


 qum 

hamamına


 

yerləşdiril

ir 



 



ağzı

 

yuxarıdan



 

içərisində

 

zəif


  su  axan 

girdə


  dibli  kolba 

ilə


 

örtülür


Su 


hamamı

  ehtiyatla 

qızdırılır

.  Yod 


buxarlanır

 



  kolbaya 

çökür


İş

 



başa

 

çatdıqdan



 sonra kolbaya 

yapışan


 yod 

kristalları

 ehtiyatla 

qaşınır


 

 



təmiz

  bankaya 

yerləşdirilir

.  Yod  metal 

şpatel

 

ilə



 

qaşına


 

bilməz


  (bu 

zaman 


şüşə

 

kürəkdən



 

istifadə


  edilir). 

Çünki


  yod  bir 

çox


  metallarla 

qarşılıqlı

 

əlaqəyə


 girir.  

Qovma 


 ya distilyasiya. 

 Bu 

mayelərəi



 

təmizləmək

 

üçün


 

ən

 



əsas

 

üsullardan



 biridir. Qovma 

zamanı


 

qızdırılan

  maye  buxar 

şəkilinə


 

keç


ir,  sonra 

isə


 

yenidən


  maye 

şəkilinə


 

düşür


.  bu  zaman 

qarışığın

 

tərkibində



  olan 

bütün


 

bərk


 

qarışıqlar

 



  daha 



yüksək

  temperaturda  qaynayan 

maddələr

  kolbada 

qalır



aşağı



 

dərəcədə


  qaynayan 

maddələr


 

isə


 

əsas


 

mayedən


 

əvvəl


 

qovularaq 

kənarda

 

toplanır



.  Qovma  vasit

əsilə


  su 

  ya 



digər

 

mayelər



 

təmizlənir

.  Qovma 

üçün


 

ən

 



sadə

  cihaz  47-ci 

şəkildə

 

göstərilmişdir



(

şəkil



 47). 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

70 



Шякил 48 

 

 



 

 

Şəkil

 47 

Mayeləri


 daha 

dəqiq


 qovmaq 

üçün


 defleqmatordan 

istifadə


 edilir. 

Bu  zaman  Vyurs 

kolbası

  adi 


girdə

  dibli  defleqmatoru  olan 

kolba 

ilə


 

əvəz


 

edilir. 


Laboratoriyada 

əsas


 

diqqət


 

suyun 


qovulmasına

 

verilir. 



Çünki

 

işlənilən



 

bütün


 

məhlullar

 

distillə


 

suyundan 

hazırlanır

Belə



  suyu 

başqa


 

məqsədlərlə

 



 



küllü

 miqdarda 

işlədirlər

Çox



 

miqdarda 

distillə

  suyu  almaq 

üçün

 

Elektrodistiyatordan 



istif

adə


  edilir 

  bu  cihaz  D-1 



adlanır

 



  1  saat 

ərzində


  4-5litr 

distillə


 suyu 

verə


 bilir (

şəkil


 48).  

 

Distilyatorun 



əsas

 

hissəsi



 

xaricdən


  polad 

örtüklə


 

örtülmüş


 

elektrik 

qızdırıcısı

 

ilə



 

təchiz


 

olunmuş


 

buxarlandırıcıdır

  (7).  Su  burada 

qaynayıb


 

buxarlanır

 



 



d

ivarları


 soyuq su 

ilə


 soyudulan kondensatora (3) daxil olur. Soyuq su 

buraya  su 

kəmərindən

  nippel  (1) 

vasitəsilə

  verilir.  Kondensatorda 

buxar maye 

halına


 

keçir


 

 



distillə

 suyu 


 



 nippel (2) 

vasitəsilə

 rezin 

borunun 


köməyi

 

ilə



 qablara 

yığılır


 Distilyatorda 

işləyərkən

 

mütləq



 ona 

əlavə


 

olunmuş


 

təlimata


 

riayət


 

etmək


 

lazımdır


Əvvəlcə


  kran  (6) 

bağlanır


 

 



aparatı

 

cərəyana



 

qoşmamışdan

 

əvvəl


  su 

kəməri


 

açılır


 

  (1)  nippel 



vasitəsilə

 

kondensatora  su  vurulur.  Su  kondensatoru  dolduraraq  (4) 



səviyyə

 

göstəricisinə



 

çatır


, buradan 

buxarlandırıcıya

 (7) daxil olur. Suyun 

artıq


 

hissəsi


 (5) nippel 

vasitəsi


 

ilə


 

xaricə


 

axır


 (5) 

nippelinə

 rezin boru 

keçirilir

 

ki, bunun da 



köməyi

 

ilə



 su 

xaricə


 

axır


.  

Su 


kəmərindən

 

gələn



 su 

elə


 

tənzimlənir

 ki, su 

artıq


 olsun, ancaq 

(4) 


səviyyə

 

göstərəni



  dolub 

daşmasın


Əks


  halda  su  laboratoriya 

otağına


 dola 

bilər


Cərəyan


 

qoşulur


 

 distilyator 



qızmaya

 

başlayır



. Bir 

neçə


  vaxtdan  sonra  (2) 

nippeldən

 

distillə


  suyu 

axmağa


 

başlayır


Laborant  distilyatoru 

nəzarətsiz

 

qoymamalıdı



belə


  ki,  su 

kəmərində

 


 

 

71 



Шякил 49 

suyun 


təzyiqi

  arta 


bilər

 



  onu 

tənzimləmək

 

lazımdır


.  Bundan 

əlavə


 

distillə


 suyu 

ilə


 dolan 

qabı


 da 

başqası


 

ilə


 

əvəz


 

etmək


 

lazımdır


.  

 Distilyatoru 

dayandıran

  zaman  da 

ardıcıllıq

 

gözlənilməlidir



Əvvəlcə


 

cərəyan


 

kəsilir


  ancaq  distilyator  soyuyana 

qədər


  suyun 

axması


  davam 

etməlidir

.  Soyuduqdan  sonra  su 

kəməri


 

kranı


 

bağlanır


 

 (6) kran 



vasitəsilə

 su 


buxarlandırıcıdan

 xaric edilir 

 

yalnız



 bundan 

sonra (6) kran 

bağlanır

Üzvü



 

maddələri

 

susuzlaşdırılması



Laboratoriyada 

işləyən

  zaman 


çox

  vaxt 


müxtəlif

 

üzvü



 

maddələri

  (spirt,  efir,  benzol 

  s.) 



təmizləmək

 

lazım



 

gəlir


. Bu 

reaktivlərdə

 bu 



 ya 



digər

 miqdarda su 

olur. 

Onların


 

tərkibində

  suyun 

olması


 

işə


  mane  olursa 

onlar  qurudulur. 

Belə

  qurudulub 



təmizlənmiş

 

mayelər



 

(spirt  ,  efir) 

mütləq

  absalyut 



adlanır

Üzvü



 

maddələrin

 

müxtəlif


 

xassələri

 

olduğu


 

üçün


 

onların


 

qurudulması

  da 

müxtəlifdir



.  

Spirtin 


susuzlaşdırılması

Spirti 



susuzlaşdırmaq

 

üçün



 

şəkil


  49-da 

göstərilən

 

kimi cihaz 



quraşdırılır

 (

şəkil



 49). 

Girdə


  dibli  kolbaya  (1) 

susuzlaşdırılmış

  mis 

kuporosu (CuSO



4

) s


ayılır

 



 

üzərinə


 spirt 

tökülür


. Kolba 

əks


  soyuducuya  (2) 

birləşdirilir

,  bu  soyuducunun 

yuxarı


  ucu 

tıxac


 

 



kalsixlorlu  boru 

ilə


 

bağlanır


.  Kalisxlorlu  boruya 

qızdırılmış

  (CaCl

2



yerləşdirilir

  ki,  havada  olan 

buxarı

 

udsun.  Cihaz  su 



hamamına

 

yerləşdirilir



 

  6-8  saat 



qaynadılır

Qaünama



 

qurtardıqdan

  sonra 

əks


  soyuducu  Libex 

soyuducusu 

ilə

 

əvəz



  edilir 

  spirt 



təmiz

  kolbaya  qovulur.  Aparat 

işləyən

 zaman havada olan 



rütubətdən

 

diqqətlə



 

qorunmalıdır

.  

Benzolun 



susuzlaşdırılması

Əvvəlcədən



  benzola 

qızdırılmış

  kaliumxlorid 

qarışdırılır

 



  bir 



sutka 

saxlanılır

. Bu sonra 

filtrləniir

 



 



üzərinə

 nazik 


kəsilmiş

 



 

neftdən


 

 oksid 



təbəqəsindən

 

təmizlənmiş



 metal natrium 

əlavə


 edilir.  

Əks


  soyuducu  cihaz  qurulur 

  3-4  saat  su 



hamamında

 

qaynadılır



. Bundan sonra benzol natriumun 

üstündən


 qovulur 

 hava 



rütubətindən

 

diqqətlə



 qorunur.  

Benzolu metal natriumla qaz 

qızdırıcısında

 



 ya su 

hamamında

 

qızdırmaq



 

qəti


 

qadağandır

Efirin 


susuzlaşdırılması

Etil  efiri 



adətən

 

kükürd



   

turşusu


 

ilə


 

çirklənmiş

  olur,  odur  ki,  efiri 

əvvəlcə


 

kükürd


 

turşusu


 

qalıqlarından

 

təmizləmək



 

lazım


 

gəlir


.  Bunun 

üçün


  efir 

bölgülü


 

qıfda


  eyni  miqdarda  su 

ilə


 

şiddətlə


 

çalxalanır

,  sonra 


 

 

72 



sudan 

ayrılır


. Bu qaydada efir su 

ilə


 yuyulduqdan sonra ona 

qızdırılmış

 

kalsium 


 xlorid 


əlavə

 edilir 


 bir sutka 

saxlanılır

. Sonra efir 

filtrlənilir

üzərinə



 

kiçik


 

doğranmış

  metal  natrium 

əlavə


  edilir,  benzolda 

olduğu


 

kimi 


əks

 soyuducuda 

qaynadılır

 



 su 

hamamında

 

qızdırılaraq



 qovulur.  

Spirt,  efir 

  benzol  tez 



alışan

 

maddələr



 

olduğu


 

üçün


 

çox


 

təhlükəlidir

.  Ona 

görə


 

  onlarla 



işləyən

  zaman 


ehtiyatlı

  olmaq 


lazımdır

.  


 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 





Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   81


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə