Fərman Kərimzadə Xudafərin körpüsü



Yüklə 5.01 Kb.
Pdf просмотр
səhifə1/33
tarix27.06.2017
ölçüsü5.01 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   33

1
Fərman Kərimzadə 
Xudafərin körpüsü
 
Tarixi roman   

3
© “Yazıçı“ nəşriyyatı, 1982 
© Q.Kərimzadə, 2002 
Bu mətni müəllifin razılıgı olmadan kommersiya məqsədi ilə istifadə etmək icazə verilmir. 
“Qarlı  aşırım“  əsəri  ilə  böyük  ədəbiyyata  gələn  görkəmli  yazıçı,  tarixi  romanlar  ustası
Fərman  Kərimzadənin  “Xudafərin  körpüsü“  romanında  XV  əsrin  axırı,  XVI  əsrin  əvvəllərində
baş vermiş tarixi hadisələr, Şah İsmayıl Xətainin uşaqlıq və gənclik illəri, hakimiyyət uğrundakı
mübarizəsi qələmə alınmışdır. 
Romanda həmçinin Şah İsmayıl Xətainin bir şair, sərkərdə və dövlət xadimi kimi yetişib 
formalaşdığı tarixi şərait təsvir edilmiş, Uzun Həsən, Sara Xatun, Hüseyn Lələ bəy, Əbih Sultan 
kimi tarixi şəxsiyyətlərin yadda qalan obrazları yaradılmışdır. 
 
 
 
 

4
DƏMİR AĞACDAN ASILAN BEŞİK 
I hissə 
PROLOQ 
Daşın uzü soyuq olur. Nə günəş şüası ilə qızır, nə insan hənirtisi ilə isinir. Bu soyuq, qara, 
üzü  parıltılı  daş  bir  deyildi,  iki  deyildi...  Minlərlə  daşı  çaylaqlardan  gö-türmüşdülər, 
karxanalarda  yonmuşdular,  qabar  gücünə,  taqətdən  düşən  diz  hesabına  dağın  sıldırım  yalına 
qaldırmışdılar. Burada yumurta sarısından yoğrulan palçıqla biri-birinə bənd etmişdilər. Bürclər 
ucaltmışdılar, tağlı darvazalar hörmüşdülər, işıqsız zindanlar qurmuşdular. 
Buludlara  ilişib  onları  yun  əlçimi  kimi  parçalayan  qaya  da  buz  kimi  soyuq  idi.  Quzey 
divarı çayın sahilindən qartal uçuşu hündürlüyünə qalxan qayanın zirvəsində bünövrə tutmuşdu. 
Oradan da iyirmi beş, otuz qulac qalxırdı. Ensiz, uzun pəncərəsi lap yuxarıdaydı. Divarı mamır 
basmışdı,  pəncərədən  az  aralıda  daşların  arasından  dağdağan  kolu  bitib  aşağı  sallanmışdı. 
Pəncərənin  yoğun  dəmir  barmaqlığını  pas  basmış,  pasın  üstünü  isə  daş  xınası  örtmüşdü. 
Pəncərənin  aşağısı  nov  kimi  yarıq  idi.  Bu  pəncərədən  aşağıya  baxmaq  hər  adamın  işi  deyildi. 
Aşağılarda səsi eşidilən çayı həmişə görmək mümkün deyildi. Duman dərəyə yüngül, ağ pərdə
çəkirdi. Bə’zən də elə qalınlaşırdı ki, sanki o dərələr ağızbaağız qarla dolub. 
Düz baxanda meşəli təpələr, dağlar görünürdü. Bu meşələrin üstündə isə bir zirvə ucalırdı. 
Başı  kəllə  qəndə  oxşayırdı,  aşağı  getdikcə  qarlı  şırımlar  açılırdı.  Nəhəng  ağ  saqqallı  bu  zirvə
Savalan dağı idi. 
– Ana, Savalanın zirvəsinə çıxsan hara görünər? 
– Sən ora çıxa bilməzsən, oğlum. Çox ucadı. 
– De görüm hara görünər? 
– Haranı görmək istəyirsən, oğlum? 
Bu yanda Təbrizi, o yanda Dəmir qapı Dərbəndi.  
Aləmşahbəyim ağlayırdı. Ceyran gözlərindən – qarası mavi, ağı boynundakı “Emruzi bikr” 
incisi  kimi  ağ  yaş  axırdı.  O  incinin  danələrinə  bənzəyən  gilələr  yuvarlanıb  düşürdü.  Amma 
yanaqlarında kədər əvəzinə şuxluq, alnında, çatma qaşları arasındakı düyündə ağrı əvəzinə qürur 
hissi vardı. 
– Niyə ağlayırsan, ana? Qorxursan yıxılam? 
–  Yıxılmağından  qorxmuram,  oğul.  Sənin  Savalana  çıxmağını  gözlərimin  qabağına 
gətirəndə sevindiyimdən ürəyim kövrəldi. 
– Adam sevindiyindən də ağlayarmı, ana? 
– Ağlayar, oğlum, ağlayar. 
– Onda məni Savalana kimi apar, ətəyinə çatdır, özüm qalxacağam. 
Aləmşahbəyimin  ürəyi  sıxıldı.  Qızılgülün  əyilmiş  yarpağına  oxşar  dodağını  inci  parıltılı 
dişlərinin arasında sıxdı. Qəhər onu boğdu. Sonra bu qəhər əridi, suya çevrildi, ürəyinə axdı elə
bil. Daha bu sevincdən deyildi. Özünü zorla ələ aldı. Oğlu onun əlini dartıb cavab istəyirdi. 
– Gedərik, oğlum, gedərik. 
Aləmşahbəyim  qalxdı.  Yeddi  yaşına  qədəm  qoymuş  oğlu  İsmayılın  yumşaq,  kiçik 
barmaqlarını  ovcuna  aldı,  kiçik  hücrənin  qapısına  getdi.  Hücrənin  səkkiz  küncü  vardı.  Hər 
küncdən tavanın dəbilqə içərisinə oxşayan səqfinə xət gedirdi. O xətlər birləşən yerdən bir qəndil 
asılmışdı. Qızıl suyu ilə suvarılmış qəndilin səkkiz şamlıq şamdanı vardı. Şamdanlar bir-biri ilə
qızılgül yarpaqları və qönçələri ilə birləşmişdi. Bu güllər və yarpaqlar da çox zərifliklə tuncdan 
tökülmüşdü. Şamdanlardakı şamlar yarıya qədər yanmış, yanlarında üst-üstə qalaqlanmışdı. 
Yerə  zərif  naxışları  olan  iri  xalça  salınmışdı.  Amma  hücrənin  alaqaranlığı  xalçanın 
rənglərini  boğmuşdu.  Xalçanın,  qəndilin  incəliyi  yanında  divarların  biri-birinə  geydirilmiş  iri 
daşları kobud və köntöy görünürdü. O daşlardan soyuq şüalanırdı elə bil. Bu hücrə qalanın quzey 

5
tərəfində  olduğundan  heç  vaxt  buraya  gün  düşməmişdi.  Pəncərədən  süzülən  sanki  aydınlıq 
gecənin ay işığı idi. 
Ana-bala  xalçanın  üstündən  keçib  qapıya  qədər  getdilər  və  ayaqlarının  səsi  eşidilmədi. 
İsmayılın  əynində  güllü,  xaraya  oxşar  Gəncə  parçasından  kaftan  vardı.  Kaftanda  təkcə  güllər 
deyil, əli oxlu, qılınclı, gül budaqlarının arasında görünən gənc döyüşçülər də təsvir edilmişdi. 
Belində  gümüş  kəmər  parıldayırdı.  Qırmızı  atlasdan  tikilən  şalvarının  qırışları  tərpəndikcə
qırmızı parıltı alınırdı. Ayağındakı məstlər isə qızıl saplarla işlənmişdi. Başında ağ çalma vardı. 
Hücrənin  palıd  qapısı  yağlanmış  kimi  parıldayırdı.  Çərçivədən  iki  yerdən  qapının  eninə
paslı,  ox  ucu  şəklində  bəndlər  uzanırdı.  Bu  bəndlər  yumruq  boyda  gülmıxla  qapıya 
bərkidilmişdi. Adama elə gəlirdi ki, bu qapını pəhləvanlar var gücləri ilə dartsalar güclə açılar. 
Amma İsmayıl əlini atan kimi qapı səssizcə açıldı. İçəriyə gün işığı düşdü. Ananın da, oğlunun 
da gözləri qamaşdı, əllərini qaşlarının üstünə qoymalı oldular. Bu işıq günəşdən deyil, hücrənin 
qabağındakı daş hovuzdakı sudan əks eləyirdi. Onlar çıxan hücrə tək deyildi. Yan-yana neçəsi 
vardı.  Hamısının  da  qapısı  uzun  bir  daş  eyvana  açılırdı.  Eyvanın  üstü  də  tağ  şəklində
hörülmüşdü. Hər hücrənin qabağındakı sütunların arası çatma qaşlar kimi dartılmışdı. Sütunların 
arasındakı  pillələr  hovuz  olan  daş  meydana  enirdi.  Bura  kiçik  bir  karvansaraya  da  oxşayırdı. 
Meydanı  hücrələr  əhatə  eləmişdi.  Amma  burada  çox  az  adam  yaşayırdı.  Aləmşahbəyim, 
oğlanları Sultanəli, İbrahim və İsmayılla bura sığınmışdı. Bir də onların xidmətçisi Səkinə. Bu 
kiçik şəhər-karvansaray onların məhbəsi idi. Quş quşluğuyla buraya səkə bilməzdi. Onları ağızda 
dil, gözdə gilə kimi qoruyurdular. Amma neçə ilin içində onlar keşikçiləri görməmişdilər. 
Hovuzun  yanından  bürclərin  üstünə  pillələr  qalxırdı.  Ana-bala  həmin  pillələri  qalxdılar. 
Əvvəllər İsmayılın ayağı bir pillədən o birisinə çatmırdı. Anası qolundan dartıb çıxarırdı! On-on 
iki  pilləni  qalxıb  bürcə  çatdılar.  Burada  donmuş,  qurumuş,  daş  geyinmiş  döyüşçülərə  oxşayan 
qala dişləri yan-yana dayanmışdı. Ana-bala onların yanından keçib gəzinməyə başladılar. 
Günəş  əyilmişdi.  Aşağıdakı  dərələri,  vadiləri,  dağları  bənövşəyi  rəngə  çalan  kölgə
basmışdı. Təkcə qalanın bürclərini və Savalanı günəş işıqlandırırdı. 
– Ana, mən darıxıram. Niyə burdan çıxıb getmirik? 
– Hara, oğlum? 
– Ərdəbilə, evimizə. 
– Evimiz yadına gəlirmi? 
– Gəlir. Bir ağ at gəlib həyətimizdə ayaqlarını yerə döyüb kişnəyirdi. 
Bu  sözdən  sonra  Aləmşahbəyim  özünü  saxlaya  bilməyib  hönkürdü.  Artıq  onun  gözləri, 
qaşları arasındakı düyün də ağlayırdı. İsmayıl təəccüblə dönüb anasına baxdı. 
– Sən niyə ağlayırsan? Atın ayağını yerə döyüb kişnəməsinə görə heç gör adam ağlayar? 
Mən uşağam, heç ağlamıram... 
Ağlayan  Aləmşahbəyim  –  Ağqoyunlu  hökmdarı  Uzun  Həsənin  qızı,  ağlamayan  uşaq  isə
Şeyx Heydərin oğlu İsmayıl idi. 
BABA UZUN HƏSƏN, NƏNƏ SARA XATUN,  ATA HEYDƏR SƏFƏVİ... 
Gün  qüruba  əyilmişdi.  Kirs  dağının  üstünə  toplaşan  qara  buludlar  biri-biri  ilə  vuruşan 
əjdahalara  oxşayırdı.  Amma  o  əjdahalarda  güc,  taqət  qalmamışdı.  Tökülən  qanları  özlərini  və
səmanı  qan  rənginə  boyamışdı.  İndi  daha  yavaş-yavaş,  halsız-halsız  biri-birlərinə  ağız  atır, 
quyruqlarını,  qanadlarını  uzadıb  çəkir,  elə  bil  can  verirdilər.  Onların  arxasında  isə  nəhəng  bir 
kürədən çıxan, məcməyiyə oxşayan günəş elə bil bu qanlı döyüşdən qorxub Kirs dağının dalında 
gizlənib yaxasını qurtarmağa çalışırdı. 
Uzun  Həsən,  Govur  arxının  yanındakı  təpədə,  çadırının  yanında  dayanıb  bu  “döyüşə” 
baxırdı.  O  qədər  dərin  fikrə  getmişdi  ki,  anası  Sara  xatunun  gəlib  onun  yanında  dayan-masını
bilməmişdi. 
–  Sabah  yaxşıca  yağış  yağacaq,  oğlum.  Uzun  Həsən  dönüb  dolu  əndamlı,  boy-buxunlu, 
yerişindən, duruşundan hökm və hikkə tökülən anasına baxdı. O, zərxaradan tuman geyinmişdi. 
Belində  zümrüd  qaşlı  qızıl  kəmər,  əynində  qanovuzdan  köynək,  onun  üstündən  pərəngli, 

6
qollarının ağzı və ətəkləri daş-qaşla bəzənmiş güləçə vardı: Yaylığının altından şah tacına oxşar, 
ondan ensiz, alnını tutan dingə qoymuşdu. Belinə vurduqu sağ əlinin şana barmaqlarında çoxlu 
üzük parlayırdı. Biləyində isə almasları bərq vuran bilərzik üfüqün qırmızı işığını əks elətdirirdi. 
Uzun  Həsən  anasının  geyinib-bəzənməsinə  təəccüb  elədi.  Son  iki  ildə  onu  belə
körməmişdi. 
– Xeyir ola, ana? 
– Xeyirdi, ağrın ürəyimə. 
Uzun  Həsən  başını  döndərib  yenə  də  buludlara  baxdı.  “Əjdahalar”  artıq  əriyir,  bozarır, 
göyərirdilər. Təpədən aşağıda ordugahın çadırları cərgə ilə düzülmüşdü. Amma bu ordugah ona 
çox  kiçik  görünürdü,  az  görünürdü.  Arazın  o  biri  tayında  dayanmış  Teymurləng  nəvəsi  Sultan 
Əbu Səidin qoşunundan çox az idi. Meydan müharibəsinə girsə, uduzardı. Amma bu müharibə
olmalı  idi.  Qaraqoyunlu  sultanı  Cahan  şah  Həqiqini  məğlub  eləyib  Ağqoyunlulara  ölkənin 
sultanlıq  taxtına  yol  açdığından  iki  il  keçsə  də,  hələ  də  kifayət  qədər  qüvvə  toplayıb  təzədən 
babasının tutduğu yerlərə göz tikən Sultan Əbu Səidə qalib gəlmək iqtidarında deyildi. 
Babası Fəxrəddin Qara Yuluk Osman bəy Diyarbəkrdə hök-mranlıq edəndə Teymurləngə
sədaqət göstərmiş, İldırımla Teymurun Anqara meydan döyüşündə onun tərəfində olmuşdur. İndi 
üstündən altmış altı il keçəndən sonra nəvələr düşmən kimi üz-üzə dayanmışlar. 
– Ana, deyirsən sabah yağış yağacaq? 
– Deyəsən, görmədin gün batanda buludlar necə qaralmışdı. 
Neçə  vaxt  idi  ki,  Qarabağa  yağış  düşmürdü.  Düzənlərin  otu  qurumuşdu,  heyvanlar,  atlar 
otlamağa  bir  şey  tapmırdı.  Anası  yağışı  yad  etməklə  oğlunun  ürəyinə  çökən  qara  fikirləri 
dağıtmaq, ona yaz yağışı kimi sərinlik gətirmək istəyirdi. 
– Ana, belə bəzənib, geyinmək də yağışa görədi? Ya toy var, mən xəbər tutmamışam?  
Sara xatun qürurunu pozmadı. 
–  Ay  oğul,  ana  sənə  qurban,  nə  qədər  ki,  sən  varsan,  mən  elə  toyda,  bayramdayam.  Nə
oldu, elçilər qayıtdı? 
– Qayıtdı. 
– Nə deyib? 
– Deyib ki, tanımıram Uzun Həsəni. Düşmənəm onunla. 
– Ay hay... Fərhad ölüb, külüngünün səsi gəlmir. Mən özüm gedəcəm danışığa. İnanmıram 
sənin göndərdiyin adamlara. 
Uzun Həsən anasına tərəf döndü. Anası nə qədər hündürboy olsa da, oğlunun çiyninə də
çatmırdı  boyu.  Üstü  tüklü  əlləri  anasının  əllərindən  də  xeyli  böyük  idi.  Qızıl  dəstəkli  əyri 
qılıncının üstünə qoyduğu sol əlinin adsız barmağındakı almas qaşlı üzük də onun barmaqlarını
nəcibləndirə bilməmişdi. 
– Mən boyda oğulun anası düşmənlə danışığa getsin? 
– Bəs Trabzonda Fateh Sultan Məhəmmədlə niyə danışığa getmişdim? 
–  Onda  qohumlarımız  dar  ayaqda  idi.  Rəhmətlik  imperator  dördüncü  İohannın  qardaşı
Davusu  xilas  eləmək  istəyirdik.  Goruna  lə’nət.  Necə  ki,  oldu.  Əlinə  dönüm  o  Fateh 
Məhəmmədin, yeddi oğlunun özüylə bərabər başını vurdurdu. 
Sara xatun oğluna e’tiraz etdi. 
– Hər necə olsa qayınatanın qardaşı, arvadın Dəspinə xatunun əmisiydi. 
– Arvadımın əmisi olsa da düşmənim Cahan şahın qayınatasıydı. 
Sara xatun dolub hirslənmiş oğlunu sakitləşdirmək üçün dedi: 
– Onu Fateh Məhəmməd öldürdü, yeznəsini də sən. Keçi öldü, qoturluğu kəsildi. İndi mən 
Sultan Əbu Səidin yanına gedəcəm. Mənim sözümü yerə salmaz. Yerə salsa da vaxt qazanarıq. 
Anasının təklifi oğlunun ağlına batdı. Vaxt qazanmaq. İndi bu vaxt ona hər şeydən irəli idi. 
– Hazırlaş, sabah gedirsən. Kimi özünlə götürəcəksən? 
– Şeyx Heydəri, sonrasına da baxarıq. 
Hava qaralmışdı. Amma göy üzü hələ də açıq idi. Havada uçuşan gecə quşları görünürdü. 
Uzun Həsən dönüb çadırına girdi. Çadır alaçıq şəklində dəyirmi qurulmuşdu, çox böyük idi. Baş
tərəfdə  taxt  qoyulmuş,  çubuqlardan  hörülüb  üstünə  keçə  çəkilmiş  divarın  dibinə  döşəkçələr 

7
düzülmüşdü. O, başını əyib içəri girsə də alaçığın qapısından asılan örtüyü salmamışdı. Şamların 
zəif işığı qapıda dayanan iki keşikçidən birinin sağ qoluna geydiyi qalxanın üstünə düşmüşdü. O 
birisinin silueti isə havanın fonunda aydın seçilirdi. 
– Şeyx Heydəri yanıma çağırın. 
Xidmətçilər  Şeyx  Heydərin  dalınca  gedəndə  Sara  xatun  yanaşı  qurulmuş  üç  çadırdan 
hansına  girəcəyini  fikirləşdi.  Bu  alaçıqlar  gəlinlərinin  çadırları  idi.  Birində  Canbəyim  xatun, 
ortadakı alaçıqda Səlcuqşahbəyim, üçüncüdə isə Dəspinə xatun yaşayırdı. Böyük gəlinin yanına 
getmədi.  O,  hərəmxananın  böyük  xatunu,  şahzadə  Uğurlu  Məhəmmədin  anası  idi. 
Səlcuqşahbəyim xatun isə oğluna iki oğlan doğmuşdu. Sultan Xəlil və Sultan Yaqubu. Üçüncü 
gəlin  Trabzon  imperatorları  olan  Komnenoslardan  IV  İohannın  qızı  Feodara  idi  ki,  bu  ocağa 
gəlin gələndə adını dəyişib Dəspinə xatun qoymuşdular. 
Sara xatun bir an ayaq saxladı. 
“Dəspinə tərsa qızıdır. Onun yanına birinci getməyim yaxşı olar. Özü də qız anasıdır. Bu 
dünyaya e’tibar yoxdur, bilmək olmaz”. 
Sara xatun alaçığa girəndə onu lətif bir ətir iyi vurdu. Yox, bu Şiraz ətri deyildi. Görünür 
onun Trabzondan qızlıq vaxtı gətirdiyi ətirlərdən idi. Bu axşam saçlarını onunla sirab eləyib ərini 
gözləyirdi. Amma qayınanasını gördü. Zəriflikdə, qızılı saçlarda, mavi gözlərdə özünə oxşayan 
qızı Aləmşahbəyimin başını dizinin üstündən götürdü və ayağa qalxdı. Aləmşahbəyim də ayağa 
durdu  və  irəli  yeriyib  nənəsinin  əlindən  öpdü.  Nənəsi  də  onun  alnından  öpəndən  sonra  Bizans 
ipəyindən tikilmiş pərdənin arxasına keçdi. Sara xatun dayanıb Dəspinə xatuna baxdı. O, başdan 
ayağa ağ geyimdə idi. Döşləri səmərqənd kağızı kimi ağ tülün altından qızıl gül qönçələri kimi 
irəli çıxmışdı. Əyninə kip, Bizans üsulunda tikilən donu beldən nazilir, sonra yanlara qalxıb qövs 
cızaraq aşağıya xalçanın üstünə enirdi. Qulağının üstündən almaslar parıldaşan telbasanla qızılı
saçlarını yığmış, o saçların bir hörüyü çiynindən sallanıb budlarına qədər uzanmışdı.  
– Sara xatun heyranlıqla ona baxırdı. 
– Allah təala sənin bu gözəlliyini mənim oğluma çox görməsin. 
– Sağ ol, ana. 
Sara xatun o birisi gəlinlər kimi Dəspinə xatunun onun əlindən öpməsinə icazə vermirdi. 
Bilirdi ki, o imperator qızıdır. O, heç kimə əyilməz. Özü də onu əymək istəməmişdi. Yaxınlaşıb 
onun da alnından öpdü. Yumşaq, ipək üzlü pərqu döşəkçənin üstündə oturdu. 
– Əyləş, qızım. – dedi. Amma onun gözəlliyinə hələ də heyran-heyran baxmaqda idi. “O 
birisi gəlinlər oğlumdan narazı qalarlar da. Belə gözəldən kim ayrılar.” 
Dəspinə xatun da oturdu. 
 
– Sən imperator qızısan. İndi də olursan imperator zövcəsi. Amma qızım, hökmdar zövcəsi 
gərək hər bəd xəbərə dözümlü olsun. 
– Nə olub? 
– Heç nə olmayıb. Ola bilər.  
– Nə? 
– Biz həqiqətin gözünə dik baxmalıyıq. Sirr həmişə bizdə olmalıdır. Onu özgələri bilməyə
də  bilər.  Taleyin  hökmü  sabah  oxunacaq.  Ya  biz  olacayıq, ya da... Teymur nəvəsi Sultan Əbu 
Səid  ərini  ölüm-dirimə  çağırır.  Allah  kimə  verə,  verə.  Güc  onun  tərəfindədir.  Sabah  oğlum 
döyüşdə uduzsa biz hamımız əsir oluruq. 
– Yox, ana, mən əsir olan deyiləm. 
– Sağ ol, qızım. Çingizlə Xərəzmşah Sultan Cəlaləddin vuruşanda, Cəlaləddin bundan da 
ağır  bir  gündəydi.  Qarşısında  Çingiz  ordusu,  arxasında  da  Hind  çayının  sıldırım  sahilləri. 
Hərəmləri  ələ  düşməsin  deyə  hamısını  özü  çaya  atdı.  Özü  da  atla  tullandı.  Özünün  əcəli 
çatmayıbmış, at üzüb çıxdı. Hərəmləri suya qərq oldu. Bura Qarabağdı, Hərami düzüdür. Burada 
çay Arazdı, o da bir az aralıdı.  
Sara xatun barmağından bir üzük çıxarıb Dəspinə xatuna verdi. 
–  Qapı  açılır.  Görsək  ki,  düşmən  güc  gəlir,  onda  bu  qaşın  içindəki  süleymaniyyə  zəhəri 
köməyimizə  çatar.  Ölüm  haqdı.  Döyüşdə  ər  ölürsə,  o  qəhrəmandı.  Arvadı  da  onunla  bərabər 
ölürsə, o da namus qəhrəmanıdır. 

8
Dəspinə xatun üzüyü aldı, qaşına baxdı. 
– Ana, bu üzükləri çoxdan saxlayırsan? 
– Çoxdan. Fateh Sultan Məhəmmədlə danışığa gedəndə də biri barmağımdaydı. Gəlinlərim 
artdıqca da düzəltdirmişəm. 
– Gecən xeyrə qalsın, qızım. Deyir axşamın xeyrindən səhərin şəri yaxşıdır. 
Sara xatun əlini yerə dayaq verib qalxana qədər çinar boylu Dəspinə xatun ayaq üstündə 
idi. Sara xatun əllərini göyə qaldırdı.  
– Ey bu axşamın sahibi, oğlumu sənə tapşırıram. Sən onun ağlını qılıncı, qılıncını ağlı kimi 
iti, baxtını atı kimi yüyrək, taleyini göylər çırağı kimi işıqlı elə.  
–  Amin,  -  deyə  Dəspinə  xatun  ona  səs  verdi.  Amma  bu  “amin“də”  duadakından  daha 
böyük bir kədər, yalvarış və titrəyiş vardı. 
Uzun  Həsən  anasının  “Şeyx  Heydərlə  gedəcəyəm”  deməyinin  mə’nasını  tez  almışdı.  O, 
xəbər tutmuşdu ki, Sultan Əbu Səid babası Teymur kimi Ərdəbildəki Şeyx Səfiyyəddin pirində
ziyarət  etmiş,  oraya  böyük  nəzir-niyaz  vermişdi.  Hazırda  həmin  pirin  şeyxi  Şeyx  Heydərdi. 
Heydərin atası Cüneyd də onların kürəkəni idi. Uzun Həsənin bacısı Xədicə Bəyimlə evlənmiş, 
onlardan Heydər dünyaya gəlmişdi. Cüneydi Şirvanşahlar öldürəndən sonra Heydəri dayısı Uzun 
Həsən böyütmüşdü. 
Alaçığa  ruhanilər  kimi  uzun  əba  geyib  başına  ağ  çalma  qoymuş  Şeyx  Heydər  girdi. 
Dayısına tə’zim eləyib: 
– Cəddim Museyi Kazım köməyində dursun, dayı, – dedi. – Sizin çağırışınızla gəlmişəm, 
dediyinizə müntəzirəm. 
Heydər o zaman on dörd, on beş yaşında olardı, ya olmazdı. Bu ağsifət, zərif oğlan kamil 
təhsil almışdı. Dayısının əməl etdiyi sünni-hənəfi təriqətinin bütün incəliklərini öyrənsə də atası
Cüneydin  üzünü  görməsə  belə  onun  yolu  ilə  getmiş,  şiəliyi,  səfəvilərin  batin  elmini  də
öyrənmişdi. 
– Gəl otur. 
O, dayısının göstərdiyi yerdə bardaş qurub oturdu. İri ağıllı gözlərini dayısına dikdi. 
– Eşidirəm. 
Məsələdən yəqin ki, xəbərdarsan?!   
– Bəli. 
–  İndi  bizə  vaxt  qazanmaq,  Sultan  Əbu  Səidə  nə  vasitə  ilə  olur-olsun  tə’sir  köstərmək 
lazımdır.  Sabah  tezdən,  Allah  qoysa  sübh  namazından  sonra  nənən  Sara  xatunla  Əbu  Səidin 
ordugahına  gedirsən.  Sənin  getməyin  çox  vacibdi.  Əmir  Teymur  sizin  ocağa  bağlı  olub.  Əbu 
Səid sənə e’tinasızlıq göstərə bilməz. Ortada sülh yaratmaq vacibdir. Elə bilmə ki, dayın qorxur. 
Yox, bir gün yaranan, bir gün ölməlidir. Nuha, Süleymana, İldırıma, Teymura qalmayan dünya 
bizə də qalmayacaq. Ağılsızlıq ucundan ölənlər bu saydıqlarımın heç biri olmur. Biz Sultandan 
gücsüzük.  Ondan  bir  qışı  Qarabağda  qalmağa  rüsxət  alsaq,  Allah  qoysa  yazda  qoşun  toplayıb 
öhdəsindən gələrik. Elə belə də deyərsiniz. Deyərsiniz, qışı Qarabağda qalaq, yazda köçüb ata-
baba  yurdumuz  Diyarbəkrə,  Amidə  gedərik.  İndi  tərpənsək,  yolda  mal-heyvanımız  qırılar. 
Fikrim sənə aydın oldu, bacıoğlu? 
–  Bəli,  gün  kimi,  hələ  bir  çox  mətləblər  var  ki,  onları  da  mən  əşyayi-sübut  kimi  gətirib 
Sultanın fikrini döndərməyə çalışaram, inşallah. 
Onlar  söhbət  elədikləri  müddətdə  Sara  xatun  böyük  hərəm  Canbəyim  xatuna  da  üzüyü 
verib Səlcuqəşahbəyim xatunun çadırına girmişdi. 
Səlcuqəşahbəyim xatun uzanıb yorğanı da başına çəkmişdi. Sara xatun gələndə kəniz onu 
oyatdı. O, qalxdı, saçları pırtlaşmışdı, çox yatdığından gözlərinin altı da şişmişdi. 
“Ya oğlanlarına arxayındı, ya da oğlumdan əlini üzüb, onu gözləmir. Axşamnan yatıb heç 
nədən də xəbəri yoxdur” 
Səlcuqəşahbəyim iri döşləri, ətli əndamı, ağbəniz çöhrəsi olan gəlin idi. Amma Sara xatun 
onu həmişə qaraqabaq görərdi. İndi də onunla heç bir zarafat eləmədi, xoş söz demədi. 
Səlcuqəşahbəyim qalxıb gecə köynəyində qayınanasına yaxınlaşdı, onun əlindən öpdü. O, 
oturandan sonra özü də oturdu. Sara xatun dinməmiş özü başladı: 

9
–  Ana,  bir  şirin  yuxu  görürdüm.  Görürdüm  ki,  göydə  Günəşlə  Ay  yaxınlaşıb,  bunlardan 
biri  oğlum  Xəlilə,  o  birisi  Yaquba  oxşayır.  Bir  də  görmüşəm  ki,  rəmmal  gəlib,  buna  rəml 
atdırıram. Deyir o Günəş ki var, tacdı... 
Sara xatun əlini dodaqlarına qoydu. 
– Sus! Hələ bu ölkənin günəşi batmayıb ki, burnu selikli oğlunun başına tac qoyasan. 
– Mən elə demədim, yuxumu danışdım. Ay ana, vaxt keçəcək, ay keçib illər ötəcək, qərinə
dəyişəcək,  biz  hamımız  gedəcəyik,  Allah  eləməsin  sahibimizin  başından  bir  tük  əskik  olsun. 
Olur da, yə’ni mənim bu gül balalarımın başına... 
– Ayıbdı, Səlcuqəşahbəyim. Mənim oğlumun düşməni elə onun evinin içindəymiş ki. Al 
bu üzüyü, qaşında zəhər var. 
– Mənə zəhər verirsən? Bir səhvdi elədim, ağlım kəsmədi. Səlcuqəşahbəyim Sara xatuna 
tərəf dizin-dizin süründü. 
– Sal, barmağında saxla, mən içəndə sən də içəcəksən. 
Sara xatun hirslə dönüb ağır-ağır alaçıqdan çıxdı. 
Torağaylar  millənib  göyün  üzündə  oxuyurdular.  At  belində  oturan  Sara  xatun  başını 
qaldırıb baxdısa da, onu görə bilmədi. Onunla yanaşı at sürən Şeyx Heydərə döndü: 
– Bu torağay oxumağı xeyirliyədi, ya ziyanadır? 
– Xeyirliyə olar, nənə. 
Hava  işıqlaşar-işıqlaşmaz  yola  düşmüşdülər.  Qaradonlu  yanında  Arazı  bərəylə  keçmiş, 
Əbu Səidin Qızıltəpə yanında dayanan ordugahına yan almışdılar. Bir az da gedəndən sonra Əbu 
Səid döyüşçüləri onların qarşısına çıxdı. 
– Kimsiniz, hara gedirsiniz? 
– Elçiyik. Sultanın yanına gedirik. 
Sara  xatun  qara  çin  xarasından  çarşaf  örtmüşdü.  O,  belə  səfərə  çıxanda  mütləq  çadra 
örtərdi. Özgə vaxt çadra nə olduğunu bilməzdi. 
– Bu zənən xaylağı da elçidir? – Dəstə başçısının ki-nayəsinə Şeyx Heydər cavab verdi: 
– O zənən Uzun Həsənin anasıdır. Ona baş əyməlisən, ağayi başçı. 
Başçı  əlini  döşünə  basıb  tə’zim  elədi.  Sonra  da  başını  qaldırıb  qadına  baxdı.  Sara  xatun 
barəsində çox eşitmişdi. Onunla Fateh Sultan Məhəmmədin danışıqlarından da xəbəri vardı. İndi 
elə bil çadralı qadına yox, atlı, çadralı, yanındakı çalmalı gənclə bərabər göydən enən məleykəyə
baxırdı. 
Sara xatunun da, Şeyx Heydərin də atları dayanmışdı. Çünki onların qabağını beş nəfərlik 
bir dəstə kəsmişdi. Hamısı da quruyub qalmışdı. Nə edəcəklərini bilmirdilər. 
Sara xatun sifətini açıb onlara baxdı və dedi: 
– Kişi qadının yolunu kəsməz. Mən Sultanla danışığa gedən hökmdar anasıyam. 



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   33


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə