Elman Rzayev Bəzi xəstəliklərin


©  Kəvər və  ya  pırasa  (AHium -  porrum  L)



Yüklə 59.46 Mb.
Pdf просмотр
səhifə9/10
tarix26.05.2017
ölçüsü59.46 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

©  Kəvər və  ya  pırasa  (AHium -  porrum  L)
Zambaqçiçəklilər  fosilosindon  (Liliaccac)  olan  bu  fayda- 
lı  torəvəz  bitkisi,  hom  do  şofaverici  bitkidir.  Xalq  təbabətinə 
çoxdan  molum  olan  kəvər vo ya  pırasa revmatizm,  oynaq  ağ- 
rıları,  damar  sortliyi  kimi  xostəliklorin  müalicəsində  istifado 
olunmaqdadıı*.  Bundan  başqa  böyrəklərdə  qum  və  daşların 
salınmasma  kömok  edən,  sinirlərin  qüvvətləndirilməsində, 
modə  narahatlıqlarında  və  qəbizliyin  aradan  qaldırılmasın- 
da,  üz  sızanaq  və  lokolorinin  təmizlonməsindo  çox  böyük 
faydası  bilinmokdədir.  Kovor  və  ya  pırasa  kimyovi  tokibino 
göro  zongin  tərəvəz  bitkisidir.  Onun  təkibi  B,,  B0,  C  və  K 
vitaminləri  ilə  yanaşı  kalsium,  silisium,  maqnezium,  dəmir, 
kalium  kimi  minerallarla da  zongindir.
Soğanaqlı  bu  bitkinin  gövdəsinin  hündürlüyü 60-80  sm vo 
dalıa çox ola bilir. Çoxillik bitki olub qida üçtin yarpaqlarından 
istifadə  cdilir.  Pırasanm  bir  neçə  növü  məlumdur.  Onlardan 
qamış  pırasa  vo  quru  pırasa  adlanan  növlər  daha  çox  yetiş- 
dirilir.  Bitkinin  yabanı  olan  növloridə  məlumdur.  Pırasanm 
yarpaqları yastıdır, enli xətvaridir vo bir qədər qalınlaşmışdır. 
Çiçokləri  çətir çiçok qrupundandır,  iri  və  girdədir.  Çiçək yan- 
lığı ağ vo ya cohrayı rənglidir.  Çiçokdo erkəciklərin sayı 6-dır

vo  bir  dişiciyi  vardır.  Üst  yumurtalıqlıdır  vo  üç  yuvalıdıı*. 
Dişiciyin  sütuncuğu  vardır.  Mcyvosi  üç  yuvalı  vo  çoxtoxum- 
lu qutucuq mcyvodir. Toxumla asan çoxalandır. Azorbaycanm 
bir çox  bölgolorindo torovoz bitkisi  kimi  okilib  becorilir.
Müalico  moqsodilo  pırasanın  soğanaqlı  köklori  ilo  borabor 
yaşıl yarpaqları yaş vo ya qurudulmuş halda istifado cdilir.  Bu 
moqsodlo bitkinin çiy vo tozo halda suyu çıxarılır vo ya qayna- 
dıb  qatılaşmış  suyundan  sohor vo  axşam  hordon  bir xörok  qa- 
şığı  ycmokdon  qabaq  içilir.  Digor  halda  toxumlarım  üyüdül- 
müş halda bir çay qaşığı gün orzindo  iki dofo yemokdon qabaq 
su ilo işmok olar.  Üçüııcii halda pırasa toxumunu borabor miq- 
darda  olmaqla  cofori  vo  razyana  toxıımları  ilo  üyüdülüb  gün 
orzindo  2-3  dofo  yemokdon  qabaq  hordon  bir çay  qaşığı  su  ilo 
içmok daha faydalıdır.  Miialico bir aydan üç  aya qodor davam 
etdirilo  bilor.  Ehtiyac  olan  halda  fasilolorlo  müaliconi  davam 
etdirmok olar.
®  Qovaq  və ya  Qələmə  cinsi  (Populus  L)
Bu  bitki  cinsi  söyüdçiçoklilor  (Salicaceac)  fosilosino  aid 
olub  120-don  artıq  növü  molumdur.  Onlara  bir  çox  dünya 
ölkolorindo  yabanı  vo  becorilon  halda  rast  golinir.  Onlardan 
Ağ qovaq, Titrok  qovaq,  Telli  qovaq,  Qara qovaq vo  s.  növləri 
göstormok  olar.  Bizim  ölkəmizdo  ll-o  qodor növü  yayılmıdır 
ki,  onlar 20-30  metr vo  daha  çox  hündürlüyü  olan  ağaclardır. 
Bu cinsin Qəlomo və ya Əkrişim (Populus gracilis A.  Grossh), 
Qara  qovaq  (Poppulus  niga  L),  Ağyarpaq  qovaq  (Poputus 
hybrida M.B) kimi növlori yaxşı tanmır.  Qovaq ağacları bozok 
vo  tosərrtifat  ohomiyyətli  bitkilor  olmaqla  borabor,  hom  do 
dorman bitkisi kimi çox qodim vaxtlardan hokimlikdo vo xalq

tobabotindo  tanınmışdır.  Ondan  Revmatizmin  müalicosindo, 
modo-bağırsaq  qazlarının  aradan  qaldırılmasında,  çibanlarm 
sağaldılmasında  vo  digor  xostoliklorin  miialicosindo  istifado 
olunmaqdadır. Qara qovaq düz gövdoli 25-30 metro qodor hün- 
dürliiyü  olan  bozumtul  qabıqlı  ağacdır.  Gövdo  qabığı  azacıq 
çatlaşmış  olur.  Cavan  budaqları  sarımtıl  rongli  vo  parlaqdır. 
Nisboton yaşlı budaqları  bozumtul sarı ronglidir.  Gövdosi  aşa- 
ğı  hissodon  budaqlanmır.  Yoni  budaqları  vo ya çotiri  nisboton 
hiindürlükdə  yerloşir.  Budaqları  gövdoyo  sıxılmış  voziyyotdo 
yuxarıya doğru qalxır.  Gövdo  budaqları  iizorindo olan yarpaq 
vo  tumurcuqlar növboli  düzülüşliidür.  Yarpaqlar uzun saplaq- 
lıdır. Yarpaq ayası uzun zoğlarda üçbucaq tipli vo yumurtava- 
ri  vo  bir qodor uzun,  uc hissosi  qissa sivridir.  Yarpaq ayasının 
konarları  kiçik  dişlidir.  Yarpağın  üst torofi  parlaq  vo  sarımtıl, 
yaşıl,  alt  torofi  açıq  yaşıl  ronglidir.  Qısa  zöğlarm  yarpaqları 
yumurtaşokilli,  uc  hissosi  bir  qodor  çox  sivridir  vo  nisboton 
kiçik  yarpaqlardır.  Tumurcuqları  yapışqanlıdır,  qotran  iylidir, 
uzunsov yumurtavari  vo  şişucludur.
Qavaq  bircinsli,  ikievli  bitkidir.  Çiçoklori  sırğa tipli  çiçok- 
lordir.  Bitki  yarpaqlamazdan  ovvol  çiçok  açır.  Çiçok  yan- 
lıqları  yoxdur.  Çiçok  yatağı  kasa  şokillidir.  Erkocik  daşıyan 
çiçoklordo 30-a qodor crkocik  olur.  Dişicik daşıyan  çiçoklordo 
bir  odod  dişicik  olur.  Yumurtalıq  biryuvarlıdır,  dişicik  ağız- 
cığı  enli  dilimli  şokillidir.  Meyvosi  çoxtoxumlu  qutucuq 
mcyvodir.  Müalico  moqsodilo  Qovaq  tumurcuqları  ilo  zey- 
tun  vo  ya  günobaxan  yağını  ilo  molhom  hazırlayıb  ağrı  olan 
yerloro gün  orzindo 2-3  dofo yaxıb  ovxalamaq  lazımdır.
Digor  halda  Qovaq  tumurcuq  vo  ya  qabığmdan  qarışıq 
çay  dəmləmosi  edilib  içilor.  Bunun  üçün  bərabər  miqdarda 
götürülmüş  Qovaq  qabığı  və  ya  tumurcuğu,  Qatırquyruğu

(Atquyruğu,  Qırxkilid)  vo  Gicitikon  qarışıqları  götürmok 
olar.  Giindo iki  dofo yemokdon 20-30  doqiqo qabaq hordon bir 
stokan qurtum -qurtum   ilıq halda içmok  olar.  Müaliconi  1-2  ay 
davam etdirib  fasilo  vermok  lazımdır.
©  Üzüm  və  ya  ineb  (Vitis  Vinifera  L)
Üzüm  bitkisi  Ampelidca  fəsiləsino  aiddir.  Bu  fosilənin  11 
cinsi  vardır.  Bu  cinslərə  600-don  artıq  növ  daxildir.  Üzümiin 
əsas  cinsi  Vitisdir və  bu  cinsin  70  növii  məlumdur.  Bu  cinsin 
növləri hələ çox  qodim  dövrdən Avropa,  Asiya vo  Amerikada 
yayılmışdır.
Üzüm  bitkisi  uzuıı  və  çox  yoğuıı  mil  lcök  sistcmino  ma- 
likdir.  Köklori  torpağın  dorin  qatlarına  6-15  rnetr  gedo  bilir. 
Üzümtin  dövdosi  nazik  vo  hündtir  olur.  Şoraitdən  asılı  olaraq 
üzümün  çoxillik  hissəsinin  yoğunluğu  30-40  sm,  uzunluğu 
isə 30 nıetr və daha çox olur.  Üzüm bitkisinin gövdosi  çoxillik 
və birillik hissələrdon ibarotdir ki, modoni üzümdə ona  Ştanb, 
başcıq  və  çoxillik  qollar  deyilir.  Üzürn  yarpaqları  sadə  yar- 
paqlar olub,  saplaqdan  vo  yarpaq ayasından  ibarotdir.  Yarpaq 
saplaq  vasitəsilə  zoğun  buğumlarına  birloşir  vo  lıor  buğum- 
da  bir yarpaq  olur.  Yarpaqlar  növbə  ilə  zoğun  bu  və  ya  digər 
təroflərində  ycrləşir.  Yarpaqlar  iri,  kənaıiarı  dişli,  biitöv  və 
ya  kəsikli  olur.  Yarpaqlar  formaca  böyrokşokilli,  üroşokilli, 
yumurtaşəkilli,  dəyirmi  və  s.  olur.  Bitkinin  çiçək  qrupu 
mtirəkkəb  salxım  və  ya  süpiirgo  çiçək  qrupundan  toplanmış- 
dır.  Çiçək  qrupunun  bütün  hissoləri  osason  yaşıl  ronglidir. 
Çiçəklər xoş  iyilidir.
Bu  qiymotli  bitki  insanlar  üçün  qida  və  şofa  monbəyidir. 
Ondan  insanlar uzun  miiddotdir ki,  qanazlığında,  revmatizm

və  oynaq  iltihabları,  modo-bağırsaq,  qanın  tomizlonmosi, 
qobizlik,  qaraciyor,  dalaq  xəstoliklori,  böyrok  xostoliklori  vo 
digor xostoliklərin  müalicosində  istifado  ctnıokdodir.  Müalico 
məqsədilo  mcyvo  vo  toxumlardan  istifado  cdilir.  Mcyvosinin 
şiro almıb sohoı-axşam  içilir.  Toxumlarını  iso  üyüdiib,  bir çay 
qaşığı  miqdarında,  sohor-axşam  bir stokan  su  ilo  içmok olar.
Üzüm  bokmozi,  kompotu,  abqorası,  miirobbosi,  möviicü 
kimi  mohsulları  yuxarıda  göstorilon  vo  digor xostoliklor tiçün 
yaxşı  müalico  monboyi  sayılır.

Tənəffüs  üzvləri  sistemi  (Asma-bronxit, 
ağ  ciyər və  vərəm)  xəstəliklərinin 
müalicəsində  faydalı  olan  bitkilər
Məlumdur  ki,  insan  bodonindo  oksidloşmo  vo  maddolorin 
parçalanması  proscslori  üçün  oksigen  lazımdır.  Bunun  sayo- 
sindo  encrji  yaranır  ki,  bu  cnerji  hesabına  bodon  hiiccyrolori 
vo  ayrı-ayrı  üzvlorimiz  öz  işini  davam  etdirir.  Digor  torofdon 
bodonimizdo parçalanmanın zoroıii mohsulları  vo zoroıii  qaz- 
ları,  o  cümlodon  karbon  qazmın  bodondon  xaric  cdilmosi 
zoruroti  yaranıı*.  Bu  kimi  mürokkob  proseslorin  getmosindo 
osas rolu tonofflis üzvlori oynayır.  Bclo halda tosovviir cdin ki, 
tonofflis  tizvlori  xostolonorso  insan  bodonindo  hansı  fosadlar 
yaranar.  Ona  göro  do  bu  üzvlorin  xostoliklorinin  qarşısının 
almması  vo  müalicosi  üçün  çox  halda  ol  çatmazlıq  yaranır. 
Bu halda çox  da  toroddlid  ctmodon  siz aşağıda  toqdim  olunan
şofalı bitkiloro müraciot  cdin:
i
Zəncirotu vo  ya Aslandişi  (Taraxacum  officinale) 
Heyva (Cydonia  oblonda mill)
Badam  (Prunus  amygdalus)
Dazı  otu vo ya kantaron  (Hupericum pcrforatum.  L) 
Toro vo ya Vozori  (Lcpidium  sativum.L)
Qoz vo ya  Covizağacı  (juglans rcgia.L)
Boymadoron  vo  ya  civanpercimi  (Achillea  millc- 
folium.L)
Sarıkök,  zordacal  vo ya Turmeric  (Curcuma  Longa) 
Şam ağacı-Pinus  (Tourn.L)
Bağayarpağı vo ya sinirli  ot (Plantago  major.L) 
Çörokotu vo ya Qara ziro  (Nigclla arvcnsis.L)

Əmokömoci  (Malva Vıılgaris)
Yerkökii (Daucus  Carota.L)
Giilxotmi  (Althae  officinalis.L)
Qırxbuğum  (Polygonum  aviculare.L)
Mersin  vo ya  Asmar (Vaccinum Murtillus) 
Keçibuynuzu (Harnup)
Kotantoxumu vo ya  zoyorok (Linum usitatissimum) 
Biyan  kökü  vo ya şirin biyan  (Glycyrrhiza glabra.L) 
Okaliptus  vo ya qızdırma ağacı  (Eucalyptus  globulus) 
Zoforan  (Grocus  sativus.L)
Sığırquyruğu vo ya Keçiqulağı  (Verbascum thapsus.L) 
Domiı* tikanı vo ya çobanköçiirdon (Tribulus Terrcstris) 
Kokliotu  (Thymus  Vulgaris.L)
Ciro vo ya Anason  (Pimpinella anisum)
Qatırquyruğu  vo ya  Atquyruğu  (Eguisetum Arvcnse)
•   Böyük  Bağayarpağı  (Plantago  major  L)
Bağayarpağı bir çox ölkolordo, o cümlodon bizim ölkomizdo 
yabanı  halda  geniş  yayılmış  çoxillik  ot  bitkisidir.  Bu  bitki  ge- 
niş  yarpaqlı  sinirli  ot,  sinirli  yarpaq,  damarotu,  atoş  yarpağı, 
atoşotu,  plantain  kimi  adlarla  da  tanınır.  Azorbaycanın  aran, 
dağotoyi  vo  dağlıq  bölgolorindo  çomonliklordo,  nomli  torpaq- 
larda,  subasaı* yeıiordo,  arx  konarlarında,  hoyatyam  saholordo 
çox  tosadüf olunur.  Bağayarpağınm  bizim  ölkomizdo  14-don 
artıq  növüno  tosadüf  olunur  ki,  onun  bir  ncço  növtindon,  o 
cümlodon  böyük  yarpaqlı  bağayarpağından  elmi  tobabotdo vo 
xalq  tobabotindo qodim vaxtlardan boıi istifado olunmaqdadır.
Enliyarpaq  (böyük)  bağayarpağı  yayıldığı  orazidon,  tor- 
paq-iqlim  şoraitindon  asılı  olaraq  çiçokoxıı  ilo  biıiikdo  30-50

sm  vo  daha  artıq  hündürlükdo  ola  bilor.  Bıı  bitki  saçaqlı  kök 
sistemino  malikdir.  Onun  osas  kökü,  yoni  rüşcyimdon  omolo 
golon  kökü  çox  inkişaf ctmir  vo  gövdoniıı  torpağa  söykonon 
hissosindon  topa  ilo  çıxan  çoxlu  olavo  köklor  onıı  (osas  vo  ya 
rüşeyim kökü) seçilmoz edir.  Çox qısa gövdoyo  malikdir.  Belo 
gövdoyo  dibcik  deyilir.  Dibcik  (zoğ)  tumurcııqlaıından  yc- 
rüstü  uzun  saplaqlı  yarpaqlar  omolo  golir.  Yarpaqlar  dairovi 
formalı  vo  tünd  yaşıl  ronglidir.  Yarpaqların  qoltuğundan  iso 
çiçok  zoğları  inkiaf edir.  Yarpaq  saplaqlarının  bir  torofi  yar- 
paq ayasma qodor növşokillidir.  Yarpaq  saplağının digor toro/’i 
iso hamar vo silindrikdir. YarpaqJarda osas damar seçihnozdir. 
Bağayarpağınm  çiçok  qrupu  çiçok  zoğölarınm  topo  Iıissoiııdo 
yerloşon  sado  sünbüldür.  Çiçək  qrupu  üzorində  çoxJu  qonuj' 
rəngli çiçəklər yerləşir. Çiçoklomodon sonra kiçik qonur rongli 
çoxlu toxumlar əmələ  gəlir.
Müalicə  məqsədilo  bitkinin  yarpaqlarından,  çiçək  və  to- 
xumlarmdan  istifadə  edilir.  Bu  moqsodlo  xalq  tobabotində 
ondan  bəlğəmgətirici,  öksürok  və  boğmaca.  ağcjyor  astımj 
(asma),  ağciyər  tüberkülozu.  modo-bağırsaq,  dori  yaraJaj 
j
  və 
s. xəstəiiklərin  müalicəsində istifado edilmokdədir.
Istiıadə  olunduqda  qurudulmuş  vo  nannlaşdjrjlm jş  bit- 
ki  hissələrindən  bir  xörək  qaşığı  götürüb  bir  stəkan  qaynaı- 
suda  dəmləyərək  və  ya  toz  hahna  sahnmış  bitkidon  bir  çay 
qaşığı  götiırərək  bir  stəkan  su  ilo  gündo 2  dofə  yemokdon  qa- 
baq içmək  olar.  Digər halda  iso  borabor miqdarda götürülmüş 
bağavarpağı,  zoncirotu  və  omoköməci  qanşıqlarjndan  çay 
dəmloyib  gün  ərzindo 2-3  dolb yemokdən  20-30  doqiqo qabaq 
qurium -qurtum  içilməsi  daha  mosləhot  bilinir.  Çayı  şokojsi/, 
şirnisiz içmək  lazırndır.

•   Sarıkök  və  ya  zərdaçal  (Curcuma  Longa  L)
Sarıkök bitkisi zərdaçal, Turmcric, Goldcn-Scal, Zərdaçap, 
Zərdaçöp, Safran kökü,  Sarıboya, Zərdaçav, Hint safranı kimi 
adlarla da tanınır. Bu bitki zəncofil-çiçoklilor fosilosindon olan 
çoxillil  lifli  ot bitkisidir.  Əsil  votoni  Şorqi  Hindistan  olmaqla,
•  
•  
bıı  tropik  bitki  Indoneziya,  Çin,  Orta  Asiya,  Iran,  Türkiyə  vo 
bir  çox  ölkolordo  modoni  halda  becorilmokdodir.  Bu  qiymətli 
bitki  çoxdan  bori  xalq  tobabotindo  vo  clmi  tobabotdo  müxtolif 
xostoliklorin  müalicəsindo  şofalı  bitki  kimi  işlodilmokdodir. 
Sarıkök  (zordaçal)  homçinin  yaxşı  odviyyat bitkisidir.  Ondan 
xöroklordo odviyyat kimi  istifado  cilir.  Çox  qodim vaxtlardan 
bori  zərdaçalm  (sarı  kök)  köktindon  vo  kökündon  alınan  eks- 
traktından  vorom,  asma-bronxit,  qaraciyər,  modo-bağırsaq, 
öd  kisosi,  qanazlığı  kimi  xostoliklorin  miialicosində  müvof- 
foqiyyotlo  istifado  olunmaqdadır.  Xarici  ölko  alimlorinin 
son  araşdırmaları  zamanı  onun  ycmok  borusunun  xərçəng 
hüceyrələrini  24  saat  orziııdo  öldürdüyü  məlum  olmuşdur. 
Buna  sobob  bitkinin  torkibindo  olan  kurkum in  maddosinin 
güclü tosir göstərməsidir.
Zordaçalın  köklori  (kökyum rulan)  qaynadılıb  vo ya  buxa- 
ra  verildikdon  sonra  qurudulub  bütüıı  vo  ya  toz  halında  sa- 
tışa  buraxılır.  Onun  zoncofilo  bonzər  dadı  vo  xoş  iyi  vardır. 
Sarıkök  vo  ya  zordaçalın  kök  sistcmi  şoklini  doyişmiş  armu- 
da bonzor vo ya uzunsov  formalı  kökyumrularından  ibarətdir. 
Əsas  köklor  üzorindo  çoxlu  yan  köklor  əmolo  golir  ki,  bun- 
lar  da  bitkinin  yum rularında  ehtiyat  qida  maddolorinin  top- 
lanmasında,  su  vo  mcneral  duzların  torpaqdan  sorulmasın- 
da böyük  rol  oynayır.  Köklordon yerüstü  zoğlar və  çiçək zoğ- 
ları  inkişaf edir.  Gövdo  üzərindo  növbəli  yerləşon  yarpaqlar 
uzunsov  və  itiucludur.  Sarı  rongli  çiçoklori  çiçok  zoğunun

yuxarısında  çiçək  qrupunda  toplanmış  olur.  Bu  bitkini  sa- 
tış  montoqolorindon  əldə  etmək  olar.  Bu  zaman  toz  halında 
olan zərdaçalı almağa cəhd etmoyin.  Cünki,  toz halında  olan- 
da bodxaqlar onun  içorisinə  sarıkökün  iyino  bənzər maddəlor 
qata bilər.  Ən yaxşısı  onun bütöv kökyumrularını  alın və özii- 
nüz  toz  halına  salıb  əsil  zərdacaldan  (sarıkökdon)  istifadə 
edin.  Müalicə  məqsodilə  gün  ərzindo  səhər-axşam  ycmokdon 
20-30 dəqiqo qabaq bir çay qaşığı bitki tozunu bir stəkan su  ilo 
içməyi  unutmayın.  Onun  faydasım  görərsiniz.  Müaliconi  bir 
neçə  ay davam  etdirməyi  do yadda  saxlayın.
•   Sığırquyruğu  (Verbascum  thapsus  L)
Mağaraçiçəklilor  (Scrophulariaceae)  fəsiləsindən  olan  bu 
bitki keçiqulağı, yünotu  və səhv olaraq  bozi bölgəlordə “qatır- 
quyruğu”  kimi  adlarla da tanınır.
Sığırquyruğu  bir  çox  ölkələrdo,  o  cümlodən  bizim  ölkə- 
mizdə yabanı halda aran, dağ vo dağətəyi bölgələrdə geniş ya-
yılmışdır.  Ona  təpəliklərdo,  qumsal,  daşlıq  və  düzon  yeıiordə
• .
rast  gəlmək  olur.  Sığırquyruğu  (keçiqulağı),  əsasən  hündür- 
lüyü  1-2  metrə  qədər  olan  və  bal  verən  ikiillik  ot  bitkisidir. 
Gövdəsinin  yuxarı  hissəsindo  açıq  sarı  rəngli,  sünbül  çiçək 
qrupuna  yığılmış  çiçəklər  bal  arılarım  daha  çox  özünə  colb 
edir.  Arılar  ondan  bol  şirə  və  toz  götüro  bilir.  Sığırquyruğu 
toxumla  çoxalıb  yayıla  bilir.  Toxum  torpağa  diişdükdə  və 
əlverişli  şərait  yarandıqda  ilk  cücorti  omələ  gətirir.  Onun 
mil  şokilli  kökləri  torpağın  dorinliyinə  işləyir  və  özündən 
yan  köklər  əməlo  gətirir.  Köklərdən  yuxarıya  doğru  yarpaq- 
lar  inkişaf edorək  torpağın  üst  səthinə  çıxır  vo  rozct  şəklini 
alır.  Belə  yarpaqlar  böyüyiib  qalınlaşır  və  sarımtıl  yaşıl  rəng

alır.  Onların  üzori  ttiklorlo  örtülmüş  olur.  Qış  orzindo  homin 
yarpaqlar  torpağm  horaroti  ilo  köküstündo  qışlayır.  Erkon 
yazda  kökiistü  yarpaqlardan  yaraşıqlı  hündür  gövdo  inki- 
şaf  edir.  Gövdo  üzorindo  növbo  ilo  düziılmüş  yarpaqlar  kö- 
küstü  yarpaqlardan  ölçiico  kiçik  olur.  Yaıpaq  vo  gövdo  sıx 
yunabonzor  ağ  tiiklorlo  örtüliir.  Bu  tiıklor  sığır  quyruğunun 
quru  topoliklordo,  qumsal  vo  daşlıq  ycrlordo  yaşaya  bilmosi 
üçün  suyu  qonaotlo  buxarlandırır.  Gövdonin  topo  hissosindo 
ycrloşon  sarı  rongli  çiçoklori  insanın  da  nozorini  colb  edir. 
Çiçoklomo  iyul-avqust  aylarına  tosadtif  cdir.  Çiçoklomodon 
sonra  bitki  toxum  vcrir  vo  qışa  doğru  hoyatının  ikiııci  ilindo 
quruyub  mohv olur.
Xalq  tobaboti  vo  elmi  tobabotdo  Sığırquyruğunun  çiçok vo 
yarpaqlarmdan  istifado  olunur.  Bu  moqsodlo  ondan  ösktirokli 
xostoliklordo  sinəni  yumşaldıcı,  bolğom  sökiicü,  bronxit  vo 
tonəffüs  yollannm   digor  iltihablı  xostoliklərin  müalicəsindo 
istifado  olunmaqdadır.  Bundan  başqa  ondan  paroşoq  vo 
məlhəm  halında  yaralann  müalicəsində  do  istifadə  cdilir. 
Müalicə  üçiin  yığılıb  qurudulmuş  çiçok  vo  yarpaqlarmdan 
toz halında bir çay qaşığı  götüriib  bir stokan  qaynaı* suda 5-10 
doqiqə  zəif od  üzorindo  dəmloyib  sohər-axşam yemokdən  20- 
30  doqiqo  qabaq  çay kimi  içmok  olar.  Digor halda toz halında 
bir çay  qaşığı  götürüb  su  ilə udmaq  olar.
©  Zəfəran  (Crocus  sativus  L)
Zəfəran  süsonçiçəklilər  (İridaceac)  fosilosino,  biıiəpəlilər 
sinifino  aid  olan  çoxillik  yabanı  vo  mədoni  halda  yayılan  ot 
bitkisidir. Holə çox qodim zamanlardan insanlar tərəfindən ta- 
nınan  bu  qiymətli  bitki  otrinə  vo  gözol  rənginə  görə  odviyyat

olaraq  işlodilmişdir.  Bunuııla  boraboı* ondan  xalq  tobabətindo 
dərman  bitkisi  kimi  do  istifadə  edilmoyo  başlamışdır.  Tarixi 
monboloro göro bu, toxminon dörd min il bundan önco baş vcr- 
mişdir. Zoforan bir çox ölkolordo yayıldığı  kimi Azorbaycanda 
da  yabanı  və  modoni  halda  yayılmış,  hotta  bu  bitki  haqqm- 
da  mahnı  bostolonmişdir.  Azorbaycanda  zoforan  cinsinin 
75-o  qodor  növtındon  bcş  yabanı  vo  bir  modoni  növüno  rast 
gəlinir.  Yabanı  halda ölkomizin  aran  vo  dağotoyi  bölgolorindo 
ona  kolluqlarda,  meşo  konarlarmda,  otlu  yamaclarda  vo  okin 
üçün  şumlanmış  saholordo  rast  golinir.  Modoni  halda  on  çox 
Abşeronda becorilir.
Adi  zoforan  (Crocus  sativus)  növü  20  sm,  digor  gözol  zo- 
fəran  (Crocus  Spcciosus)  növünün  hündürlüyü  40  sm  vo  s. 
ola  bilir.  Zoforanın  bütün  növlorindo  gövdonin  qaidosindo 
torpağm  altında  iizori  pordo  ilo  örtiilmüş  yum rusu  (soğana- 
ğı)  vardır.  Zəfəranm  gövdosi  inkişaf etmir,  onun  çiçok  sap- 
ları  sanki  birbaşa  soğana-ğından  çıxır.  Çiçok  oxu  üzorindo 
yerloşən  dikduran  nazik  yarpaqları  xotvarıdır.  Yarpaqlar 
adoton  sentyabr-oktyabr  aylarında  çiçokloıio  eyni  vaxtda  vo 
ya  bir  qodor  gec  omolo  golir.  Bitkinin  çiçok  oxunun  zirvo- 
sindo  qırmızı-bonövşoyi  gözol  rongli  çiçoklori  yerloşir.  Çiçok- 
yanlığı  6-loçokdon  ibarotdir.  Mcyvosi  kapsula  halında  olub 
payız  mövsümündo  omolo  golir.  Zoforan  osason  çiçoyinin 
dişiciklorino göro okilib-bccorilir.  Bitki soğanaqları vasitosilo, 
az hallarda  iso toxumları  vasitosilo  çoxaldılır.
Xalq  tobabotindo  zoforandan  öskürok,  bronxit  vo  asma 
xostoliklorindo  istifado  cdilmoklo  bərabor  sinir,  modo- 
bağırsaq,  bodoni  qüvvotlondirmok,  Aybaşı  gccikmolorini  ni- 
zamlamaq  vo  digor  xostoliklorin  miialicosindo  do  faydalı  bit- 
ki  kimi  istifado olunmaqdadır.  Müalico  moqsodilo  çiçoyindon

kapsul  halında,  xöroklorə  qatılıb  yeyilməklə,  zəfəranlı  şirə  və 
ya  şorbət  hazırlayıb  içmoklə,  bütün  çiçok  vo  yarpaqlarmdan 
çay dəmloməsi  kimi  istifado  edilo bilor.
•   Qoz və  ya  Ceviz  ağacı  (Juglans  regia  L)
Qoz  və  ya  ceviz  ağacı  (juglandaceae)  fəsiləsindən  olub 
hündürlüyü  15-30  metr  vo  daha  çox  olan  qollu-budaqlı,  uzun 
örnürlü  ağac  bitkisidir.  Bir  çox  dünya  ölkolərində  təbii  və 
modəni  halda yayılmışdır.  Azərbaycanm  aran,  dağ-meşo  böl- 
gələrində yayılmış vo modoni halda geniş becorilməkdədir. Bu 
bitkinin bir neço növü molumdur. Növlorin hamısı demək olar 
ki, eyni dorəcodo əhomiyyətli sayılır. İnsanlara çoxdan məlum 
olan bu qiymətli  bitkinin oduncağmdan qiymotli  mebel hazır- 
lanmasında  istifado  olunur.  Meyvosinin  qidalı  lopələrindən, 
meyvoüstü  yaşıl  qabığından  vo  yarpaqlarından  xalq  təbabəti 
və  elmi  tobabətiııdo  dorman  kimi  istifado edilir.
Qoz  ağacının  yarpaqları  təkloləkşokilli  mürəkkob  yar- 
paqlar  olub  uzun  saplaq  üzərində  qarşı-qarşıya  yerləşmişdir. 
Yarpaqlarm sayı  7-9  arasında ola bilir.  Ilk yarpaqlar bir qədər 
kiçik,  sonrakı  yarpaqlar  ondan  böyükdür  və  tok  biı* yarpaqla 
qurtarır.  Yarpaqlar üzorində morkəzi  damarlardan  çoxlu qövs 
şokilli  damarlanma  baş  verir.  Qozun  çiçəkləri  bircinsli,  bi- 
rörtüklii  dişciklidir,  uzun  və  yoğun  sırğa  şəkillidir.  Meyvəsi 
qərzokli  meyvələrdən  olub  yum ru  formalı  qozdan  ibarətdir. 
Üzəri  tünd-yaşıl  qabıqla  örtülü  olur.  Yaşıl  qabığın  üzərindo 
sopəlonmiş  şəkildə  ağ  nöqtəlor  olur.  Meyvə  yetişən  zaman 
homin qalın yaş qabıq çatlayır və ayrılır,  bu zaman sərt qabıq- 
lı  qoz  meyvəsi  yerə  düşür.  Buna  bozi  bölgələrdə  cəvizin  qo- 
buqlanması  deyilir.  Həmin vaxt cevizin (qozun) yığılma vaxtı

sayılır.  Qozun sort qabığı  sanki  insanm kollo qutusu sümiiyü- 
nü,  onun  içorisindo  üzori  qırışlı  olan  qidalı  lopolori  iso  beyni 
(baş beyin hissosini)  xatırladır.
Müalieo  moqsodilo  qozun  yarpaqları  vo  meyvosinin  yaşıl 
qabı^larından  alınan  dormanlardan  qamntomizlonmosindo, 
isal  vo  dizenteziyalı  xostoliklordo,  meyvosinin  qidalı  yağlı 
loposindon  vo  ondan  alınan  qoz  yağmdan  vorom,  şokor,  cinsi 
zoiflik,  qobizlik,  dori  yanıqları,  bcyin  vo  sinir xostoliklorindo 
istifado  edilir.  Ümumiyyotlo,  qozun hor dordo  dova  olması  fi- 
kiri  söylonilmokdodir.
Xarici  ölko  alimlorinin  araşdırmalarında  göstorilir  ki, 
yemoklordon  sonra  qoz  yemok  bodonimizdoki  sağlığımıza 
zororli  olan  yağları  vo  onların  pozucu  foaliyyotlorini  azaldır 
vo  yox  edir.  Yatmazdan  qabaq  yarı  ovuc  qoz  ycmok  qan  döv- 
ranını yaxşılaşdırır,  insana rahat vo dorin  yuxu  gotirir.
Xalq  tobabotindo  üyüdiilmüş  qozla  bal  qarışığım  sohor- 
axşam yemoklordon 20  doqiqo  qabaq bir xörok  qaşığı  götüriib 
bir stokan  su  ilo  udulması  daha  çox  faydalı  bilinir.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə